Adhyaya 68
Ratna-parīkṣā: Vajra (Diamond/Thunderbolt) — Origin, Types, Testing, Defects, Weights, and Royal Auspiciousness
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ ধাৰাবাহিকতাত সূতে ৰত্ন-পৰীক্ষা (ৰত্নৰ পৰীক্ষণ) বিষয় আৰম্ভ কৰে। দেবহিতাৰ্থে অসুৰ বলৰ বধৰ পৰা ৰত্ন-বীজৰ উৎপত্তি; তাৰ খণ্ড বিভিন্ন দেশ-ভূমিত পতিত হৈ নানা ৰত্ন হয় বুলি কৈ, মুখ্য ৰত্ন, ৰক্ষাকাৰী দ্ৰব্য, পাপনাশক বস্তু আৰু দোষযুক্ত শিলাৰ ভেদ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত বিশেষকৈ বজ্ৰ/হীৰা—ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰায়ুধ, ‘মাধ্ব’ নামেও—ৰ দেশভেদে প্ৰকাৰ আৰু বৰ্ণভেদে দেবতা-বৰ্ণ-সম্পৰ্কিত শ্ৰেণীবিভাগ দিয়া হয়। তীক্ষ্ণ অগ্ৰ, সমতা, ৰেখা/বিন্দু/ফাটল নথকা হীৰা শ্ৰেষ্ঠ; ভঙা অগ্ৰযুক্ত পাথৰ ৰাখিব নালাগে। নিৰ্দোষ বজ্ৰ ধাৰণত ঐশ্বৰ্য, ৰক্ষা, বিষ-সাপ-অগ্নি-চোৰ আৰু অভিচাৰৰ পৰা নিবাৰণ লাভ হয়। চাউলদানা আৰু সৰিষবীজৰ মানে ওজন, উত্তম ৰত্নৰ মূল্য, দোষ অনুসাৰে মূল্যহ্ৰাস, ক্ষাৰ-চিহ্ন আৰু শাণপাথৰত পৰীক্ষা আদি কৈ, শেষত ৰজাৰ ৰত্নদীপ্ত মুকুটক ধৰ্মসম্মত বিজয়ী শাসনৰ লক্ষণ বুলি উপসংহাৰ কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত অন্য ৰত্নশাস্ত্ৰ বিস্তাৰৰ সূচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच / परिक्षां वच्मिरत्नानां बलो नामासुरो ऽभवत् / इन्द्राद्या निर्जितास्तेन विजेतुं तैर्न शक्यते
সূত ক’লে—“এইটো সপ্তষষ্টিতম অধ্যায়। এতিয়া মই বচ্মিৰত্নৰ পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰিম। বল নামৰ এজন অসুৰ উদ্ভৱ হ’ল; তাৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰ আদি দেৱসকল পৰাজিত হ’ল, আৰু তেওঁলোকে তাক জয় কৰিব নোৱাৰিলে।”
Verse 2
वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे / बलो ददौ स (स्व) पशुतामतिसत्त्व सुरैर्हतः
বৰৰ ছলে দেৱতাসকলে যজ্ঞত তেওঁৰ পৰা পশুদান বিচাৰিলে। বলিয়ে নিজৰ পশুও দান দিলে; তথাপি অতিশয় বলৰ কাৰণে দেৱতাসকলে তেওঁক বধ কৰিলে।
Verse 3
पशुवत्स विशस्तस्तैः स्ववाक्याशनियन्त्रितः / बलो लोकोपराय देवानां हितकाम्यया
নিজৰেই বাক্য-আজ্ঞাৰ বন্ধনত পৰি তেওঁলোকৰ দ্বাৰা সি পশুৰ দৰে কাটা পৰিল—বলি, দেৱহিত আৰু লোককল্যাণৰ কামনাৰে।
Verse 4
तस्य सत्त्वविशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा / कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः
যাৰ অন্তঃসত্ত্ব শুদ্ধ আছিল আৰু কৰ্মও নিৰ্মল আছিল, তেওঁৰ দেহৰ সকলো অংগ ‘ৰত্ন-বীজ’ অৱস্থালৈ উপনীত হ’ল—পুণ্য-প্ৰভাৰ উৎসৰূপে।
Verse 5
देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम् / रत्नबीजंस्व(जम)यं ग्राहः सुमहानभवत्तदा
তেতিয়া দেৱ, যক্ষ আৰু পৱন-আহাৰী সিদ্ধসকলৰ মাজত সেই সময়ত ৰত্ন-বীজজাত, স্বজাতীয় এক অতি মহান ‘গ্ৰাহ’ (গ্ৰাসক) উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 6
तेषां तु पततां वेगाद्विमानेन विहायसा / यद्यत्पपात रत्नानां बीजं क्रचन किञ्चन
