Adhyaya 16
Mahālakṣmī’s Forms, Brahmā’s Fourfold Origin, Vāyu’s Names and Soteriology, and Bhāratī’s Manifestations
কৃষ্ণই প্ৰথমে মহালক্ষ্মীক হৰিৰ পৰা অবিচ্ছেদ্য বুলি নিৰূপণ কৰি সৃষ্টিত আৰু অৱতাৰ-ধাৰাত তেখেতৰ কাৰ্যৰূপ প্ৰকাশসমূহ গণনা কৰে—শ্ৰী/মায়া/প্ৰকৃতি ৰূপে তেওঁ শ্ৰী, দুৰ্গা/কন্যা, ভূদেৱী, অন্নপূৰ্ণা, দক্ষিণা, সীতা, ৰুক্মিণী, সত্যভামা আদি দেৱী-পাত্নী ৰূপত প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত ব্যূহতত্ত্ব (বাসুদেৱ, সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ)ৰ আধাৰত ব্ৰহ্মাৰ বহুস্তৰীয় উৎপত্তি—বিৰিঞ্চ/বিৰিঞ্চি/বিধি/চতুৰ্মুখ—আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড-নাভিকমল প্ৰতীকৰ বৰ্ণনা দিয়া হয়। পৰৱৰ্তী অংশত বায়ুৰ বহু নাম অন্তঃশক্তি ৰূপে কোৱা হয়—প্ৰধান, সূত্ৰ, ধৃতি, স্মৃতি, মুক্তি/মুক্ত, চিত্ত, বল, সুখ—আৰু বায়ুক হৃদয়স্থিত স্মৰণ, স্থৈৰ্য আৰু মোক্ষৰ সহায়ক বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হয়। বক্ৰ যোগ আৰু কামনাপ্ৰধান উপাসনাৰ সমালোচনাত কোৱা হয় যে কাম্য ভক্তিয়ে লৌকিক ফল দিয়ে, কিন্তু মোক্ষত বাধা আনে; গুৰুপ্ৰবোধ আৰু বৈৰাগ্যত প্ৰজ্ঞা-বিজ্ঞান উদিত হয়। শেষত ভাৰতী/বাণী/সৰস্বতীক ত্ৰিবিধ বাক্ আৰু বায়ুৰ সহধৰ্মিণী ৰূপে, হনুমান-ভীম প্ৰসঙ্গ আৰু দ্ৰৌপদী-সংযোগসহ, স্থাপন কৰি আগলৈ দেৱকাৰ্য-অৱতাৰ-ভক্তি-মোক্ষ অনুশাসনৰ ধাৰা আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर / शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে— হে খগেশ্বৰ গৰুড়, হে মহাভাগ্যৱান, মনোযোগেৰে শুনা; মই মহালক্ষ্মীৰ স্বৰূপ, তেখেতৰ অৱতাৰসমূহ আৰু সেই জ্ঞানৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্ত বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 2
ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु / विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्
ঈশ্বৰৰ পৰা ভিন্ন এই জগতৰ প্ৰতি আত্মা কেৱল সাক্ষী—চকুৰ দৰে; যেতিয়া সি বিষয়সমূহক নিজৰ কৰি গ্ৰহণ কৰে, তেতিয়াই তাক ‘লক্ষ্মীৰ জ্ঞান’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 3
नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया / नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता
যি দেৱী নিত্য অবিযোগিনী আৰু কেৱল হৰিৰ চৰণতেই আশ্ৰিতা, তেখেতকেই মহালক্ষ্মী বুলি কীৰ্তন কৰা হয়—নিত্যমুক্তা আৰু নিত্যবুদ্ধা।
Verse 4
मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता / पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी
মূ’ল কাৰণ হৰিৰ পত্নী হিচাপে লক্ষ্মী সংপ্ৰকীৰ্তিত। পৰম পুৰুষৰ ‘স্ত্ৰী’ বুলি প্ৰকৃতি কোৱা হয়, আৰু তেখেতেই প্ৰকৃতিৰ অভিমানিনী (অধিষ্ঠাত্রী)।
Verse 5
सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो / तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्
হে প্ৰভু, সৃষ্টিকাৰ্য কৰিবলৈ গুণসমন্বিত প্ৰকৃতি পুৰুষৰ সৈতে একেলগে প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; আৰু তমসক ‘পান’ অৰ্থাৎ আত্মসাৎ কৰিবলৈও তেতিয়া সেই প্ৰকৃতি উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 6
वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता / संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता
বাসুদেৱৰ পত্নী ‘মায়া’ নামে প্ৰখ্যাত বুলি কীৰ্তিত; আৰু সংকর্ষণৰ পত্নী ‘জয়া’ নামে পৰিকীৰ্তিত।
Verse 7
अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता / कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह
অনিরুদ্ধৰ পত্নী ‘শান্তা’ নামে কীৰ্তিত; আৰু প্ৰদ্যুম্নৰ পত্নী ‘কৃতি’ও সৃষ্টিকাৰ্যৰ নিমিত্তে প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 8
विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी / तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता
তেওঁ বিষ্ণুপত্নী ‘শ্ৰীদেৱী’ ৰূপে কীৰ্তিত, সত্ত্বগুণৰ মানিনী; আৰু তমোগুণাভিমানিনী ‘দুৰ্গা’ ‘কন্যা’ নামেও প্ৰখ্যাত।
Verse 9
कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा / रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च
