Adhyaya 42
Bhūmi-dāna, Satya-dharma, and the Non-cancellation of Sin by Charity
প্ৰেতকল্পৰ কৰ্ম-নীতিক আগবঢ়াই এই অধ্যায়ে সাধাৰণ কৰ্মফল-নিশ্চয়ৰ পৰা আঁতৰি মৃত্যুৰ পাছৰ গতি গঢ়ি তোলা স্পষ্ট ধৰ্মীয় বাছনিৰ কথা কয়। বিষ্ণুৱে প্ৰথমে স্থাপন কৰে—কৰ্ম অনিবার্যভাৱে কৰ্তাক অনুসৰণ কৰে। তাৰ পাছত ভূমিদানক সকলো দানৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে; অগ্নিৰ পৰা সোণ, পৃথিৱী বৈষ্ণৱী, আৰু গাইবোৰ সূৰ্যসন্ততি—এনে বিশ্বতাত্ত্বিক ব্যাখ্যাৰে ইয়াৰ ভিত্তি দেখুওৱা হৈছে। সত্যক পৰম ধৰ্ম বুলিও ঘোষণা কৰা হয়। তাৰ পিছত ‘পাপ কৰি পাছত দান দি পুৰণ’ ধাৰণাক নাকচ কৰা হৈছে—চৌৰ্য, হিংসা, জীৱিকা নষ্ট কৰা বা ক্ষতিকৰ প্ৰথা আৰম্ভ কৰা মহাপাপ; পাছৰ দানে সেয়া নাশ নকৰে। ভূমি দখল, নিজৰ দানত বাধা দিয়া, আৰু ব্ৰাহ্মণ বা দেৱতালৈ অৰ্পিত সম্পত্তি আত্মসাৎ কৰাৰ বাবে দীঘলীয়া ভয়ংকৰ ফলৰ সতৰ্কবাণী আছে। শেষত দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণৰ ৰক্ষা মহাযজ্ঞতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু যাজকৰ দান গ্ৰহণ জপ-হোম-নিয়মাচাৰ নাথাকিলে আধ্যাত্মিক বিপদ হ’ব পাৰে বুলি উপদেশ দি পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ ভূমিকা ৰচনা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
वृषोत्सर्गनिरूपणं नामै कचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् / तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति
শ্ৰীবিষ্ণুৱে ক’লে—যেনেকৈ সহস্ৰ গাভীৰ মাজত বাছুৰে নিজৰ মাতৃক বিচাৰি পায়, তেনেকৈ পূৰ্বকৃত কৰ্ম কৰ্তাক অনুগমন কৰে।
Verse 2
आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः / शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दति भूमिदम्
আদিত্য, বৰুণ, বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, সোম, হুতাশন (অগ্নি) আৰু ভগৱান শূলপাণি—এই সকলেই ভূমিদাতাক অভিনন্দন কৰে।
Verse 3
नास्ति भमिसमं दानं नास्ति भमिसमो निधिः / नास्ति सत्यसमो धर्मो नानृतात्पातकं परम्
ভূমিদানৰ সমান কোনো দান নাই, ভূমিৰ সমান কোনো নিধি নাই। সত্যৰ সমান কোনো ধৰ্ম নাই, আৰু অসত্যতকৈ ডাঙৰ পাপ নাই।
Verse 4
अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः / लोकत्रयं तेन भवेत्प्रदत्तं यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात्
সুৱৰ্ণক প্ৰথমে অগ্নিৰ সন্তান বুলি কোৱা হৈছে; পৃথিৱী বৈষ্ণৱী, আৰু গাভীসকল সূৰ্যৰ কন্যা বুলি প্ৰসিদ্ধ। সেয়ে যিয়ে সোন, গাভী আৰু ভূমি দান কৰে, সি যেন ত্ৰিলোক দান কৰে।
Verse 5
त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती / नरकादुद्धरन्त्येते जपपूजनहोमतः
তিনিটা দানক অতি-দান বুলি কোৱা হয়—গাভী, পৃথিৱী আৰু সৰস্বতী (বিদ্যা)। জপ, পূজা আৰু হোমৰ দ্বাৰা ই নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 6
कृत्वा बहूनि पापानि रौद्राणि विपुलानि च / अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति
অতি ক্ৰূৰ আৰু ডাঙৰ বহু পাপ কৰিলেও, গুচৰ্ম-পরিমাণ মাত্ৰ ভূমি দান কৰিলেই মানুহ শুদ্ধ হয়।
Verse 7
हरन्तमपि लोभेन निरुध्यैनं निवारयेत् / स याति नरके घोरे यस्तं न परिरक्षति
লোভে যি পৰৰ বস্তু হৰণ কৰিবলৈ ধৰে, তাক দমন কৰি অৱশ্যেই ৰোধ কৰিব লাগে। যিয়ে তাক ৰক্ষা নকৰে (অর্থাৎ ৰোধ নকৰে), সি ভয়ংকৰ নৰকলৈ যায়।
Verse 8
अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि / कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः
প্ৰাণ কণ্ঠত উঠিলেও যি অকর্তব্য সেয়া কেতিয়াও নকৰিব; আৰু যি কর্তব্য সেয়া নিশ্চয় কৰিব—এনেদৰে ধৰ্মবিদ জ্ঞানীয়ে জানে।
Verse 9
आकारप्रवर्तने पापं गोसहस्रवधैःसमम् / वृत्तिच्छेदे तथा वृत्तेः करणं लक्षधेनुकम्
ক্ষতিকৰ আচাৰ আৰম্ভ কৰা (বা বিয়পোৱা) হাজাৰ গৰু বধৰ সমান পাপ; আৰু কাৰোবাৰ জীৱিকা কাটি দিয়া—তাৰ বৃত্তি নষ্ট কৰা—লাখ গৰু বধৰ তুল্য।
Verse 10
वरमेकाप्यपहृता न तु दत्तं गवां शतम् / एकां हृत्वा शतं दत्त्वा न तेन समता भवेत्
এটা গৰুও নচুৰোৱা—ই সেয়া শত গৰু দান কৰাতকৈও শ্ৰেয়। এটা চুৰি কৰি শত দান দিলেও তাতে সমতা নহয় (পাপ নঘুচে)।
Verse 11
स्वयमेव तु यो दत्त्वा स्वयमेव प्रबाधते / स पापी नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्
যি নিজ হাতে দান দি পাছত নিজেই বাধা দিয়ে বা কষ্ট দিয়ে, সি পাপী নৰকলৈ যায় আৰু ভূত-প্ৰলয়লৈকে তাতে থাকে।
Verse 12
न चाश्वमेधेन तथा विधिवद्दक्षिणावता / अवृत्तिकर्शिते दीने ब्राह्मणे गक्षिते यथा
বিধিপূৰ্বক, নিৰ্ধাৰিত দক্ষিণাসহ কৰা অশ্বমেধ যজ্ঞেও তেনে পুণ্য নেদিয়ে; যিমান জীৱিকাৰ অভাৱত কৃশ হোৱা দীন ব্ৰাহ্মণক ৰক্ষা কৰিলে পোৱা যায়।
Verse 13
न तद्भवति वेदेषु यज्ञे सुबहुदक्षिणे / यत्पुण्यं दुर्बले त्रस्ते ब्राह्मणे परिरक्षिते
বেদপাঠ বা বহু দক্ষিণাযুক্ত যজ্ঞত তেনে পুণ্য নোহে; দুৰ্বল আৰু ভীত ব্ৰাহ্মণক ৰক্ষা কৰিলে যি পুণ্য লাভ হয়, সেয়াই মহৎ।
Verse 14
ब्रह्मस्वैश्चसुपुष्टानि वाहनानि बलानि च / युद्धकाले विशीर्यन्ते सैकताः सेतवो यथा
ব্ৰহ্মস্বেৰে পুষ্ট বাহন আৰু শক্তিশালী বাহিনীও যুদ্ধকালত ভাঙি পৰে; যেন বালিৰ বাঁধ ভাঙি যায়।
Verse 15
स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेच्च वसुन्धराम् / षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः
নিজে দান কৰা বা আনৰ দান কৰা ভূমি যিয়ে হৰণ কৰে, সি ষাঠি হাজাৰ বছৰ মলত কৃমি হৈ জন্ম লয়।
Verse 16
ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम् / तदेव चौर्यरूपेण दहत्याचन्द्रतारकम्
ব্ৰাহ্মণস্ব স্নেহবশত ভোগ কৰিলেও সপ্তম পুৰুষলৈকে কুল দহে; আৰু সেই স্ব ধনৰূপে চুৰি কৰিলে চন্দ্ৰ-তাৰা থাকিলৈকে দহি থাকে।
Verse 17
लोहचूर्णाश्मचूर्णानि कदाचिज्जरयेत्पुमान् / ब्रह्मस्वन्त्रिषु लोकेषु कः पुमाञ्जरयिष्यति
মানুহে কেতিয়াবা লোহাৰ গুঁড়ি আৰু শিলাৰ চূৰ্ণো ক্ষয় কৰিব পাৰে; কিন্তু ত্ৰিলোকত ব্রহ্মনিয়মৰূপে স্থিত ব্রহ্মস্বৰ প্ৰভাৱ কোনে ক্ষয় কৰিব?
