Adhyaya 55
Jambūdvīpa Orientation: Meru-Centered Varṣas, Dvīpas, Kulaparvatas, Rivers, and Janapadas
পুৰাণীয় বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা আগবঢ়াই হৰি ৰুদ্ৰক মেরু-কেন্দ্ৰিত জম্বুদ্বীপৰ দিশা-ভিত্তিক বিন্যাস ক’বলৈ ধৰে। মাজত ইলাবৃত স্থাপন কৰি, তাৰ চাৰিওফালে দিশ অনুসাৰে ভদ্ৰাশ্ব, হিৰণ্বান, কিম্পুৰুষ, ভাৰত, হৰিবর্ষ, কেতুমাল, ৰম্যক আৰু কুরু—এই বৰ্ষসমূহ উল্লেখ কৰা হয়; ইয়াৰ দ্বাৰা সুশৃঙ্খল কসমিক ভূগোল প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত ভাৰতৰ বাহিৰৰ দ্বীপ-প্ৰদেশ আৰু দিশ অনুসাৰে সীমান্তবাসী জনসমষ্টি (কিৰাত, যৱন, আন্ধ্ৰ, তুৰুষ্ক আদি) উল্লেখ কৰি সমাজস্মৃতিক বিশ্বতত্ত্বৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়। তাৰপিছত বিন্ধ্য, পাৰিয়াত্ৰ আদি কুলপৰ্বত আৰু নর্মদা, তাপী, গোদাৱৰী, সরস্বতী, কাবেৰী আদি পবিত্ৰ নদীৰ বিস্তৃত তালিকা দিয়া হয়—এই নদীবোৰ পাৱনকাৰী আৰু পুণ্যবাহী বুলি মান্য। শেষত মধ্যদেশ আৰু চাৰিওদিশৰ জনপদ-জন—পাঞ্চাল, কুরু, কলিঙ্গ, বঙ্গ, দ্রাবিড়, গান্ধাৰ, কাশ্মীৰ আদি—গণনা কৰা হয়। এই অধ্যায়ে পৰৱৰ্তী তীৰ্থ-বৰ্ণনা, ধৰ্মাচাৰ আৰু ভাৰতক কৰ্মভূমি ৰূপে বুজাবলৈ ভূগোল-ধাৰ্মিক ভিত্তি স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
नाम चतुः पञ्चशत्तमो ऽध्यायः हरिरुवाच / मध्ये त्विलावृतो वर्षो भद्राश्वः पूर्वतो ऽद्भुतः / पूर्वदक्षैणतो वर्षो हिरण्वान्वृषभध्वज
পঞ্চপঞ্চাশত্তম অধ্যায়। হৰিয়ে ক’লে—মধ্যত ইলাবৃত বৰ্ষ; পূবত অদ্ভুত ভদ্ৰাশ্ব; আৰু দক্ষিণ-পূবত হিৰণ্বান নামৰ দেশ, হে বৃষভধ্বজ।
Verse 2
ततः किम्पुरुषो वर्षो मेरोर्दक्षिणतः स्मृतः / भारतो दक्षिणे प्रोक्तो हरिर्दक्षिणपाश्चिमे
তাৰ পাছত মেরুৰ দক্ষিণে কিম্পুৰুষ-বৰ্ষ বুলি স্মৃত; দক্ষিণ দিশত ভাৰতবৰ্ষ প্ৰোক্ত, আৰু দক্ষিণ-পশ্চিমে হৰি (হৰিবৰ্ষ) অৱস্থিত।
Verse 3
पश्चिमे केतुमालश्च रम्यकः पश्चिमोत्तरे / उत्तरे च कुरोर्वर्षः कल्पवृक्षसमावृतः
পশ্চিমে কেতুমাল-বৰ্ষ, উত্তৰ-পশ্চিমে ৰম্যক-বৰ্ষ; আৰু উত্তৰে কুরু-বৰ্ষ, যি চাৰিওফালে কল্পবৃক্ষৰে আৱৃত।
Verse 4
सिद्धिः स्वाभाविकी रुद्र ! वर्जयित्वा तु भारतम् / इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तितमान्
হে ৰুদ্ৰ! সিদ্ধি (ক্রম) স্বাভাৱিক। ভাৰতবৰ্ষ বর্জন কৰি ইন্দ্ৰদ্বীপ আদি আছে—কশেৰু-সমৃদ্ধ, তাম্ৰবৰ্ণ আৰু কিৰণময় দীপ্ত।
Verse 5