তেওঁলোক আকাশত বিমানেৰে বেগে পতিত হওঁতে, ৰত্নৰ বীজসদৃশ কণাবোৰ য’তে য’তে অলপ অলপকৈ ঝৰি পৰিল, সেয়া তললৈ পৰি গ’ল।
Verse 7
महोदधौ सरिति वा पवर्त कानने ऽपि वा / तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात्
মহাসাগৰত, নদীত, পৰ্বতত বা অৰণ্যতো—পূৰ্বকৰ্ম-সংস্কাৰৰ ভাৰ অনুসৰি জীৱে তদনুৰূপ অৱস্থা আৰু তদনুৰূপ স্থান লাভ কৰে।
Verse 8
तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्यघहानि च / प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च
সিহঁতৰ মাজত ৰাক্ষস, বিষ, সাপ আৰু ব্যাধি নাশ কৰা ৰত্ন প্ৰকাশ পায়; তদ্ৰূপ পাপহৰ দ্ৰব্যও, আৰু কিছুমান গুণহীন (দোষযুক্ত) বস্তুও জন্মে।
Verse 9
वज्रं मुक्तामणयः सपद्मरागाः समरकताः प्रोक्ताः / अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्याः पुष्परागाश्च
বজ্ৰ (হীৰা), মুক্তামণি (মুক্তা), পদ্মৰাগ (মানিক) আৰু মৰকত (পান্না) শ্ৰেষ্ঠ ৰত্ন বুলি কোৱা হয়; লগতে ইন্দ্ৰনীল (নীলম), উত্তম বৈদূৰ্য (কেট্ছ-আই) আৰু পুষ্পৰাগ (পোখৰাজ)ও।
Verse 10
कर्केतनं सपुलकं रुधिराख्यसमन्वितं तथा स्फटिकम् / विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः
কর্কেতন, পুলক, ৰুধিৰাখ্য নামৰ শিল, লগতে স্ফটিক (ক্ৰিষ্টাল) আৰু বিদ্ৰুমমণি (প্ৰবাল)—এই সকলো ৰত্নবিদে নিজৰ সংগ্ৰহগ্ৰন্থত যত্নসহকাৰে উল্লেখ কৰিছে।
Verse 11
आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्षा च / मूल्यं च रत्नकुशलैर्विज्ञेयं सर्वशास्त्राणाम्
প্ৰথমে আকাৰ আৰু বৰ্ণ দেখি গুণ-দোষ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে; তাৰ পাছত তাৰ ফল (উপযোগ/প্ৰভাৱ), পৰীক্ষা (পৰখ) আৰু মূল্য—এই সকলো ৰত্নকুশলে সৰ্বশাস্ত্ৰানুসাৰে জানিব লাগে।
Verse 12
कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहते ऽहनि / दौषैस्तान्यपियुज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा
কুলগ্নৰ অশুভ পৰিয়াল-লক্ষণত যি আৰম্ভ হয় আৰু দোষবাধিত দিনত যি কাৰ্য কৰা হয়, সেয়া দোষৰ সৈতে যুক্ত হয়; ফলত গুণ-সম্পদো ক্ৰমে হ্ৰাস পায়।
Verse 13
परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा / धारणं संग्रहो वापि कार्यः श्रियमभीप्सता
সমৃদ্ধি কামনা কৰা ৰজাই পৰীক্ষাত বিশুদ্ধ প্ৰমাণিত ৰত্নসমূহহে ধাৰণ কৰা বা বিধিপূৰ্বক সঞ্চয় কৰা উচিত।
Verse 14
शास्त्रज्ञः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः / त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्तिताः
যিসকল শাস্ত্ৰজ্ঞ, দক্ষ, ৰত্ন-পৰীক্ষক আৰু মূল্যনির্ধাৰক—তেওঁলোকেই কেৱল সঠিক মূল্যায়নৰ প্ৰকৃত জ্ঞাতা বুলি কীৰ্তিত।
Verse 15
महा प्रभावं विबुधैर्यस्यमाद्वज्रमुदाहृतम् / वज्रपूर्वा परीक्षेयं ततो ऽस्माभिः प्रकीर्त्यते
যাক বিদ্বানসকলে মহাপ্ৰভাৱশালী বুলি বিষ্ণু-সম্বন্ধীয় ‘মাধ্ব বজ্ৰ’ নামে কীৰ্তন কৰিছে, তাক প্ৰথমে পৰীক্ষা কৰা উচিত; তাৰ পিছত আমি তাৰ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 16
तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव / वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु
পৃথিৱীৰ যি যি অঞ্চলত কোনোভাবে তেওঁৰ অস্থিৰ অতি সৰু কণো পতিত হৈছিল, সেই ঠাইবোৰতেই বজ্ৰায়ুধধাৰী ইন্দ্ৰৰ বিজয়ৰ বাবে নানা আকাৰৰ বজ্ৰ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 17
हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्गकोसलाः / वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्ट विहारकाः
হৈমমাতঙ্গ আৰু সৌৰাষ্ট্ৰ, পৌণ্ড্ৰ, কালিঙ্গ আৰু কোসল; লগতে বেণ্বা নদীৰ তীৰৱৰ্তী অঞ্চলসমূহ সৌবীৰসহ—এইসমূহক বজ্ৰৰ অষ্টবিহাৰ (আঠ ক্ষেত্ৰ) বুলি স্মৃত।
Verse 18
आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे त्वसिताब्जमेघसदृशास्ताभ्राश्च सौराष्ट्रजाः / कालिङ्गाः कन कावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोसले श्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः
হিমশৈল অঞ্চলত জন্ম লোৱা লোক লালচে-খৈৰীয়া; বেণ্বা নদীৰ তীৰবাসীসকল চন্দ্ৰসম কান্তিযুক্ত বুলি স্মৃত। সৌবীৰত তেওঁলোক নীল পদ্ম আৰু ঘন মেঘৰ দৰে শ্যাম; আৰু সৌৰাষ্ট্ৰজ তাম্ৰবৰ্ণ। কালিঙ্গবাসী স্বৰ্ণসম উজ্জ্বল আৰু মনোহৰ; কোসলত পীতপ্ৰভ; পৌণ্ড্ৰদেশীয় শ্যাম; আৰু মতঙ্গদেশত পীতপ্ৰভা অতিশয় নহয়।
Verse 19
अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत्पार्श्वेषु सम्यक् समंरेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम् / लोके ऽस्मिन्परामाणुमात्रमपि यद्वज्रं क्रचिद्दृश्यते तस्मिन्देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं यदि
যি অতি লঘু, দৰ্শনত উৎকৃষ্ট, পাৰ্শ্বত সুগঠিত আৰু সম; ৰেখা, বিন্দু, কলঙ্ক, কাকপদচিহ্ন, ফাট আদি দোষমুক্ত—এই লোকত ক’তাও যদি পৰমাণুমাত্ৰও বজ্ৰ দেখা যায়, তেন্তে তাত দেৱসমাশ্ৰয় নিশ্চয় অবিতথ, যদি তাৰ অগ্ৰধাৰ তীক্ষ্ণ হয়।
Verse 20
वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि विग्रहः प्रोक्तः / वर्णेभ्यश्च विभागः कार्यो वर्णाश्रयादेव
বজ্ৰতো বৰ্ণ-সম্বন্ধ অনুসাৰে দেৱতাসকলৰ বিগ্ৰহৰূপ বৰ্ণিত হৈছে; আৰু বিভাগ-ভেদো সেই বৰ্ণসমূহৰ আধাৰতেই কৰিব লাগে, কিয়নো শ্ৰেণীবিভাগ সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণাশ্ৰিত।
Verse 21
हरितसितपीतपिङ्गश्यामास्ताम्राः स्वभावतो रुचिराः / हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः
হৰিত, শ্বেত, পীত, পিঙ্গল, শ্যাম আৰু তাম্ৰ—এই বৰ্ণসমূহ স্বভাৱতঃ মনোহৰ। এইসমূহ ক্ৰমে হৰি (বিষ্ণু), বৰুণ, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), হুতবহ (অগ্নি), পিতৃপতি (যম) আৰু মৰুতসকলৰ নিজ নিজ বৰ্ণ।
Verse 22
विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात्क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः / वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशः शूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः
ব্ৰাহ্মণক শঙ্খ, শ্বেত কুমুদ আৰু স্ফটিকৰ দৰে উজ্জ্বল-শ্বেত বুলি কোৱা হৈছে; ক্ষত্ৰিয়ৰ বৰ্ণ খৰগোশৰ চকুৰ তাম্ৰ-বাদামি ছাঁৰ দৰে। বৈশ্য কলাপাতৰ সেউজ কান্তিৰ দৰে, আৰু শূদ্ৰ সদ্য মচা তৰোৱালৰ ধাৰৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 23
द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ / यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारसन्निकाशः
সজ্জনে ৰজাসকলৰ বাবে দুটা ‘বজ্ৰসম’ (উৎকৃষ্ট) বৰ্ণ নিৰ্দেশ কৰিছে; সেয়া সকলোৰে বাবে নহয়—এটা জবা ফুল বা ভঙা প্ৰৱালৰ দৰে ৰঙা, আনটো হালধিৰ ৰসৰ দৰে হালধীয়া।
Verse 24
ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सार्बवर्णिकम् / कामतो धारयेद्राजा न त्वन्यो ऽन्यत्कथञ्चन
সকলো বৰ্ণৰ ওপৰত ৰজাৰ অধিপত্য থাকিলেহে, গুণৱান ৰজাই নিজৰ ইচ্ছামতে সকলো বৰ্ণত সাধাৰণ বুলি ধৰা লক্ষণ আৰু কৰ্তব্য ধাৰণ কৰিব পাৰে; কিন্তু আন কোনো লোকে কোনোভাবেই তেনে কৰিব নোৱাৰে।
Verse 25
अधरोत्तरवृत्तया हि यादृक् स्याद्वर्णसङ्करः / ततः कष्टतरो वज्रवर्णानां सङ्करो मतः
যেতিয়া আচৰণ ওলোটা হয়—তলৰ জনে ওপৰৰ দৰে আৰু ওপৰৰ জনে তলৰ দৰে চলিবলৈ ধৰে—তেতিয়া বৰ্ণসংকৰ (সামাজিক বিশৃঙ্খলা) জন্মে। তাৰ থেকেও অধিক কষ্টদায়ক বুলি ‘বজ্ৰবৰ্ণ’সকলৰ পৰস্পৰ সংকৰ ধৰা হয়।
Verse 26
न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः / गुणवद्गुणसम्पदां विभूतिर्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः
কেৱল পথ আৰু তাৰ উপবিভাগসমূহৰ সূক্ষ্ম বিভাজনৰ ওপৰত ভৰ দি, বিদ্বানে কঠোৰ হঠ (বজ্ৰ-পরিগ্ৰহ) গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়। গুণৱানৰ গুণসম্পদাই তেওঁৰ সত্য বিভূতি; তাৰ বিপৰীত ভাবেই বিপদ-উদয়ৰ কাৰণ হয়।
Verse 27
एकमपि यस्य शृङ्गं विदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा / गुणवदपि तन्न धार्यं वज्रं श्रेयो ऽर्थिभिर्भवने
যি বজ্ৰৰ এটা শৃংগো ফাটি বা ভাঙি থকা দেখা যায়, সি গুণৱান হলেও ঘৰত নধৰিব; মঙ্গল কামনাকাৰীসকলৰ বাবে তাক ত্যাগ কৰাই শ্ৰেয়।
Verse 28
स्फुटिताग्निवि शीर्णशृङ्गदेशं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् / न हि वज्रभृतो ऽपि वज्रमाशु श्रियमप्याश्रयलालसां न कुर्यात्
যাৰ শৃংগ-দেশ অগ্নিৰ দৰে ফাটি-ভাঙি গৈছে আৰু মধ্যভাগ মলবৰ্ণ দাগে কলুষিত, তেনে বজ্ৰক বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰও সোনকালে নিক্ষেপ নকৰে; তেমনি আশ্ৰয়-লালসাত লোভীজনৰ ওচৰলৈ শ্ৰী (লক্ষ্মী)ও সোনকালে নাহে।
Verse 29
यस्यैकदेशः क्षतजावभासो यद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम् / न तन्न कुर्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम्
যদি দেহৰ কোনো অংশ ৰক্তলেপিত যেন দেখা যায়, বা লোহিত বৰ্ণৰ চিত্ৰিত দাগ দেখা দিয়ে, তাক অৱহেলা নকৰিব; কিয়নো এনে লক্ষণ ধাৰণ কৰিলে জীৱন সোনকালে শেষ হয়, যেন মৃত্যু নিজে আহি পৰে।
Verse 30