কৃষ্ণাৱতাৰত তেওঁ কন্যাৰূপে—নন্দপুত্ৰৰ অনুজা হৈ—জন্ম ল’লে; সেই ৰজোগুণাভিমানিনী ভূদেৱী শূকৰ (ৱৰাহ)ৰো পত্নী হ’ল।
Verse 10
वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता / नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता
হে ইন্দ্ৰ! তেওঁ বেদাভিমানিনী ‘অন্নপূর্ণা’ বুলি প্ৰখ্যাত; আৰু নাৰায়ণৰ পত্নী লক্ষ্মীৰূপা বুলি তুমি সোঁৱৰণ কৰ।
Verse 11
यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता
যজ্ঞস্বৰূপ হৰিৰ পত্নী ৰূপে দক্ষিণা (যজ্ঞদক্ষিণা) প্ৰসিদ্ধ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 12
जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता / विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता
জয়ন্তী বৃষভৰ পত্নী বুলি সুপ্ৰসিদ্ধ; আৰু বিদেহকন্যা সীতা ৰামৰ পত্নী বুলি কীৰ্তিত।
Verse 13
रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते / इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः
ৰুক্মিণী আৰু সত্যভামা কৃষ্ণৰ পত্নী বুলি কীৰ্তিত; এইদৰে পৃথক পৃথক ৰূপত অনন্ত অৱতাৰো আছে।
Verse 14
रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् / अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! ৰমা (শ্ৰী)ৰ যিসকল, তেওঁলোক পৰস্পৰে ভেদহীন; তথাপি অনন্ত-অনন্ত গুণময় বিষ্ণুৰ তুলনাত তেওঁলোক ন্যূন বুলি কীৰ্তিত।
Verse 15
वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
এতিয়া মই ব্ৰহ্মাৰ ৰূপ বৰ্ণনা কৰিম; হে পক্ষীৰাজশ্ৰেষ্ঠ, শুনা।
Verse 16
वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर / स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः
হে খগেশ্বৰ! মায়াৰ মাজত বাসুদেৱৰ পৰা উৎপন্ন সেই পৰম পুৰুষেই ‘বিৰিঞ্চ’ নামে কীৰ্তিত; সেয়াই ব্ৰহ্মা।
Verse 17
अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् / तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर
হে খগেশ্বৰ! অনিরুদ্ধৰ পৰা শান্ত (আদি) অৱস্থাত মহত্তত্ত্বময় দেহ উদ্ভৱ হ’ল; তেতিয়া সেই মহান ‘বিৰিঞ্চ’ নামে পৰিচিত হ’ল।
Verse 18
रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः / विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम
হে পক্ষিসত্তম! মায়াৰ মাজত বাসুদেৱৰ পৰা ৰজোগুণে যি উৎপন্ন হয়, সেয়াই ‘বিৰিঞ্চ’; তেওঁ ‘বিধি’ নামেও জনাজাত।
Verse 19
ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः / स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम
হে খগসত্তম! ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত পদ্মনাভৰ পৰা যি কমলাসন জন্মিল, তেওঁ ‘চতুৰ্মুখ’ নামো লাভ কৰিলে।
Verse 20
एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च / वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
এইদৰে ব্ৰহ্মাৰ চাৰি ৰূপ কীৰ্তিত হ’ল। এতিয়া মই বায়ুৰ নামসমূহ ক’ম—হে পক্ষীন্দ্ৰসত্তম, শুনা।
Verse 21
संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह / स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः
হে গৰুড়! সংকর্ষণৰ পৰা জয়কালত যি প্ৰকাশিত হ’ল, সেয়াই প্ৰথম বায়ু বুলি জ্ঞেয়; সেয়াই ‘প্ৰধান’ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 22
लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः / बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः
লোকক যথোচিত চেষ্টাৰ দান কৰাত তেওঁ ‘সূত্ৰ’ নামেও কীৰ্তিত; আৰু বদৰীত অধিষ্ঠিত বিষ্ণুক ধৈৰ্যসহ স্তৱ কৰিবলৈ তেওঁ নিয়োজিত।
Verse 23
धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः / योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः
বায়ুৱে ধৃতিৰূপ গ্ৰহণ কৰিলে; সেয়ে তেওঁ ‘ধৃতি’ বুলি স্মৃত। সেই ধৃতিৰূপেই তেওঁ যোগ্য যোগী আৰু হৰিভক্তসকলৰ ভিতৰত স্থিত।
Verse 24
यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्
যিহেতু বায়ু হৃদয়ত স্থিত, সেয়েহে সি ‘ধৃতি’ নামে পৰিচিত; সকলোৰে হৃদয়ত বাস কৰি সি সদায় হৰিক স্মৰণ কৰে।
Verse 25
अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम / अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्
