Adhyaya 8
Hymns to Nārāyaṇa: Humility, Bhakti, Yoga, and the Guṇas
যজ্ঞ-প্ৰসঙ্গ সমাপ্ত হোৱাৰ পাছত আৰু পূৰ্বকথাৰ অনুবর্তীত বৰ্ণনা স্তোত্ৰ-ধাৰালৈ গতি কৰে। পক্ষিৰাজ মিত্ৰ নাৰায়ণক জগতৰ আদিকাৰণ বুলি স্তৱ কৰে, নিজৰ অজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰি কয় যে দেৱ-ঋষিসকলেও বাসুদেৱক সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰে। মিত্ৰ নীৰৱ হোৱাৰ পাছত তাৰা একচিত্ত ভক্তসকলৰ অৱস্থা প্ৰশংসা কৰে—আসক্তি ত্যাগ কৰি বিষ্ণুমূল পবিত্ৰ কাহিনী শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনত লীন থকা। ভয়ংকৰ অৱস্থাত পতিত এজনৰ ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা উচ্চাৰিত হয়। তাৰ পাছত নিৰৃতি বুজায়—যোগ, ভক্তি, সৎসেৱা আৰু বৈৰাগ্যযুক্ত জ্ঞানৰ দ্বাৰা পৰম গতি লাভ হয়; বিষ্ণুভক্তৰ বাবে মনোনিগ্ৰহক বিশেষ শক্তিশালী বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰবাহ্য উত্তমশ্লোকৰ কথাসঙ্গক মুক্তিদায়ক ‘অমৃত-ঔষধ’ বুলি দৃঢ় কৰে আৰু সমভাব-সহবাসৰ কথা আহে। তাৰ পিছত পৰ্জন্যৰ পৰা উদ্ভূত গুণৰূপ—কোণাধিপ, নিৰৃতি, প্ৰাৱহী আৰু প্ৰৱহপ্ৰিয়া—উল্লেখ কৰা হয়। শেষত অনন্তৰৰ পাছত জন্ম লোৱা বিশ্বক্সেন হৰিৰ স্তৱ কৰি স্থিৰ ভক্তি, ব্ৰহ্মা পৰ্যন্ত গুৰু-পরম্পৰাত শ্ৰদ্ধা, আৰু তুলসীসহ সকলো জীৱৰ প্ৰতি কৰুণা উপদেশ দিয়ে। গৰুড় বিনয়ী নীৰৱতাৰে প্ৰভুৰ আগত নিজৰ হীনতা স্বীকাৰ কৰি পৰৱৰ্তী তত্ত্বপ্ৰবাহৰ বাবে ভক্তিভাৱ স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तमो ऽध्यायः क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर / नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे
ক্ৰতুৰ পাছত সপ্তম অধ্যায় প্ৰকাশ পালে। তেতিয়া ‘মিত্ৰ’ নামে খ্যাত খগেশ্বৰে জগত-যোনি নাৰায়ণক স্তৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 2
मित्र उवाच / नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे / वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः
মিত্ৰ ক’লে—মই অজ্ঞ হলেও তোমাৰ পদ্মচৰণত নত হওঁ; তুমি সংসাৰ-ভৱ ছেদনকাৰী আৰু মোক্ষাৰ্থীৰ বাবে মঙ্গলময় আশ্ৰয়। এই কথা সম্পূৰ্ণৰূপে কেৱল ভগৱান বাসুদেৱেই জানে; মই নহয়, অগ্নি নহয়, ত্ৰিদেৱ নহয়, মুনীন্দ্ৰসকলেও নহয়।
Verse 3
अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः / मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् / अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः
যদি ভগৱানৰ প্ৰধান ভক্তসকলেও কেতিয়াবা তোমাক নাজানে, তেন্তে আনসকলে কেনেকৈ জানিব? হে পৰাত্পৰ অধীশ্বৰ, মোক সদায় ৰক্ষা কৰা; মই বিশ্বামিত্ৰতকৈও নিত্যই ন্যূন। মই বৰষুণ-মেঘৰ প্ৰাচুৰ্যৰ আগত অতি সামান্য অংশমাত্ৰ; সেয়ে তোমাৰ যোগ্য স্তৱ কৰিবলৈ মোৰ শক্তি নাই।
Verse 4
एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे
এইদৰে হৰিৰ স্তৱ কৰি সেই মিত্ৰ-খগ তেতিয়া নীৰৱ হ’ল। তাৰ পাছত অনন্তৰজা তাৰাই স্তৱ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 5
तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् / त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः
তারা ক’লে—যিসকলে অনন্য ভাবৰে দৃঢ় ভক্তি কৰে, তেওঁলোকে তোমাৰ কাৰণে কৰ্ম-ব্যৱহাৰো ত্যাগ কৰে আৰু স্বজন-বন্ধুৰ প্ৰতি আসক্তিও এৰি দিয়ে।
Verse 6
त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च / तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः
তোমাৰ আশ্ৰয়যুক্ত পবিত্ৰ কথা শুনি (বা দৰ্শন কৰি) তেওঁলোকে তাক শুনে আৰু আনকো কয়। হে বিষ্ণু, এনে সাধুসকল সকলো সঙ্গ-আসক্তিৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বিমুক্ত থাকে।
Verse 7
तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो / तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर
হে প্ৰভু! সেই ভয়ংকৰ স্থানত পতিত, সদায় মিত্ৰসমা সেইজনীক ৰক্ষা কৰক। এইদৰে তাৰানন্তৰজে ক’লে; হে খগেশ্বৰ, নিৰৃতিয়েও তেনেদৰে ক’লে।
Verse 8
निरृतिरुवाच / योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च / आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे
নিৰৃতি ক’লে— যোগৰ দ্বাৰা আৰু তোমালৈ অৰ্পিত ভক্তিৰ দ্বাৰা জীৱে পৰম গতি লাভ কৰে। সৰ্বগুণাধিক সাধুজনৰ সেৱাৰে, আৰু বৈৰাগ্যযুক্ত জ্ঞানৰে, তেওঁলোকে দিব্য অৱস্থালৈ পৌঁছে।
Verse 9
चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् / अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो / तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे
চিত্ত-নিগ্ৰহ মাত্ৰেই বিষ্ণুভক্তে পৰম পদ লাভ কৰে। সেয়ে, হে প্ৰভু, তাৰাসম দীপ্তিমান স্বামী, দয়াৰে মোক সদায় ৰক্ষা কৰক। তাৰ পাছত তাই তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ স্তৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰি সেই স্তোত্ৰ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 10