कोट्यः पार्श्वनि धाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च / उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्राः वज्रस्याकरजा गुणाः
বজ্ৰৰ কোণা, পাৰ্শ্বধাৰা আৰু ছেদন-অগ্ৰ ছয়, আঠ বা বাৰ বুলি কোৱা হয়; উচ্চ, সম আৰু অতি তীক্ষ্ণ—এইবোৰেই আকৰজাত বজ্ৰৰ গুণ।
Verse 31
षट्कोटि शुद्वममलं स्फुटतीक्ष्णधारं वर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम् / इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरिक्षमेवंविधं भुवि भवेत्सुलभं न वज्रम्
ষট্কোটি (অসংখ্য ফলা) যুক্ত, পৰম শুদ্ধ আৰু নিৰ্মল, স্পষ্ট তীক্ষ্ণধাৰ, বৰ্ণপ্ৰভাযুক্ত, লঘু, সু-পাৰ্শ্বযুক্ত আৰু দোষৰহিত—ইন্দ্ৰায়ুধৰ কিৰণবিসৃতিৰ দৰে আকাশ প্ৰভাৰে ভৰাই দিয়া তেনে বজ্ৰো পৃথিৱীত সুলভ নহয়।
Verse 32
तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्वदोषं धत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् / वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुः स्त्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोदशूनाम्
যি সংযত দেহ আৰু শুদ্ধ আচাৰে সদায় তীক্ষ্ণাগ্ৰ, বিমল আৰু সৰ্বদোষবর্জিত বজ্ৰ ধাৰণ কৰে, তাৰ আয়ুষ্যকাল জুৰি প্ৰতিদিন বৃদ্ধি হয়—স্ত্ৰী‑গৃহসম্পদ, পুত্ৰ, ধন, ধান্য আৰু গোধন বাঢ়ে; দশবিধ অমঙ্গলৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 33
व्यालवह्निविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च / दूरात्तस्य निवर्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च
সাপ, অগ্নি, বিষ, বাঘ, চোৰ আৰু পানীৰ পৰা উঠা ভয় তাৰ ওচৰলৈ নাহে; দূৰৰ পৰাই উভতি যায়, আৰু আথৰ্বণ (অভিচাৰ) কৰ্মও তাৰ পৰা দূৰতেই প্ৰতিঘাত পায়।
Verse 34
यदि वज्रमपेतसर्वदोषं बिभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे / मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपकलक्षमग्रमूल्यम्
যদি সৰ্বদোষবর্জিত বিমল বজ্ৰ (হীৰা) বিশ তণ্ডুলৰ ওজনৰ হয়, তেন্তে মণিশাস্ত্ৰবিদসকলে তাৰ অগ্ৰ্য মূল্য দ্বিগুণ কয়—ৰূপকৰ দুই লক্ষ।
Verse 35
त्रिभागहीनार्धतदर्धशेषं त्रयोदशं त्रिंशदतोर्ऽद्धभागाः / अशीतिभागो ऽथ शतांशभागः सहस्रभागो ऽल्पसमानयोगः
তিন ভাগ কমাই যি অর্ধ হয়, তাৰ পিছত অৱশিষ্টৰ অর্ধ; তেৰ; আৰু পুনৰ ত্ৰিশৰ অর্ধাংশ; তাৰ পাছত আশীতিভাগ, শতাংশ আৰু সহস্ৰাংশ—এইবোৰেই ইয়াত কোৱা সূক্ষ্ম, সমানুপাতিক ভগ্নাংশ‑সংযোগ।
Verse 36
यत्तण्डुलैर्द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम् / द्वाभ्यां क्रमाद्वानिमुपागतस्य त्वेकावमानस्य विनिश्चयो ऽयम्
দ্বাদশ তণ্ডুলে গঠিত ‘বজ্ৰ’ৰ যি মূল্য প্ৰথমে কোৱা হৈছে, তাৰ পৰা পাছত দুই‑দুই কৰি ক্ৰমে আগবঢ়া মাপ নিৰ্ধাৰিত হয়; একক‑মূল্য (একাবমান) সম্পৰ্কে এইয়েই সিদ্ধান্ত।
Verse 37
न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धरणक्रमः / अष्टाभिः सर्षपैर्गैरैस्तंण्डुलं परिकल्पयेत्
বজ্ৰৰ ধৰণ-ক্রম কেৱল চাউলৰ দানাৰে নিৰ্ধাৰিত নহয়; এটা তণ্ডুলক আঠটা শ্বেত সৰিষ দানাৰ সমান বুলি গণ্য কৰিব লাগে।