সেয়ে, হে খগশ্ৰেষ্ঠ! ‘বায়ু-স্থিতি’ নামৰ এক অৱস্থা প্ৰসিদ্ধ হ’ল; অথবা বায়ুৱেই একাই শ্বেতদ্বীপত অধিষ্ঠিত হৰিক প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 26
सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्
হে পক্ষিৰাজ গৰুড়! তেওঁ সদায় স্মৰণ কৰে, সেয়ে ‘স্মৃতি’ নামে পৰিচিত। সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত হৈ, শ্ৰী বিষ্ণুৰ নামোচ্চাৰণে তেওঁ উপলব্ধ হয়।
Verse 27
अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः / ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया
সেয়ে মোৰ নাম ‘মুক্তি’ হ’ল; নিঃসন্দেহে তেওঁ বায়ু। সত্য জ্ঞানৰ দ্বাৰেদি, মোৰ অনুমতিত, তেওঁ ভক্তসকলক মোক্ষ দান কৰে।
Verse 28
यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह / विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः
সেয়ে সেই একমাত্ৰ বায়ু ‘মুক্তি’ নামে স্থিত। ভক্তসকলৰ হৃদয়ত বাস কৰি, তেওঁ শ্ৰী বিষ্ণুত ভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 29
अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः / एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च
সেয়ে তেওঁ শ্ৰীবিষ্ণুভক্ত বুলি কীৰ্তিত—ইয়াত সন্দেহ নাই। তেওঁয়েই সকলো জীৱৰ চেতনা আৰু অন্তঃসঞ্জ্ঞান (চিত্ত-বুদ্ধি)।
Verse 30
चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः / प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः
বায়ু (প্ৰাণ) চিত্তৰূপ ধাৰণ কৰে বুলিয়েই তাক ‘চিত্ত’ বুলি সোঁৱৰা হয়। হে গৰুড়! তেওঁ প্ৰভুসকলৰো প্ৰভু, আৰু নিজৰ সহকাৰী ‘সহোদৰ’ তত্ত্বসমূহৰ ওপৰত সৰ্বতোভাবে অধিপতি।
Verse 31
अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः / सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम
সেয়ে বায়ুৱেই একমাত্ৰ মহাপ্ৰভু বুলি স্মৃত। তেওঁ সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত হৈ, হে সত্তম, তেওঁলোকৰ প্ৰাণবল লক্ষ্য কৰে।
Verse 32
अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत / सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः
এই হেতুৱেই, হে বিনতাসুত গৰুড়, তেওঁ ‘বল’ নামে খ্যাতি লাভ কৰিলে। তেওঁ সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত হৈ, পুত্ৰ-পৌত্ৰাদি জনৰ দ্বাৰা পোষিত আৰু বর্ধিত হয়।
Verse 33
याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः / अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च
সেয়ে যি সদায় যাজন কৰায়, সি ‘যষ্টৃ’ বুলি সংজ্ঞিত। অনন্ত কল্পৰ আৰম্ভণিৰ পৰা বায়ুলোক পৰ্যন্তও এই নাম-সংজ্ঞা প্ৰৱৰ্তিত থাকে।
Verse 34
वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः / योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने / ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्
যোগত বক্রতা নাই; যোগ্যজন ‘ঋজু’ অৰ্থাৎ সৰল বুলি স্মৃত। যোগৰ ‘বক্রতা’ মানে হৰিপূজাত কামনা—ঈশ, ৰুদ্ৰ আদি দেৱতাৰ অনুগ্ৰহ বা ফল কামনা কৰি হৰিৰ পূজা কৰা।
Verse 35
कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः
কিন্তু কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত, হে পক্ষীন্দ্ৰ, এই কাৰণতেই তেওঁলোক ‘অনৃজু’ অৰ্থাৎ অসৰল বুলি স্মৃত—আচৰণত কুটিল আৰু ছলনাময়।
Verse 36
ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् / अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा
ঋষি আদি সকলৰ মাজতো কেতিয়াবা কামনাৰে হৰিপূজা হয়। সেয়ে তেওঁলোককো সম্পূৰ্ণ সৰল বুলি ধৰা নাযায়; তেন্তে সাধাৰণ মানুহৰ কথা আৰু কি ক’ব।
Verse 37
यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः / तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! যেতিয়ালৈকে মানুহে কামনাজনিত সপৰ্যা—সেৱা-পূজা—ত্যাগ নকৰে, তেতিয়ালৈকে ঋষি আদি সকলেও মোক্ষৰ বাধাস্বৰূপ সেই পথতে থাকে।
Verse 38
अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना / मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्
অনাদি কালৰ পৰা কৰ্মজনিত বাসনা স্থিৰ হৈ থাকে। সেয়ে মোক্ষাধিকাৰী সকলোয়ে—তেওঁলোকে কাৰ পূজা কৰে?
