Adhyaya 91
Brahman Beyond the Elements and the Three States (Turīya) — Dhyāna Leading to Brahma-realization
এই অধ্যায়ত সূতে কয়—ব্ৰতনিষ্ঠা, সংযমিত আচাৰ, পূজা, ধ্যান, স্তোত্ৰপাঠ আৰু মন্ত্ৰজপৰ দ্বাৰা হৰিৰ ধ্যান সাধন হয়। তাৰ পিছত পৰম তত্ত্বৰ কঠোৰ নিষেধাত্মক বৰ্ণনা—সেয়া দেহ-মন-কৰণাতীত, দেশ-কাল আৰু ভূতগুণাতীত; গুণ-বাসনা, শোক-মোহ, জৰা-মৰণ, উৎপত্তি-প্ৰলয় আদিৰে অস্পৰ্শ। সেয়া সকলো জীৱ আৰু চৈতন্যৰ তিন অৱস্থাৰ নিয়ন্তা হ’লেও নিৰৱয়ৱ, নামৰহিত, কাৰণাতীত; তাকেই তুৰীয় বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। এই সত্য জানিবলৈ বেদান্তক উপায় কোৱা হৈছে, আৰু শব্দ-ৰস-স্পৰ্শ-ৰূপ-গন্ধৰ অতীত হ’বলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে; শেষত ‘অহং ব্ৰহ্মাস্মি’ সাক্ষাৎকাৰবাক্য প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত সাধনা—আত্মসংযমী সাধকে মহাদেৱৰ ধ্যান কৰিলে ব্ৰহ্মনিষ্ঠা লাভ কৰে। অন্তিম শ্লোকত বৃষধ্বজক প্ৰশ্ন কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ বিষয়লৈ সংযোগ সূচিত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
तस्यां तस्य सुतो जज्ञे महावीर्यो महाद्युतिः / सूत उवाच / स्वायम्भुवाद्या मुनयो हरिं ध्यायन्ति कर्मणा / व्रताचारार्चनाध्यानस्तुतिजप्यपरायणाः
তাত তেওঁৰ পুত্ৰ জন্মিল—মহাবীৰ্য আৰু মহাদ্যুতি-সম্পন্ন। সূত ক’লে—স্বায়ম্ভুব আদি মুনিসকলে কৰ্মৰ দ্বাৰা হৰিৰ ধ্যান কৰে; তেওঁলোক ব্ৰত, সদাচাৰ, অৰ্চনা, ধ্যান, স্তুতি আৰু মন্ত্রজপত পৰায়ণ।
Verse 2
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् / आकशेन विहीनं वै तेजसा परिवर्जितम्
সেয়া দেহ, ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি, প্ৰাণ আৰু অহংকাৰবর্জিত; নিশ্চয়েই সেয়া আকাশৰহিত আৰু তেজ (অগ্নিতত্ত্ব) ৰহিত।
Verse 3
उदकेन विहीनं वै तद्धर्मपरिवर्जितम् / पृथिवीरहितं चैव सर्वभतविवर्जितम्
যি জলৰহিত, সেয়া নিজৰ ধৰ্ম (বিধিনিয়ত কৰ্ম)ৰ পৰাও বর্জিত; আৰু যি পৃথিৱীৰহিত, সেয়াও ত্যক্তসদৃশ হৈ সৰ্বভূতৰ পৰা বঞ্চিত।
Verse 4
भूताध्यक्षं तथा बद्धनियन्तारं प्रभुं विभुम् / चैतन्यरूपतारूपं सर्वाध्यक्षं निरञ्जनम्
তেওঁ সৰ্বভূতৰ অধীক্ষক, বন্ধ জীৱৰো নিয়ন্তা; প্ৰভু আৰু সৰ্বব্যাপী বিভু—শুদ্ধ চৈতন্যস্বৰূপ, সকলো ৰূপৰ আধাৰ-ৰূপ; সৰ্বাধ্যক্ষ, নিৰঞ্জন।
Verse 5
मुक्तसङ्गं महेशानं सर्वदेवप्रपूजितम् / तेजोरूपमसत्त्वं च तपसा परिवर्जितम्
সেই মহেশান, আসক্তিৰহিত, সকলো দেৱতাই পূজিত; তেজোময় স্বৰূপ, গুণাতীত, আৰু কেৱল তপস্যাৰে লাভ্য নহয়।
Verse 6
रहितं रजसा नित्यं व्यतिरिक्तं गुणैस्त्रिभिः / सर्वरूपविहीनं वै कर्तृत्वादिविवर्जितम्
সেই নিত্য ৰজোগুণৰহিত, ত্ৰিগুণৰ পৰা পৃথক; সঁচাকৈ সৰ্বৰূপবিহীন আৰু কৰ্তৃত্ব আদি ভাবৰ পৰা মুক্ত।
Verse 7
वासनारहितं शुद्धं सर्वदोषविवर्जितम् / पिपासावर्जितं तत्तच्छो कमोहविवर्जितम्
সেই বাসনাৰহিত, শুদ্ধ, সকলো দোষৰ পৰা মুক্ত; তৃষ্ণাৰহিত আৰু শোক-মোহৰ পৰাও বিমুক্ত।
Verse 8
जरामरणहीनं वै कूटस्थं मोहवर्जितम् / उत्पत्तिरहितं चैव प्रलयेन विवर्जितम्
সেই জৰা-মৰণৰহিত, কূটস্থ, মোহবর্জিত; উৎপত্তিৰহিত আৰু প্ৰলয়েও স্পৰ্শ নকৰে।
Verse 9