Verse 38
यत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि / रत्नवर्गे समस्ते ऽपि तस्य धारणमिष्यते
যি বজ্ৰ (হীৰা) সকলো মঙ্গল গুণেৰে যুক্ত হৈ পানীত ভাঁহে বুলি কোৱা হয়, সমগ্ৰ ৰত্নবৰ্গৰ মাজত তাৰ ধাৰণ প্ৰশংসনীয়।
Verse 39
अल्पेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण द्वषितम् / स्व (स) मूल्याद्दशमं भागं वज्रं लभति मानवः
অল্প দোষ থাকিলেও—দেখা বা নেদেখা—বস্তু কলুষিত হয়; তেতিয়া মানুহে তাক যথাৰ্থ মূল্যৰ কেৱল দশমাংশত লাভ কৰে।
Verse 40
प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतो ऽपि वा / स्व (सु) मूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते
বজ্ৰ সৰু হওক বা ডাঙৰ, যদি তাত বহু স্পষ্ট দোষ থাকে, তেন্তে তাৰ যথাৰ্থ মূল্যৰ শততমাংশো নিৰ্ধাৰিত নহয়।
Verse 41
स्पष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते / रत्नानां परिकर्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु
স্পষ্ট দোষযুক্ত বজ্ৰ অলংকাৰত জড়োৱা দেখা গ’লেও, যদি সি কেৱল আন ৰত্ন মসৃণ-পলিশ কৰাৰ কামত লাগে, তেন্তে তাৰ মূল্য সৰু হয়।
Verse 42
प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतं प्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम् / अलमाभरणेन तस्य राज्ञो गुणहीनो ऽपि मणिर्न भूषणाय
যি প্ৰথমে গুণ-সম্পদাৰে সমৃদ্ধ, কিন্তু পাছত আবদ্ধ হৈ দোষ গ্ৰহণ কৰে—এনে ৰজাৰ বাবে কেৱল অলংকাৰ যথেষ্ট নহয়; গুণহীন মণিও ভূষণ হ’বলৈ যোগ্য নহয়।
Verse 43
नार्या वज्रमधार्यं गुणवदपि सुतप्रसूतिमिच्छन्त्या / अन्यत्र दीर्घाचिपिटत्र्यश्राद्यगुणैर्वियुक्ताच्च
পুত্ৰপ্ৰসূতি কামনা কৰা নাৰীৰ বাবে, সি গুণৱতী হলেও, ই বজ্ৰ ধাৰণ কৰাৰ দৰে অতি দুঃসহ; আৰু দীৰ্ঘনয়নাদি শুভলক্ষণ-গুণ নাথাকিলে ই অধিক ক্লেশকৰ হয়।
Verse 44
अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च / वैदूर्यस्फटिकाभ्यां च काचैश्चापि पृथग्विधैः
লোহাৰে, পুষ্পৰাগ (টপাজ)ৰে, আৰু গোমেদৰে; বৈদূৰ্য (লেহসুনিয়া) আৰু স্ফটিকৰে, লগতে বিভিন্ন ধৰণৰ কাঁচৰেও।
Verse 45
प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः / परीक्षा तेषु कर्तव्या विद्वद्भिः सुपरीक्षकैः
কুশলী লোকে বজ্ৰৰ প্ৰতিৰূপ (নকল)ো বনাব পাৰে; সেয়ে সিহঁতৰ পৰীক্ষা বিদ্বান আৰু সুপৰীক্ষকসকলৰ দ্বাৰা কৰা উচিত।
Verse 46
क्षारोल्लेखनशाणाभिस्तेषां कार्यं परीक्षणम् / पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः
সিহঁতৰ পৰীক্ষা ক্ষাৰ-ৰেখাঙ্কন আৰু শাণপাথৰে কৰা উচিত—পৃথিৱীত পোৱা ৰত্ন হওক বা অন্য লোহধাতু হওক।
Verse 47
सर्वाणि विलिखेद्वज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते / गुरुता सर्वरत्नानां गौरवाधारकारणम्
বজ্ৰে সকলো বস্তুত আঁচোৰ কাটে, কিন্তু সিহঁতে বজ্ৰক আঁচোৰ কাটিব নোৱাৰে। তেনেদৰে সকলো ৰত্নৰ গাম্ভীৰ্য-গুৰুত্বই তেওঁলোকৰ মূল্য আৰু গৌৰৱৰ আধাৰ।
Verse 48
