Shloka 15
धृतराष्ट्रपुत्रनामावलिः (Roster of Dhṛtarāṣṭra’s Children) / Names of the Kauravas in Order
अणीमाण्डव्यने कहा--धर्मशास्त्रके अनुसार जन्मसे लेकर बारह वर्षकी आयुतक बालक जो कुछ भी करेगा, उसमें अधर्म नहीं होगा; क्योंकि उस समयतक बालकको धर्मशास्त्रके आदेशका ज्ञान नहीं हो सकेगा ।। अल्पे5पराधेडपि महान् मम दण्डस्त्वया कृत: । गरीयान् ब्राह्मणवध: सर्वभूतवधादपि,धर्मराज! तुमने थोड़े-से अपराधके लिये मुझे बहुत बड़ा दण्ड दिया है। ब्राह्मणका वध सम्पूर्ण प्राणियोंके वधसे भी अधिक भयंकर है
Aṇīmāṇḍavya uvāca— dharmaśāstrānusāreṇa janmato dvādaśavarṣāyutakaḥ bālakaḥ yad yat kariṣyati, tasmin adharmo na bhavati; yāvat tāvat tasya dharmaśāstrājñā na sambhavati. alpe 'parādhe 'pi mahān mama daṇḍas tvayā kṛtaḥ. garīyān brāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhād api, dharmarāja!
অণীমাণ্ডব্যে ক’লে—ধৰ্মশাস্ত্ৰ অনুসাৰে জন্মৰ পৰা বাৰ বছৰলৈকে বালকে যি কৰে, তাক অধৰ্ম বুলি গণ্য কৰা নহয়; কিয়নো তেতিয়ালৈকে শাস্ত্ৰবিধিৰ জ্ঞান তাৰ ভিতৰত জন্ম নলয়। তথাপি অলপ অপৰাধৰ বাবে তুমি মোক মহাদণ্ড দিলে। হে ধৰ্মরাজ! ব্ৰাহ্মণবধ সৰ্বভূতবধতকৈও অধিক ভয়ংকৰ।
अणीमाण्डग्य उवाच
Educational Q&A
The verse argues proportional justice and moral culpability: a child lacking knowledge of dharma is not held fully blameworthy, and punishment must match the offence. It also underscores the traditional view that harming a brāhmaṇa is an exceptionally grave transgression.
Sage Aṇīmāṇḍavya confronts Dharmarāja (Yama) for imposing an excessive penalty for a minor fault, citing Dharmaśāstra principles about a child’s non-culpability and the extreme gravity of brāhmaṇa-killing.