नागद्वीपः कटाहश्च सिंहलो वारुणस्तथा / अयं तुनवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः
নাগদ্বীপ, কাটাহ, সিংহল আৰু তদ্ৰূপ বাৰুণ—ইয়াই সিহঁতৰ মাজত নবম দ্বীপ, সাগৰে পৰিবেষ্টিত।
Verse 6
पूर्वे किरातास्तस्यास्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः / अन्ध्रा दक्षिणतो रुद्र ! तुरष्कास्त्वपि चोत्तरे
তাৰ পূৰ্বে কিৰাতসকল বাস কৰে, পশ্চিমে যৱনসকল স্থিত; দক্ষিণে আন্ধ্ৰসকল, হে ৰুদ্ৰ, আৰু উত্তৰে তুৰুষ্কসকলও আছে।
Verse 7
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः सूद्राश्चान्तरवासिनः / महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—অন্তৰ্বাসী জনসকলসহ—ইয়াত উল্লেখিত; তদ্ৰূপ মহেন্দ্ৰ, মালয়, সহ্য, শুক্তিমান আৰু ঋক্ষপৰ্বত পৰ্বতসমূহো (কথিত)।
Verse 8
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः / वेदस्मृतिर् नर्मदा च वरदा सुरसा शिवा
বিন্ধ্য আৰু পাৰিয়াত্ৰ—ইয়াত সপ్త কুলপৰ্বতৰ মাজত গণ্য; লগতে বেদস্মৃতি, নর্মদা, বৰদা, সুৰসা আৰু শিবা—এই পুণ্য নদীসমূহো (উল্লেখিত)।
Verse 9
तापी पयोष्णी सरयूः कावेरी गोमती तथा / गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी महानदी
তাপী, পয়োষ্ণী, সৰয়ূ, কাবেৰী আৰু গোমতী; লগতে গোদাবৰী, ভীমৰথী, কৃষ্ণৱেণী আৰু মহানদী—এই নদীসমূহ।
Verse 10
केतुमाला ताम्रपर्णो चन्द्रभागा सरस्वती / ऋषिकुल्या च कावेरी मत्तगङ्गा पयस्विनी
কেতুমালা, তাম্ৰপৰ্ণী, চন্দ্ৰভাগা, সৰস্বতী; ঋষিকুল্যা আৰু কাবেৰী; মত্তগঙ্গা আৰু পয়স্বিনী—এই (পুণ্যধাৰা) নামিত।
Verse 11
विदर्भा च शतद्रूश्च नद्यः पापहराः शुभाः / आसां पिबन्ति सलिलं मध्यदेशादयो जनाः
বিদৰ্ভা আৰু শতদ্ৰূ—এই শুভ নদীসমূহ পাপহৰ; ইয়াৰ জল মধ্যদেশ আদি অঞ্চলৰ লোকসকলে পান কৰে।
Verse 12
पाञ्चालाः कुरवो मत्स्या यौधेयाः सपटच्चराः / कुन्तयः शूरसेनाश्च मध्यदेशजनाः स्मृताः
পাঞ্চাল, কুরু, মৎস্য, যৌধেয় আৰু সপটচ্চৰ, কুন্তি আৰু শূৰসেন—এইসকলক মধ্যদেশৰ জন বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 13
वृषध्वज ! जनाः पाद्माः सूतमागधचेदयः / काशय (षाया) श्च विदेहाश्च पूर्वस्यां कोसलास्तथा
হে বৃষধ্বজ! পূব দিশত জন, পাদ্ম, সূত, মাগধ, চেদি, কাশয় আৰু বিদেহ, লগতে কোসল লোকসকল বাস কৰে।
Verse 14
कलिङ्गवङ्गपुण्ड्राङ्गा वैदर्भा मूलकास्तथा / विन्ध्यान्तर्निलया देशाः पूर्वदक्षिणतः स्मृताः
কলিঙ্গ, বঙ্গ, পুণ্ড্ৰ, অঙ্গ, বিদৰ্ভ আৰু মূলক, আৰু বিন্ধ্যান্তৰ্নিলয় দেশসমূহ—এইসকল পূব-দক্ষিণ দিশাৰ দেশ বুলি স্মৃত।
