Adhyaya 56
Sapta-dvīpa Catalog: Plakṣa to Puṣkara, Mānasottara, and the Lokāloka Boundary
হৰি মধ্যলোকৰ সুশৃঙ্খল গঠনক দ্বীপসমূহৰ ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। প্লক্ষ-দ্বীপৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁ মেধাতিথিৰ সাত পুত্ৰক শাসক ৰূপে উল্লেখ কৰি নদীবোৰৰ নাম কয়। তাৰ পিছত শাল্মলী-দ্বীপত তাৰ অধিপতি বপুষ্মান, বৰ্ষ-বিভাগ, পৰ্বত আৰু নদীৰ বিৱৰণ দিয়ে। তাৰপিছত কুশ-দ্বীপত জ্যোতিষ্মতৰ পুত্ৰসকল, মন্দৰাদি পৰ্বত আৰু পাপ-নাশিনী নদী; ক্রৌঞ্চ-দ্বীপত দ্যুতিমানৰ পুত্ৰসকল, নদী আৰু অঞ্চল-নাম; আৰু শাক-দ্বীপত সাত পুত্ৰসহ নদী/প্ৰদেশৰ তালিকা দিয়ে। তাৰপিছত মানসোত্তৰ পৰ্বতৰ যোজন-পরিমাপ স্পষ্ট কৰি বিশ্ব-স্থাপত্যৰ কথা তোলে। পুষ্কৰ-দ্বীপ মধুৰ জলেৰে ভৰা সমুদ্ৰেৰে বেষ্টিত বুলি কয়। শেষত জনশূন্য স্বৰ্ণভূমি, লোকালোক পৰ্বত, তাৰ বাহিৰৰ অন্ধকাৰ আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড-কোষৰ অন্তিম সীমা উল্লেখ কৰি পৰৱৰ্তী তত্ত্বচৰ্চাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः हरिरुवाच / सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य च / ज्येष्ठः शान्तभवो नाम शिशिरस्तदन्तरः
হৰি (শ্ৰী বিষ্ণু) ক’লে—এইটো পঞ্চপঞ্চাশত্তম অধ্যায়। প্লক্ষদ্বীপৰ অধিপতি মেধাতিথিৰ সাত পুত্ৰ আছে; জ্যেষ্ঠৰ নাম শান্তভৱ, আৰু তাৰ পিছত শিশিৰ।
Verse 2
सुखोदयस्तथा नन्दः शिवः क्षेमक एव च / ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते
সুখোদয়, নন্দ, শিৱ, ক্ষেমক আৰু সপ্তম ধ্ৰুৱ—এইসকলেই নিশ্চয় প্লক্ষদ্বীপৰ অধীশ্বৰ।
Verse 3
गोमेदश्चैव चन्द्रश्च नारदो दुन्दुभिस्तथा / सोमकः सुमनाः शैलो बैभ्राजश्चात्र सप्तमः
গোমেদ আৰু চন্দ্ৰ, নাৰদ আৰু দুন্দুভি; সোমক, সুমনা, শৈল আৰু ইয়াত সপ্তম বৈভ্ৰাজ—এই নামসমূহ কোৱা হৈছে।
Verse 4
अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः / अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः
তাত সাতখন নদী বৈ যায়—অনুতপ্তা, শিখী, বিপাশা, ত্ৰিদিবা, ক্ৰমুঃ, অমৃতা আৰু সুকৃতা।
Verse 5
वपुष्माञ्छाल्मलस्येशस्तत्सुता वर्षनामकाः / श्वेतो ऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा
বপুষ্মান শাল্মলি (বৃক্ষ)ৰ অধীশ্বৰ; তেওঁৰ পুত্ৰসকল ‘বৰ্ষ’ নামে প্ৰসিদ্ধ—শ্বেত, হৰিত, জীমূত আৰু ৰোহিত।
Verse 6
वैद्युतो मानसश्चैव सप्रभशाचपि सप्तमः / कुमुदश्चोन्नतो द्रोणो महिषो ऽथ बलाहकः
বৈদ্যুত, মানস আৰু তদ্ৰূপ সপ্তম সপ্ৰভ; কুমুদ, উন্নত, দ্ৰোণ, মহিষ আৰু বলাহক—এই নামসমূহ কোৱা হৈছে।
Verse 7
क्रौञ्चः ककुद्मान्ह्येते वै गिरयः सरितस्त्विमाः / योनितोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ल विमोचनी
‘ক্ৰৌঞ্চ’ আৰু ‘ককুদ্মান’—এইদুয়ো নিশ্চয় পৰ্বত; আৰু এই নদীবোৰ—যোনিতোয়া, বিতৃষ্ণা, চন্দ্ৰা আৰু শুক্ল-বিমোচনী।
Verse 8
विधृतिः सप्तमी तासां स्मृताः पापप्रशान्तिदाः / ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्राः शृणुष्वतान्
সেই (দিব্য মাতৃসকল)ৰ মাজত সপ্তমী ‘বিধৃতি’ স্মৃত, যি পাপ-প্ৰশান্তি দান কৰে। কুশদ্বীপত ‘জ্যোতিষ্মত’ৰ পৰা সাত পুত্ৰ জন্মিল—তেওঁলোকক শুনা।
Verse 9
उद्भिदो वेणुमांश्चैव द्वैरथो लम्बनो धृतिः / प्रभाकरो ऽथ कपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः
উদ্ভিদ, বেণুমাংশ, দ্বৈৰথ, লম্বন, ধৃতি, প্ৰভাকৰ আৰু কপিল—বৰ্ষ-পদ্ধতিত এই নামসমূহ ক্ৰমে আছে।
Verse 10
विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान्पुष्पवांस्तथा / कुशेशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः
বিদ্ৰুম, হেমশৈল, দ্যুতিমান, পুষ্পবান, কুশেশয় আৰু হৰি—এইবোৰ পৰ্বত; আৰু সপ্তম মন্দৰাচল।
Verse 11
धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सन्मतिस्तथा / विद्युदभ्रा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः
ধূতপাপা, শিবা, পবিত্ৰা, সন্মতি; লগতে বিদ্যুদভ্ৰা, মহী আদি—এইসকলেই সৰ্বপাপ-হৰণকাৰিণী।
Verse 12
क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः / कुशलो मन्दगश्चोष्णः पीवरो ऽथोन्धकारकः
ক্ৰৌঞ্চদ্বীপত দ্যুতিমানৰ সাতজন মহাত্মা পুত্ৰ আছিল—কুশল, মন্দগ, উষ্ণ, পীৱৰ আৰু অন্ধকাৰক আদি।
Verse 13
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता हर / क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्ध (थ) कारकः
হে হৰ! মুনি আৰু দুন্দুভি সহ এই সাতজন তেওঁৰ পুত্ৰ; ক্ৰৌঞ্চ আৰু বামনো আছে, আৰু তৃতীয়জন অন্ধকাৰক (অথকাৰক) বুলিও কোৱা হয়।
Verse 14
दिवावृत्पञ्चमश्चान्यो दुन्दुभिः पुण्डरीकवान् / गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा
আন এজনৰ নাম দিবাবৃত্পঞ্চম; (আন) দুন্দুভি, (আন) পুণ্ডৰীকবান; লগতে গৌৰী, কুমুদ্বতী, সন্ধ্যা, ৰাত্ৰি আৰু মনোজবা।
Verse 15
ख्यातिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः / शाकद्वीपेश्वराद्भव्यात्सप्त पुत्राः प्रजज्ञिरे
খ্যাতি আৰু পুণ্ডৰীকা—এইবোৰ বৰ্ষ-প্ৰদেশৰ সাতখন নদীৰ অন্তৰ্গত; আৰু শাকদ্বীপেশ্বৰৰ দ্বাৰা ভব্যাৰ পৰা সাত পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 16
जलद्श्च कुमारश्च सुकुमारोरुणी बकः / कुसुमोदः समोदार्किः सप्तमश्च महाद्रुमः
জলদ, কুমাৰ, সুকুমাৰ, অৰুণী আৰু বক; তাৰপিছত কুসুমোদ, সমোদাৰ্কি; আৰু সপ্তম মহাদ্ৰুম—এই নামসমূহ।
Verse 17
सुकुमारी कुमारी च नलिनी धेनुका च या / इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा
সুকুমাৰী, কুমাৰী, নলিনী আৰু ধেনুকা; ইক্ষু আৰু বেণুকাও—এই ক্ৰমতে গভস্তী সপ্তমী বুলি স্মৃত।
Verse 18
शबलात्पुष्करेशाच्च महावीरश्च धातकिः / अभूद्वर्षद्वयं चैव मानसोत्तरपर्वतः
শবল আৰু পুষ্কৰেশৰ পৰা, আৰু মহাবীৰ আৰু ধাতকীৰ পৰাও, দুটা বৰ্ষ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু (তাত) মানসোত্তৰ পৰ্বত আছে।
Verse 19
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावच्चैव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
ই পঞ্চাশ হাজাৰ যোজন ওপৰলৈ উচ্চ; তেনেদৰে বিস্তৃত, আৰু সকলোফালৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বৃত্তাকাৰ।
Verse 20
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः / स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते लोकसंस्थितिः
পদ্মসদৃশ পুষ্কৰ দ্বীপ মধুৰ জলেৰে সাগৰে আৱৃত; আৰু সেই মধুৰ-জল-সমুদ্ৰৰ সিপাৰে লোকসমূহৰ বিন্যাস দেখা যায়।
Verse 21
द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता / लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुताविस्तृतः / तमसा पर्वतो व्याप्तस्तमो ऽप्यण्डकटाहतः
তাৰ পাছত দ্বিগুণ পৰিমাণৰ কাঁচনময় ভূমি আছে, যি সকলো জীৱৰ পৰা শূন্য। তাৰ পিছত লোকালোক পৰ্বত, দহ হাজাৰ যোজন বিস্তৃত। সেই পৰ্বত তমসাৰে আচ্ছন্ন, আৰু সেই তমসো ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অণ্ড-কটাহৰ সীমাৰে আবদ্ধ।
Frequently Asked Questions
The chapter explicitly traverses Plakṣa-dvīpa, Śālmali-dvīpa, Kuśa-dvīpa, Krauñca-dvīpa, Śāka-dvīpa, and Puṣkara-dvīpa, and then discusses Mānasottara and Lokāloka as structural cosmic features near the outer boundary.
Puṣkara is portrayed as lotus-like and encircled by an ocean of sweet water. The narration then uses Puṣkara as a pivot to describe what lies beyond the inhabited arrangement—an uninhabited golden tract, the Lokāloka mountain, and the darkness bounded by the brahmāṇḍa.