Verse 18
देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च / कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च
দেৱতাৰ উদ্দেশে অৰ্পিত দ্ৰব্য নষ্ট কৰিলে, ব্ৰাহ্মণৰ ধন হৰণ কৰিলে আৰু ব্ৰাহ্মণক অতিক্ৰম/অপমান কৰিলে প্ৰতিষ্ঠিত কুলসমূহো অপযশত পতিত হৈ যেন কুলহীন হয়।
Verse 19
ब्राह्मणाति क्रमो नास्ति विप्रे विद्याविवर्जिते / ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते
সত্য বিদ্যাহীন ব্ৰাহ্মণত ব্ৰাহ্মণত্বৰ উৎকৰ্ষ নাথাকে; কিয়নো জ্বলন্ত অগ্নি ত্যাগ কৰি কেৱল ভস্মত কেতিয়াও আহুতি দিয়া নহয়।
Verse 20
संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि यानि च / सप्तकल्पक्षयं यावद्ददात्यर्कः पुनः पुनः
সংক্রান্তিৰ সময়ত দিয়া দান আৰু তেতিয়া অৰ্পিত দেৱহব্য আৰু পিতৃকব্য—সেই পুণ্য সূৰ্যদেৱে পুনঃপুনঃ প্ৰদান কৰে; ই সাত কল্পৰ ক্ষয় পৰ্যন্ত স্থায়ী হয়।
Verse 21
प्रतिग्रहाध्यापनयाजनेषु प्रतिग्रहं स्वेष्टतमं वदन्ति / प्रतिग्रहाच्छ्रुध्यति जाप्यहोमं न याजनं कर्म पुनन्ति वेदाः
প্ৰতিগ্ৰহ, অধ্যাপন আৰু যাজন—ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰতিগ্ৰহকেই সৰ্বাধিক বিপজ্জনক বুলি কোৱা হয়। প্ৰতিগ্ৰহৰ ফলত জপ আৰু হোমৰ শুদ্ধি ক্ষুণ্ণ হয়; আৰু বেদে নকয় যে কেৱল যাজনকৰ্মেই সেই কৰ্মদোষ শুদ্ধ কৰে।
Verse 22
सदा जापी सदा होमी परपाकविवर्जितः / रत्नपूर्णामपि महीं प्रतिगृह्णन्न लिप्यते
যি সদা জপত ৰত, সদা হোমত নিয়োজিত আৰু পৰপাক (অন্যে ৰান্ধা অন্ন) বর্জন কৰে—সেয়ে ৰত্নে পূৰ্ণ পৃথিৱীও প্ৰতিগ্ৰহ কৰিলেও লিপ্ত নহয়।
Frequently Asked Questions
It states that one who seizes land—whether originally given by oneself or granted by another—incurs an extremely prolonged degrading result, described as becoming a worm in filth for sixty thousand years, underscoring land-theft as a severe dharmic rupture.
The chapter warns that accepting gifts can impair one’s recitation and oblations, implying subtle ethical and psychological entanglement; only stringent discipline—constant japa, regular homa, and avoidance of others’ cooked food—is presented as preventing taint even with large gifts.
It asserts that the merit of protecting an emaciated brāhmaṇa lacking livelihood surpasses even a properly performed Aśvamedha with prescribed dakṣiṇā, privileging lived dharma and social protection over spectacle-ritual.
It says gifts and offerings to devas and pitṛs performed at saṃkrānti yield enduring merit repeatedly ‘bestowed by the Sun,’ lasting until the exhaustion of seven kalpas, marking saṃkrānti as a highly amplified karmic window.