Verse 15
पुलन्दाश्मकजीमूतनयराष्ट्रनिवासिनः / कर्णार्(ना)टकम्बोजघणा दक्षिणापथवासिनः
পুলন্দ, অশ্মক, জীমূত, নয় আৰু রাষ্ট্রত বসবাস কৰা লোক, আৰু কৰ্ণাটক, কাম্বোজ, ঘণ—এইসকল দাক্ষিণাপথবাসী।
Verse 16
अम्बष्ठद्रविडा लाटाः काम्भोजा स्त्रीमुखाः शकाः / आनर्तवासिनश्चैव ज्ञेया यक्षिणपश्चिमे
অম্বষ্ঠ, দ্ৰাবিড়, লাট, কাম্ভোজ, স্ত্ৰীমুখ, শক আৰু আনর্তবাসী—এইসকলক যক্ষিণ (দক্ষিণ-পশ্চিম) অঞ্চলত বসবাস কৰা বুলি জানিব লাগে।
Verse 17
स्त्रीराज्याः सैन्धवा म्लेच्छा नास्ति का यवनास्तथा / पश्चिमेन च विज्ञेया माथुरा नैषधैः सह
পশ্চিম দিশত স্ত্রী-ৰাজ্য, সৈন্ধৱ, ম্লেচ্ছ, কম্বোজ আৰু যৱন দেশসমূহ জ্ঞেয়; আৰু তাতকৈও পশ্চিমে নৈষধসকলৰ সৈতে মথুৰা প্ৰসিদ্ধ।
Verse 18
माण्डव्याश्च तुषाराश्च मूलिकाश्वमुखाः खशाः / महाकेशा महानासा देशास्तूत्तरपश्चिमे
মাণ্ডব্য, তুষাৰ, মূলিক, অশ্বমুখ আৰু খশ; লগতে মহাকেশ আৰু মহানাস দেশসমূহ—উত্তৰ-পশ্চিম দিশত অৱস্থিত।
Verse 19
लम्ब (म्पा) का स्तननागाश्च माद्रगान्धारबाह्लिकाः / हिमाचलालया म्लेच्छा उदीचीं दिशमाश्रिताः
লম্বা (আৰু কম্পা), স্তননাগ, আৰু মাদ্ৰ, গান্ধাৰ, বাহ্লিক; লগতে হিমালয়বাসী ম্লেচ্ছসকল—সকলো উত্তৰ দিশ আশ্ৰয় কৰে।
Verse 20
त्रिगर्तनीलकोलात (भ) ब्रह्मपुत्राः सटङ्कणाः / अभीषाहाः सकाश्मीरा उदक्पर्वेण कीर्तिताः
ত্রিগর্ত, নীল, কোলাত, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, সটঙ্কণ, অভীষাহ; কাশ্মীৰসহ—ইহঁতক উত্তৰ পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Frequently Asked Questions
The chapter places Ilāvṛta at the center and names surrounding regions by direction: Bhadrāśva (east), Hiraṇvān (southeast), Kimpuruṣa (south of Meru), Bhārata (further south), Hari/Harivarṣa (southwest), Ketumāla (west), Ramyaka (northwest), and Kuru (north). This directional framing expresses a Meru-centered cosmology used across Purāṇic geography.
In Purāṇic usage, mountains and rivers are not only physical features but also carriers of sacred power (pavitratā). River lists operate like a tīrtha-map: remembering or reciting them is tied to purification ideals, pilgrimage imagination, and the idea that Bhārata-varṣa is structured for dharma through accessible sacred landscapes.