Verse 39
नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् / प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्
গুৰুৰ সংজ্ঞান-বোধক উপদেশে সেয়া প্ৰায় সম্পূৰ্ণ নষ্ট হয়। যোগ লাভ কৰি বিধিমতে সাধনা কৰিলে শেষত মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 40
काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च / ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः
কামনাৰে কৰা বিষ্ণুপূজাই ঐশ্বৰ্য দিয়ে, কিন্তু তাতে জ্ঞান বিপৰীত হয়; সেইবাবে মানুহ অধোগতিৰ অন্ধকাৰলৈ নামি যায়।
Verse 41
तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् / शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा
যদি একেবাৰে বিপৰীত কথাক ‘জ্ঞান’ বুলি প্ৰচাৰ কৰা হয়, তেন্তে সেয়া বুদ্ধিৰ বিকৃতি। শিলাত বিষ্ণুবুদ্ধি এক কথা; তেনেদৰে দ্বিজ-ব্ৰাহ্মণতো বিষ্ণুবুদ্ধি ধাৰণ কৰাও বিধেয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 42
सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च / शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर
হে খগেশ্বৰ (গৰুড়)! জলত তীৰ্থবুদ্ধি ৰাখিব লাগে; তেনেদৰে ৰোণুকা (গাই)তো। আৰু শিৱ, সূৰ্য আৰু ষণ্মুখ (কাৰ্ত্তিকেয়)ত বিষ্ণুবুদ্ধি স্থিৰ ৰাখিব লাগে।
Verse 43
इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् / शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्
এইবোৰৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা এনে সকলো ‘জ্ঞান’ক বিপৰীত বুলি স್ಮৃতিত কোৱা হৈছে। আৰু শিলা আদি সকলোত কেৱল একত্বহে চিন্তা কৰাও তেনেদৰেই গণ্য।
Verse 44
विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् / अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्
ইয়াক ‘বিষ্ণুবুদ্ধি’ বুলি কোৱা হৈছে; কেৱল তাত উপস্থিত থকাৰ বোধ নহয়। অনাদি-অনন্ত কালতো ফলকামনাৰে কৰা হৰিপূজন ‘কাম্য’ পূজনেই থাকে।
Verse 45
यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः / अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः
য’ত বাধা নাই, ত’ত বায়ুক সোজা আৰু যোগ্য বুলি কোৱা হৈছে। কিন্তু অন্যসকলৰ ক্ষেত্ৰত বাধা সদায় থাকে; সেয়ে তেওঁলোক সোজা বুলি স্মৃত নহয়।
Verse 46
हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा / मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते
ই সদায় অপৰোক্ষভাৱে, প্ৰত্যক্ষ ৰূপে হৰিৰ দৰ্শন কৰায়। সেয়ে মোক্ষাধিকাৰৰ সময়ত ইয়াক ‘প্ৰজ্ঞা’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 47
परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा / अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः
পৰোক্ষভাৱেও সি সকলোকে সদায় হৰিৰ দৰ্শন কৰায়। সেয়ে, হে পক্ষিৰাজ (গৰুড়), বায়ুক সদায় ‘জ্ঞান’ বুলিয়েই কীৰ্তিত কৰা হয়।
Verse 48
हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः / ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः
ভক্তসকলক হিত-অহিতৰ উপদেশ দিয়াৰ বাবে সি তেওঁলোকৰ হৃদয়ত অৱস্থিত থাকে; সেয়ে সেই মাৰুত (বায়ু) ‘গুৰু’ নামৰ সংজ্ঞাও লাভ কৰিলে।
Verse 49
योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् / पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः
যোগীসকলৰ হৃদয়ত অৱস্থিত হৈ সি পৰম হৰিৰ নিত্য ধ্যান কৰে। পৃথকত্ববোধ থাকিলেও যিয়ে তাঁক ধ্যান কৰে, সি ‘মহাধ্যাতা’ বুলি স্মৃত।
Verse 50
यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् / रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा
যথাযোগ্যতা অনুসৰি জীৱে পৰম হৰিক জানে; আৰু ৰুদ্ৰ আদি দেৱতাসকলত বিদ্যমান গুণসমূহো সি সদায় চিনে।
Verse 51
अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम / काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः
সেয়ে, হে খগশ্ৰেষ্ঠ গৰুড়! এইয়েই নিশ্চিতভাৱে ‘বিজ্ঞান’ (সাক্ষাৎ জ্ঞান) বুলি কোৱা হৈছে। কাম্য কৰ্ম ত্যাগৰ পৰা যি অনাসক্তি জন্মে, তাকেই ‘বিৰাগ’ (বৈৰাগ্য) বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 52
वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः
যি বৈৰাগ্য জন্মায়, তাকেই ‘বিৰাগ’ (অনাসক্তি) বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 53
देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् / तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च
দেৱসকলৰ মাজত পুণ্য-পাপৰ ভেদৰ কাৰণে সুখ উত্তৰোত্তৰ ক্ৰমে বৃদ্ধি পায়। সেই সুখেই ওপৰ ওপৰৰ দেৱতাসকলৰ মাজত বৃদ্ধি পাই বায়ুৰ লোকলৈকে বিস্তাৰিত হয়।
Verse 54
देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा / सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः
দেৱ, ঋষি আৰু শ্ৰেষ্ঠ মানুহৰ মাজত বায়ুৱে সুখৰ এক অংশ জন্মায়; সেয়ে তেওঁ ‘সুখ’ (সুখদাতা) বুলি পৰিচিত।
Verse 55
भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः / दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो
তাত ‘বীদ্ৰ’ সদায় ভোগ কৰা হয়; সেই কাৰণসমূহৰ মাজত মাৰুত (বায়ু) মুখ্য। তাৰ পৰা, হে প্ৰভু, দেৱসকলৰো অলপ দুঃখ, শোক আদি হয়।
Verse 56
तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः / तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्
নিঃসন্দেহে জানিবা—ই সকলো আসুৰী আবেশৰ বশতেহে ঘটে। সেই দেহধাৰী জীৱত দৈত্যস্বভাৱ ক্ৰমে ক্ৰমে অলপ অলপকৈ প্ৰকাশ পায়।
Verse 57
यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः / दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्
যিহেতু কলি অধিক প্ৰবল হয়, সেয়েহে তাক দুঃখযুগ বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। দৈত্যসকলৰ পুণ্য-পাপৰ সংযোগে দুঃখেই ক্ৰমে ক্ৰমে অধিক বৃদ্ধি পায়।
Verse 58
तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च / भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः
হে পক্ষিৰাজ, সেই দুঃখেই পৰৱৰ্তীসকলে সদায় ভোগ কৰে আৰু কলিযুগৰ অন্তলৈকে থাকে। সেয়েহে তাক ‘কলি’ বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়—যি জীৱক এনে কষ্ট সহিবলৈ বাধ্য কৰে।
Verse 59
सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो / देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा
হে প্ৰভু, দৈত্যসকলৰ মাজতো যদি অলপ সুখ, হৰ্ষ আদি উদয় হয়, তেন্তে সেয়া দেৱ-আবেশৰ ফল; ইয়াত অধিক বিচাৰ নকৰিলেও হয়।
Verse 60
देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत / सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज
দেৱসকলৰ বাবে নৰক নাই; দৈত্যসকলৰ বাবেও নাই, হে বিনতাসুত। তাত স্বৰূপসিদ্ধ শুদ্ধ সুখ নাই; হে দ্বিজ, কেৱল বিষয়জাত ভোগসুখহে আছে।
Verse 61
विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् / तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः
ইন্দ্ৰিয়-বিষয়জাত কোনো কথা দেৱাৱেশৰ প্ৰেৰণাত উচ্চাৰিত হলেও দেৱসকলৰ মাজত প্ৰকৃত তমসা নাই; স্বভাৱতঃ দুঃখ তেওঁলোকত অন্তৰ্নিহিত নহয়।
Verse 62
विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा / दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्
দেৱসকলৰ মাজত ইন্দ্ৰিয়-বিষয়জাত মহাদুঃখ কেতিয়াও নাথাকে; কিন্তু অলপ দুঃখ, শোক আদি কেৱল অসুৰাৱেশৰ ফলতহে হ’ব পাৰে।
Verse 63
अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा / मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर
সেয়েহে, হে খগেশ্বৰ! কলি সদায় দুঃখী, আৰু বায়ু সদায় সুখী; আৰু মানুহ আৰু মুনিসকল—উভয়েই সুখ-দুঃখ অনুভৱ কৰে।
Verse 64
भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः / कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा
সেই পুণ্য-পাপৰ ফলত মাৰুত (প্ৰাণবায়ু) পুণ্যভোগী হয়; আৰু কলিল অৱস্থাত কষ্টভংগকাৰী হয়—ইয়াত অধিক বিচাৰ নকৰিলেও হয়।
Verse 65
प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः / प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर
হে খগেশ্বৰ! প্ৰাণৰ পৰা সুখ পৰ্যন্ত অংশ একোণবিশটা; সিহঁত লোকসমূহত প্ৰৱেশ কৰি তাত পৃথক পৃথকভাৱে অৱস্থিত থাকে।
Verse 66
मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः
হে পক্ষীন্দ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, মাৰুত আৰু ৰেৱত নামৰ অৱতাৰাংশসমূহো শুনা। চৌদটা চন্দ্ৰ-প্ৰকাশৰ ভিতৰত দ্বিতীয়টো ‘বিৰোচন’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 67