प्रवाह्युवाच / सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च / या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि
প্ৰবাহ্যা ক’লে— তোমাৰ সৎসঙ্গত পুত্ৰসকল সত্য বীৰ্যৰে বলবান হয়, আৰু তোমাৰ প্ৰসাদে পৰম সমৃদ্ধি উদ্ভৱ হয়। উত্তমশ্লোকৰ কথা অমৃত-ঔষধিসদৃশ; তাৰ শ্ৰৱণ আৰু সেৱাৰে মুক্তিৰ পথত প্ৰতিষ্ঠা হয়।
Verse 11
भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव / सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः
হে দেবদেব! ভক্তি সদায় থাকক; তথাপি কোৱা হয় যে ফলত নিৰৃতিৰ সমান অৱস্থাই লাভ হয়। যিসকল ‘সহভাষী’ আৰু ‘সহচৰ-মিত্ৰ’, তেওঁলোকক এইদৰে প্ৰকীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 12
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया / चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः
কোণাধিপ আৰু নিৰৃতি, লগতে প্ৰাৱহী আৰু প্ৰৱহপ্ৰিয়া—এই চাৰিও পর্জন্যৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ত্ৰিগুণৰূপ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 13
तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर / प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः / वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे
এতিয়া তাৰ পিছত জন্ম লোৱা জনৰ কথা ক’ম—হে খগেশ্বৰ, শুনা। প্ৰৱাহা পত্নীৰ পৰা অনন্তৰজৰ পিছত ভগৱানৰ পাৰ্ষদ বিষ্বক্সেন, সেই মহাভাগ বায়ুপুত্ৰ, হৰিৰ স্তৱ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 14
विष्वक्सेन उवाच / भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि / यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना
বিষ্বক্সেন ক’লে—মোক্ষদাতা ভগৱান কৃষ্ণ পূৰ্ণ আনন্দস্বৰূপ; যদি সদা তেওঁৰেই স্মৰণে মন স্থিৰ থাকে, তেন্তে পৰম ভক্তি জাগি উঠে আৰু সেয়াই অপৰোক্ষ সাক্ষাৎকাৰৰ সাধন হয়।
Verse 15
तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु / तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि
তদ্ৰূপে নিজৰ গুৰুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ব্ৰহ্মালৈকে আৰু সাধুসকলৰ প্ৰতি, তেওঁলোকৰ যোগ্যতা অনুসাৰে যদি নিষ্কপট ভক্তি অৰ্পণ কৰা হয়, তেন্তে সেয়া কল্যাণদায়ক হয়।
Verse 16
तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज / संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः
হে অণ্ডজ (গৰুড়), যদি তুলসী আদি জীৱৰ প্ৰতিও প্ৰীতি থাকে আৰু (ভগৱৎ-ধৰ্মৰ) স্মৰণ জাগ্ৰত থাকে, তেন্তে পাপনাশক শক্তি নিশ্চয় উদ্ভৱ হয়—সন্দেহ নাই।
Verse 17
एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो / तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः / मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा
এইদৰে মহাপ্ৰভু বিষ্বক্সেনক স্তৱ কৰি মহাভাগ গৰুড়ে কৰযোৰে, গ্ৰীৱা নমাই নীৰৱ হ’ল। মনতে ভাবিলে—“মিত্ৰ প্ৰভুৰ তুলনাত মই নিশ্চয় ন্যূন; ইয়াত বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।”
Frequently Asked Questions
The chapter presents them as complementary: devotion to Viṣṇu is central, while knowledge joined with dispassion is listed alongside yoga and service to the virtuous as a route to the divine state. The implied model is integrative—bhakti stabilizes and purifies, while jñāna–vairāgya clarifies and detaches, together orienting the practitioner toward mokṣa.
Nirṛti’s statement highlights citta-nirodha as a direct means because devotion naturally gathers the mind; when the mind is restrained and fixed on Viṣṇu, attachment loosens and the path to the supreme abode becomes accessible. The text frames this not as mere technique but as devotion-powered discipline.
Viṣvaksena teaches a graded, sincere (without deceit) offering of devotion according to worthiness, reflecting a Purāṇic ethic of honoring spiritual authority and the sacred lineage. This frames bhakti as socially and cosmologically ordered—rooted in guru-sevā and extending to the highest cosmic teacher figures—while remaining ultimately directed toward Hari.
The verse links remembrance and affectionate regard (including toward sacred beings like Tulasi) with the arising of a ‘destroyer of sin’—i.e., purification through dhārmic devotion. It indicates bhakti expressed through reverence to Viṣṇu’s sacred associates/symbols and compassionate conduct, making devotion ethical and embodied rather than purely internal.