सत्यं सर्वाचारहीनं निष्कलं परमेश्वरम् / जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिवर्जितं नामवर्जितम्
সেই সত্যস্বৰূপ—সকলো আচার-ব্যৱহাৰৰ অতীত; নিষ্কল পৰমেশ্বৰ; জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি আদি অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত আৰু নামাতীত।
Verse 10
अध्यक्षं जाग्रदादीनां शान्तरूपं सुरेश्वरम् / जाग्रदादिस्थितं नित्यं कार्यकारणवर्जितम्
তেওঁ জাগ্ৰৎ আদি অৱস্থাসমূহৰ অধিষ্ঠাতা, শান্ত-স্বৰূপ দেৱেশ্বৰ। জাগ্ৰৎ আদি অৱস্থাত নিত্যস্থিত, সনাতন, আৰু কাৰ্য-কাৰণ বন্ধনৰহিত।
Verse 11
सर्वदृष्टं तथा मूर्तं सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं परम् / ज्ञानदृक् श्रोत्रविज्ञानं परमानन्दरूपकम्
সেই সৰ্বদ্ৰষ্টা আৰু মূৰ্তৰূপেও প্ৰকাশিত; সূক্ষ্ম, অধিক সূক্ষ্মতৰ, আৰু পৰম। জ্ঞান-নয়নে উপলব্ধ, শ্ৰৱণ-বিবেকৰ বিজ্ঞান; তাৰ স্বৰূপ পৰমানন্দ।
Verse 12
विश्वेन रहितं तद्वत्तैजसेन विवर्जितम् / प्राज्ञेन रहितञ्चैव तुरीयं परमाक्षरम्
সেই পৰম তত্ত্ব বিশ্ব (জাগ্ৰৎ) অৱস্থাৰ পৰা ৰহিত; তদ্ৰূপ তৈজস (স্বপ্ন) অৱস্থাৰ পৰাও বর্জিত; আৰু প্ৰাজ্ঞ (সুষুপ্তি) অৱস্থাৰ পৰাও ৰহিত। সেইয়েই তুৰীয়—পৰম অক্ষৰ সত্য।
Verse 13
सर्वगोप्तृ सर्वहन्तृ सर्वभूतात्मरूपि च / बुद्धिधर्मविहीनं वै निराधारं शिवं हरिम्
তেওঁ সকলোৰে ৰক্ষক আৰু সকলোৰে সংহাৰক; সকলো ভূতৰ অন্তৰত আত্মস্বৰূপে অৱস্থিত। তেওঁ বুদ্ধি-ধৰ্ম গুণাতীত, নিৰাধাৰ, শিৱস্বৰূপ হৰি।
Verse 14
विक्रियारहितं चैव वेदान्तैर्वेद्यमेव च / वेदरूपं परं भूतमिन्द्रियेभ्यः परं शुभम्
সেই পৰম তত্ত্ব বিকাৰৰহিত আৰু বেদান্তৰ দ্বাৰা জ্ঞেয়। সেয়া বেদস্বৰূপ পৰম ভূত (পৰম সত্তা); ইন্দ্ৰিয়াতীত আৰু শুভ।
Verse 15
शब्देन वर्जितञ्चैव रसेन च विवर्जितम् / स्पर्शेन रहितं देवं रूपमात्रविवर्जितम्
সেই পৰম দেৱতত্ত্ব শব্দবিহীন আৰু ৰসবিহীন; স্পৰ্শবিহীন, আৰু কেৱল ৰূপৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা।
Verse 16
रूपेण रहितं ञ्चैव गन्धेन परिवर्जितम् / अनादि ब्रह्म रन्ध्रान्तमहं ब्रह्मास्मि केवलम्
ৰূপবিহীন আৰু গন্ধমুক্ত—মই চেতনাৰ অন্তঃৰন্ধ্ৰত অধিষ্ঠিত অনাদি ব্ৰহ্ম; মই কেৱল ব্ৰহ্মেই।
Verse 17
एवं ज्ञात्वा महादेवध्यानं कुर्याज्जितेन्द्रियः / ध्यानं यः कुरुते ह्येवं स भवेद्बह्म मानवः
এনেদৰে জানি, ইন্দ্ৰিয়জয়ী সাধকে মহাদেৱৰ ধ্যান কৰিব। যি এনেদৰে ধ্যান কৰে, সি মানুহ ব্ৰহ্মনিষ্ঠ হয়।
Verse 18
अधुना कथयाम्यन्यत्किन्तद्ब्रूहि वृषध्वज
এতিয়া মই আন এটা কথা কওঁ; কিন্তু এইটো কোৱা, হে বৃষধ্বজ।
Frequently Asked Questions
It describes the Supreme as lacking body, senses, mind, intellect, prāṇa, and ego, and as beyond sensory objects (sound, taste, touch, form, scent). This is a Vedāntic strategy: denying limiting adjuncts while affirming the Supreme as pure consciousness, bliss, and the overseer of all.
Because tapas without right knowledge and contemplation can remain within the sphere of guṇas and doership. The chapter emphasizes Vedānta-based knowing and disciplined meditation as the direct means to realization, with austerity serving as support rather than the sole cause.