स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर / हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः
হে খগেশ্বৰ (গৰুড়), ইন্দ্ৰাদি দেৱসকলৰ বাবে তেওঁ ‘বায়ু’ বুলি ঘোষিত। সকলো তত্ত্বত তেওঁ সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত; তেওঁৰ দৃষ্টি বিশ্বজুৰি বিস্তৃত।
Verse 68
अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः / स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः
সেয়ে তেওঁ ‘ৰোচন’ নামে, মৰুতসকলৰ অংশৰূপে, প্ৰসিদ্ধ। ৰামাৱতাৰত তেওঁ হনুমান হৈ ৰামকাৰ্য সিদ্ধ কৰিলে; আৰু সেই একেই পৃথিৱীত মহাবলী ভীমসেন ৰূপে জন্ম ল’লে।
Verse 69
कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः
কৃষ্ণাৱতাৰতেও তেওঁ মৰুতসকলৰ অংশ বুলি জানিব লাগে—এনেদৰে ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 70
मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति / सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः
‘মণিমান’ নামৰ এটা দৈত্য ‘সংৰাখ্য’ বুলি খ্যাত হৈ উদ্ভৱ হ’ব। সি সকলোৰে মাজত সংকৰ আৰু বিভ্ৰান্তি ঘটাব—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 71
तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर / धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा
সেয়ে, হে খগেশ্বৰ গৰুড়! সি ‘শংকৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব আৰু সৰ্বতোভাবে ভাগৱতসকলৰ সকলো ধৰ্ম সম্পূৰ্ণৰূপে বিনাশ কৰিব।
Verse 72
तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः / यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे
তেতিয়া পৃথিৱীত বাসুদেৱ প্ৰকট হ’ব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। চতুৰ্দশ লোকত তেওঁৰ সৈতে যুক্ত যজ্ঞাৰ্থ আৰু যজ্ঞফলৰ তুলনা নাই।
Verse 73
अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः / अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्
সেয়ে সি প্ৰজ্ঞাৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই। বায়ুৰ তিন অৱতাৰক ‘ভাগৱত’ নামে পৰিচিত মত (ভক্তি-শিক্ষা) বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 74
स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् / नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके
স্থাপন (ধৰ্ম-ব্যৱস্থা স্থাপন) আৰু দুষ্টদমন—এই দুয়েই উদ্দেশ্য। বায়ুৰ অন্য কোনো উদ্দেশ্য নাই; বৈৰোচনাত্মক ৰূপতো তেনেদৰেই।
Verse 75
अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् / नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके
হে খগেশ্বৰ! তিন অৱতাৰত গৰ্ভপ্ৰৱেশ আদি পৰা উদ্ভৱ হোৱা দুখ নাই—নাই, একেবাৰে নাই। বায়ুৰ ক্ষেত্ৰতো আৰু বৈৰোচন আদি শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেদৰেই।
Verse 76
शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये / नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः
অৱতাৰৰ চতুৰ্বিধ প্ৰাকট্যত শুক্ৰ আৰু শোণিতৰ কোনো সম্পৰ্ক নাই, হে পক্ষিৰাজ; য’ত এনে ভৌতিক কাৰণ নাই, ত’ত অশুভতা জন্মে নাহে।
Verse 77
पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च / प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये
প্ৰথমে গৰ্ভক সম্যকভাৱে শোষণ কৰি, তাৰপিছত প্ৰাকট্যৰ যোগ্য সময়ত, অৱতাৰ-চতুষ্টয়ৰ বাবে দেৱেশী প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়।
Verse 78
त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर / रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
হে খগেশ্বৰ, বায়ুৰ তেইশটা ৰূপ কোৱা হৈছে; আৰু পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাও ৰূপৰ দ্বাৰা—সোজা স্বৰূপ আৰু প্ৰাকট্য অংশস্বৰূপে—বৰ্ণিত হয়।
Verse 79
सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु / एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन
নিত্য আনন্দ-সুখ আদি বিষয়ত ই সঁচাই, কোনো সন্দেহ নাই; ইয়াক এইদৰে হে জানিব লাগে, কেতিয়াও অন্যথা নহয়।
Verse 80
एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
ইয়াক কেৱল শুনিলেই মোক্ষ লাভ হয়—সন্দেহ নাই। এতিয়া ইয়াৰ পাছত তৎক্ষণাৎ যি আহে সেয়া ক’ম; শুনা, হে পক্ষীন্দ্ৰ-শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 81
कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर / स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका
হে খগেশ্বৰ! কৃতা আৰু প্ৰদ্যুম্নতা উৎপন্ন হোৱাত তাতেই দুজনী যমল নাৰীও প্ৰকাশ পালে; আৰু সেই দুজনীৰ মাজতে যদ্যিকা জন্মিল।
Verse 82
वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः / पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता / चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती
হে বীন্দ্ৰ! যি ‘বাণীতি’ নামে পৰিচিতা, তেওঁকেই ‘ব্ৰহ্মাণী’ বুলিও জনা যায়। ‘পুৰুষ’ নামে অভিহিত বিরিঞ্চৰ পত্নী ‘সাৱিত্ৰিকা’ বুলি মানা হয়; আৰু চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ পত্নী ‘সৰস্বতী’ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 83
एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम / वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु
হে খগশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে বাণীৰ ত্ৰিৰূপ জানিব লাগে। এতিয়া মই ভাৰতীৰ অৱতাৰসমূহ ক’ম; একাগ্ৰ মনেৰে শুনা।
Verse 84
सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता / महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता
সকলো বেদৰ অধিষ্ঠাত্ৰী হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘সৰ্ব্ববেদাত্মিকা’ বুলি স্মৃত; আৰু মহাধাতু-স্বৰূপ বায়ুৰ পত্নী বুলিও তেওঁ পৰিকীৰ্তিত।
Verse 85
ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका
জ্ঞানস্বৰূপ বায়ুৰ পত্নী হিচাপে তেওঁ পৰিকীৰ্তিত; আৰু সদা সুখস্বৰূপ হোৱাৰ বাবে ভাৰতী নিশ্চয়েই সুখাত্মিকা।
Verse 86
सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती
তেওঁ বায়ুৰ সুখস্বৰূপিণী পত্নী বুলি পৰিকীৰ্তিত। বায়ুৱেই তেওঁৰ গুৰু; সেয়ে সেই সতী তাত ভক্তিযুক্ত হৈ থাকে।
Verse 87
ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता / महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता
তাৰপিছত ভাৰতীক নিত্য গুৰুভক্তি বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তেওঁ মহাগুৰু বায়ুৰ পত্নী বুলিও পৰিকীৰ্তিত।
Verse 88
हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता / धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता
হৰিৰ প্ৰতি স্নেহযুক্ত হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘হৰিপ্ৰীতি’ বুলি স্মৃত। ধৃতিস্বৰূপ বায়ুৰ পত্নী বুলিও তেওঁ পৰিকীৰ্তিত।
Verse 89
सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता / महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता
সকলো মন্ত্ৰৰ অধিষ্ঠাত্ৰী হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘সৰ্বমন্ত্ৰাত্মিকা’ বুলি স্মৃত। তেওঁ মহাপ্ৰভু আৰু বায়ুৰ পত্নী বুলিও প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 90
भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच / अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता
সকলো ভোগ কেৱল বিষ্ণুৰ প্ৰীতিৰ বাবে ভোগ্য। সেয়ে ইয়াক ‘ভাৰতী’ বুলি জানিব লাগে; আৰু ই ‘ভুজিনা’ নামে প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 91
चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता
চিত্ৰৰূপ নামৰ বায়ুৰ সেই ৰূপৰ পত্নী বুলি তেওঁক ঘোষণা কৰা হৈছে; আৰু ৰোচনেন্দ্ৰ ৰজাৰ পত্নী ‘শ্ৰদ্ধা’ নামে প্ৰখ্যাত।
Verse 92
हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम / तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता
হে পক্ষিশ্ৰেষ্ঠ! ত্ৰেতাযুগত তেতিয়া হনুমানৰ জন্ম হৈছিল; আৰু সেই সময়তে ‘শিৱ’ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণৰ পৰা তেওঁও—‘ভাৰতী’ বুলি স্মৃত—জন্ম ল’লে।
Verse 93
न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता / तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः
কেৱল ভাৰতীয়ে শচী আদি সৈতে সংযুক্ত হোৱা নাছিল; তাত জন্ম লোৱা সকলো নাৰীয়ে নিজ নিজ স্বামীৰ সৈতে যোগ (সংযোগ) লাভ কৰিছিল।
Verse 94
अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका / त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता
তেওঁক ‘অন্যগেতী’ নামৰ কন্যা বুলি জানিবা, ‘তন্-মতি’ উপাধিৰেও তেওঁ পৰিচিত। হে পক্ষীন্দ্ৰ! ত্ৰেতাৰ অন্তত তেওঁও শচী আদি সৈতে সংযুক্ত হৈছিল।
Verse 95
दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते / नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी
দময়ন্তী আৰু নলৰ পৰা জন্ম লোৱা তেওঁ ‘ইন্দ্ৰসেনা’ বুলি কোৱা হয়। যিহেতু তেওঁ ৰজা নলক আনন্দিত কৰে, সেয়েহে তেওঁ ‘নলনন্দিনী’ নামেও পৰিচিত।
Verse 96
तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर / तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना
তাত, হে খগেশ্বৰ, পূৰ্ব স্বামীৰ সৈতে কোনো সংযোগ নাথাকে। তাত ‘অন্যত্ৰ গমন’ অৱস্থা পুৰুষদেহত স্থিত প্ৰাণবায়ুৰ প্ৰেৰণাত ঘটে বুলি জানিব।
Verse 97
किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा / शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः
এদৰে কিছু কাল থাকি সি কন্যা অৱস্থাতেই মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হ’ল। তাৰ পিছত সি—শচী আদি দিৱ্য নাৰীসকলৰ সৈতে—মহাত্মা দ্ৰুপদৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 98
वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च / तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः
যজ্ঞবেদীৰ মধ্যভাগৰ পৰা সি কেৱল ভীমসেনৰ নিমিত্তেই উদ্ভূত হৈছিল। তাত তাৰ অন্যলৈ গমন নাছিল; আৰু তাৰ যোগ (সংযোগ) কেৱল স্বামীসকলৰ সৈতে আছিল।
Verse 99
केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका / काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा
তাক কাশীৰাজৰ কন্যা ‘কেবলাভাৰতী’ বুলি জানিব। সি ‘কালী’ নামেও খ্যাত, আৰু সদায় ভীমসেনৰ প্ৰিয়া।
Verse 100
वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा / देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै
দ্ৰুপদৰ কন্যা দ্ৰৌপদী, মধুৰ বাক্য আদি উত্তম গুণেৰে যুত হৈও, দেহ ত্যাগ কৰি ‘কাৰটী’ নামৰ গাঁৱৰ সংজ্ঞাতেই অবিশিষ্ট হৈ ৰ’ল।
Verse 101
संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे / वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता
হে বীন্দ্ৰ! কলিযুগত সি শংকৰৰ গৃহত জন্ম ল’ব; আৰু বায়ুৰ তৃতীয় ৰূপ প্ৰকাশৰ উদ্দেশ্যে সেই কন্যাই নিজে মৃত্যুক বৰণ কৰিছিল।
Verse 102
इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम / स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः
এইদৰে, হে পক্ষীন্দ্ৰ! বায়ুৰ পত্নী, ব্ৰহ্মাৰ পত্নী আদি নাৰীসকল স্ব-স্ব স্বামীৰ প্ৰতি আচৰণ আৰু গুণৰ বাবে অতি অধম পাপিনীৰ মাজত গণ্য হয়।
Frequently Asked Questions
It identifies Prakṛti as the ‘wife’ of the Supreme Person and presents Lakṣmī as the presiding abhimāninī (self-identifying principle) of Prakṛti; in the Vyūha scheme, the consort of Vāsudeva is named Māyā, linking Śakti to cosmic manifestation while maintaining Lakṣmī’s inseparability from Hari.
Brahmā is described through four designations/origin-modes: Viriñca/Viriñci (arising via cosmic principles such as Mahat), Vidhi (arising from rajas within Māyā from Vāsudeva), and Caturmukha (lotus-born within the cosmic egg from Padmanābha).
Crookedness is defined as motive-based worship of Hari—approaching Viṣṇu with self-serving desires and instrumental aims. Such intent is said to obstruct liberation, whereas straightforward practice is characterized by unobstructed orientation toward Hari and renunciation of kāmya aims.
Vāyu is portrayed as the heart-abiding power of remembrance and knowledge that reveals Hari. Through the ‘gateway of true knowledge’ he grants liberation to devotees (by divine permission), hence names like Mukta/Mukti and the identification with prajñā and vijñāna.
Bhāratī is presented as sacred speech/devotional intelligence that presides over mantras and the Vedas, and as the consort of Vāyu (who is knowledge). She is also framed as guru-bhakti and Hariprīti (delight in Hari), expressing a theology where right speech and devotion are energized by Vāyu’s inner guidance.