वज्रे तां वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते / जातिरजातिं विलिखति जातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः
বজ্ৰ-ৰত্নৰ বিষয়ে ঋষিসকলে বৈপৰীত্যে কয়—‘জাতি’ ‘অজাতি’ক আঁচোৰ কাটে; কিন্তু বজ্ৰ আৰু কুৰুবিন্দ (হীৰা) ‘জাতি’কো আঁচোৰে মচি পেলায়।
Verse 49
वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन विलिख्यते वज्रम् / वज्राणि मुक्तामणयो ये च केचन जातयः
বজ্ৰক কেৱল বজ্ৰেই আঁচোৰ কাটিব পাৰে; অন্য একোৱে বজ্ৰ কাটিব নোৱাৰে। বজ্ৰ, মুক্তামণি (মুক্তা) আৰু অন্যান্য ৰত্নজাতি দৃঢ় আৰু বহুমূল্য।
Verse 50
न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्ध्वगामिनी / तिर्यक् क्षतत्वात्केषाञ्चित्कथञ्चिद्यदि जायते / तिर्यग्विलिख्यमानानां सा (स) पार्श्वेषु विहन्यते
যিসকল বাঁধা আৰু নিয়ন্ত্ৰিত, তেওঁলোকৰ দীপ্তি ওপৰলৈ নুঠে। কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত যদি কোনোপৰে উঠে, তেন্তে তিৰ্যক ক্ষতিত ক্ষয় হয়; আৰু যিসকল তিৰ্যকভাৱে ঘঁহা হয়, তেওঁলোকৰ দীপ্তি পাৰ্শ্বতে আঘাত পাই দমি যায়।
Verse 51
यद्यपि विशीर्णकोटिः सबिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा / तदपि धनधान्यपुत्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः
যদিও বজ্ৰৰ আগটো ভাঙি গৈছে, বিন্দু-ৰেখাৰে চিহ্নিত বা বিবৰ্ণ হৈছে, তথাপি ইন্দ্ৰায়ুধ বজ্ৰ ধন, ধান্য আৰু পুত্ৰ প্ৰদান কৰে।
Verse 52
सौदा मिनीविस्फुरिताभिरामं राजा यथोक्तं कलिशं दधानः / पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापः समस्तसामन्तभुवं भुनक्ति
যথোক্ত ৰত্নদ্যুতিত ঝলমল কৰা মুকুট পিন্ধি ৰজা, নিজৰ পৰাক্ৰমে প্ৰতিদ্বন্দ্বী নৃপতিসকলৰ প্ৰতাপ দমন কৰি, সকলো সামন্তভূমিসহ সমগ্ৰ ৰাজ্য ভোগ কৰি শাসন কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter mentions examination by alkaline marking and whetstone testing, under the supervision of skilled, treatise-trained appraisers. It also emphasizes hardness criteria: the vajra scratches other substances and is not scratched by them, and it is cut only by another diamond.
If even one prong/“horn” is split or broken, the stone should be discarded for well-being. More generally, lines, dots, blemishes, crow-foot marks, cracks, stains (especially in the middle), mottling, and discoloration are treated as faults that reduce auspiciousness and value.
A foremost valuation is given for a flawless diamond weighing twenty rice-grains: two lakhs of rūpakas (double). The text then outlines fractional reductions for smaller measures and defect-based devaluation (down to one-tenth or one-hundredth). It also defines a weight equivalence: one rice-grain (taṇḍula) equals eight white mustard seeds (sarṣapa) for establishing the dharaṇa-krama (weight standard).