Adhyaya 53
The Eight Nidhis: Guna-Based Types of Wealth, Giving, Hoarding, and Public Benefit
পূৰ্বৰ আলোচনাৰ ধাৰাবাহিকতাত হৰিৰ ‘অষ্টনিধি’ প্ৰসংগত সূতে ব্ৰহ্মাৰ উত্তৰ জনাই, নিধিসকলক দেহধাৰী স্বভাৱ-প্ৰকাৰ হিচাপে লক্ষণ আৰু আচৰণেৰে চিনিব পাৰি বুলি বৰ্ণনা কৰে। পদ্ম আৰু মহাপদ্ম সত্ত্বিক—পদ্মচিহ্নধাৰী দয়ালু, ধন অৰ্জনত নিপুণ আৰু ধৰ্মমতে দানকাৰী; বিশেষকৈ তপস্বী, বেদবিদ্বান আৰু সৎপাত্ৰক। মকৰ অস্ত্ৰ-সঞ্চয়, ৰজস-তমস শক্তিলালসা, ৰজাৰ সৈতে গাঁঠবন্ধন আৰু সংঘাতৰ ফলত বিনাশৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। কচ্ছপ/কচ্ছপী অবিশ্বাস, কৃপণতা আৰু জড় সঞ্চয়ৰ লক্ষণ; পুতি থোৱা ধন ৰাজঅধিকাৰে জব্দ কৰিব পাৰে—এনে সতৰ্কবাণী আছে। অধ্যায়ত মিশ্ৰ (ৰজস/তমস) প্ৰবণতা—ভোগত ব্যয়, প্ৰশংসালোভ, সলনি হোৱা আনুগত্য—আৰু সত্ত্বিক ‘নীল’ ধৰণ, যিয়ে প্ৰয়োজনীয় বস্তু সংগ্ৰহ কৰি পুখুৰী, উদ্যান আদি লোকহিত কাৰ্যত সহায় কৰে, সেয়াও উল্লেখিত। শেষত কোৱা হয় মিশ্ৰ দৃষ্টিত মিশ্ৰ ফল হয় আৰু পৰৱৰ্তী অংশত হৰিৰ বিশ্বকোষাদি বিস্তৃত তত্ত্ববৰ্ণনলৈ সংযোগ ঘটায়।
Shlokas
Verse 1
नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच / एवं ब्रह्माब्रवीच्छ्रुत्वा हरेरष्टनिधींस्तथा / तत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ
ত্ৰিপঞ্চাশতম অধ্যায় (নাম)। সূত ক’লে—এইদৰে হৰিৰ অষ্টনিধিৰ কথা শুনি ব্ৰহ্মাই ক’লে; তাত পদ্ম আৰু মহাপদ্ম, লগতে মকৰ আৰু কচ্ছপো আছে।
Verse 2
मुकुन्दकु(न) न्दौ नीलश्च शङ्खश्चैवापरो निधिः / सत्यामृद्धौ भवन्त्येते स्वरूपं कथयाम्यहम्
মুকুন্দ, কুন্দ, নীল, শঙ্খ আৰু আন এটা নিধি—এইসকল সত্যযুগত সমৃদ্ধিৰ সময়ত প্ৰকাশ পায়। এতিয়া মই সিহঁতৰ স্বৰূপ ক’ম।
Verse 3
पद्मेन लक्षितश्चैव सात्त्विको जायते नरः / दाक्षिण्यसारः पुरुषः सुवर्णादिकसंग्रहम्
যি নৰ পদ্মচিহ্নে লক্ষিত, সি নিশ্চয় সত্ত্বিক স্বভাৱ লৈ জন্মে—দাক্ষিণ্য আৰু কৰুণাৰ সাৰ—আৰু সোণ আদি ধনৰ সঞ্চয় লাভ কৰে।
Verse 4
रुप्यादि कुर्याद्दद्यात्तु यतिदैवादियज्वनाम् / महापद्माङ्कितो दद्याद्धनाद्यं धार्मिकाय च
ৰূপ্যাদি সাজু কৰি যতি আৰু দেৱযজ্ঞ কৰোঁতাসকলক দান দিব লাগে। মহাপদ্ম-চিহ্নিত ধন-সম্পদ আদি ধৰ্মাত্মাকো অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 5
नीधी पद्ममहापद्मौ सात्त्विकौ पुरुषौ स्मृती / मकरेणाङ्कितः खड्गबाणकुन्तादिसंग्रही
নিধি, পদ্ম আৰু মহাপদ্ম—এইসকলক সাত্ত্বিক পুৰুষ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। মকৰ-চিহ্নিত (এজন) খড়্গ, বাণ, কুন্ত আদি অস্ত্ৰ সঞ্চয়কাৰী।
Verse 6
दद्याच्छ्रुताय मैत्रीं च याति नित्यं च राजभिः / द्रव्यार्थं शत्रुणा नाशं संग्रामे चापि संव्रजेत्
শ্ৰুতিমানসকলক দান দি মৈত্ৰী পোষণ কৰিব লাগে; ৰজাসকলৰ (ক্ষমতাবানৰ) সৈতে নিত্য সঙ্গতিও ৰাখিব লাগে। ধনৰ লোভত শত্রুৰ হাতে বিনাশলৈও যাব পাৰে, যুদ্ধতো জড়াই পৰে।
Verse 7
मकरः कच्छपश्चैव तामसौ तु निधी स्मृतौ / कच्छपी विश्वसेन्नैव न भुङ्केन (ना) ददाति च
‘মকৰ’ আৰু ‘কচ্ছপ’—এই দুয়োটা তামস নিধি বুলি কোৱা হয়। ‘কচ্ছপী’ কাকো বিশ্বাস নকৰে, নাখায়, দানও নকৰে।
Verse 8
निधानमुर्व्यां कुरुते निधिः सोप्येकपूरुषः / राजसेनमुकुन्देन लक्षिता राज्यसंग्रही
নিধিয়ে মাটিত ধন-নিধান পুতি থয়, তথাপি সেয়া শেষত এজন পুৰুষৰেই কামত লাগে। ৰাজসেনা আৰু ৰজাৰ দূতে চিহ্নিত কৰিলে সেয়া ৰাজ্যৰ অধিকাৰত জব্দ হয়।
Verse 9
भुक्तभोगो गायनेभ्यो दद्याद्वेश्यादिकासु च / रजस्तमोमयो नन्दी आधारः स्यात्कुलस्य च
ভোগবিলাসত লিপ্ত হৈ সি গায়কসকলক দান দিয়ে আৰু বেশ্যা আদি ঠাইত ধন ব্যয় কৰে। ৰজ-তমে আচ্ছন্ন এনে ব্যক্তি কুলৰ কেৱল লৌকিক ‘আধাৰ’ হয়, ধৰ্মৰ সত্য ধাৰক নহয়।
Verse 10
स्तुतः प्रीतो भवति वै बहुभार्या भवन्ति च / पूर्वमित्रेषु शैथिल्यं प्रीतिमन्यैः करोति च
প্ৰশংসা পালে সি নিশ্চয় আনন্দিত হয় আৰু বহু পত্নীও গ্ৰহণ কৰে। পূৰ্বমিত্ৰসকলৰ প্ৰতি তাৰ নিষ্ঠা শিথিল হয়, আৰু আন লোকৰ প্ৰতি স্নেহ বঢ়ায়।
Verse 11
नीलन चाङ्कितः सत्त्वतेजसा संयुतो भवेत् / वस्त्रधान्यादिसंग्राही तडागादि करोति च
নীলচিহ্নে অঙ্কিত আৰু সত্ত্বজাত তেজে যুক্ত সি বস্ত্ৰ, ধান্য আদি সঞ্চয় কৰে; লগতে পুখুৰী আদি লোকহিতকৰ কামো কৰায়।
Verse 12
त्रिपू(पौ) रुषो निधिश्चैव आम्रारामादि कारयेत् / एकस्य स्यान्निधिः शङ्खः स्वयं भुङ्क्ते धनादि(न्त)कम्
নিধি (ধনকোষ) স্থাপন কৰা উচিত আৰু আমবাগিচা আদিো কৰোৱা উচিত। কাৰও বাবে ‘নিধি’ শঙ্খ; সেয়াই স্বয়ং ধন আদি ফল দিয়ে।
Verse 13
कदन्नभुक्परिजनो न च शोभनवस्त्रधृक् / स्वपोषणपरः शङ्खी दद्यात्परनरे वृथा
যাৰ ঘৰৰ পৰিয়াল নিকৃষ্ট অন্ন খায়, সি নিজেও ভাল বস্ত্ৰ নধৰে, আৰু কেৱল নিজৰ পোষণতেই ব্যস্ত—এনে কৃপণ, আনক দান দিলেও সেয়া বৃথা হয়।
Verse 14
मिश्रावलोकनान्मिश्रस्वभावफलदायिनः / निधीनां रूपमुक्तं तु हरिणापि हरादिके / हरिर्भुवनकोशादि यथोवाच तथा वदे
মিশ্ৰ দৰ্শনৰ কাৰণে সিহঁতে মিশ্ৰ স্বভাৱৰ ফল প্ৰদান কৰে। ‘নিধি’ নামৰ দিৱ্য ভঁৰালৰ ৰূপো হৰিয়ে হৰ আদি দেবসকলক কৈছিল। হৰিয়ে ভুবন-কোষ আদি যেনেকৈ বুজাইছিল, তেনেকৈ মইও বৰ্ণনা কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes setting aside wealth (e.g., silver and other valuables) for dāna to ascetics, learned ritual performers, and righteous recipients. The Padma/Mahāpadma orientation is to convert prosperity into merit through intentional giving and supportive association with the virtuous.
Adhyāya 53 notes that hoarded treasure ultimately serves only one person and may be identified by royal agents and seized for the kingdom. The point is ethical and pragmatic: tamasic hoarding is insecure and fails to yield dharmic fruit compared to purposeful, righteous expenditure.