Adhyaya 51
Dāna-dharma: Threefold Classification, Right Recipients, Auspicious Timing, and Fruits of Gifts
খণ্ড ১ৰ আচাৰ-উপদেশ অব্যাহত ৰাখি ব্ৰহ্মাই সাধাৰণ ধৰ্মৰ পৰা ‘অনুত্তম’ দানধৰ্মলৈ মনোনিবেশ কৰে। তেওঁ স্থিৰ কৰে যে ধৰ্মপথে অৰ্জিত ধন যোগ্য পাত্ৰক দান কৰিলে ইহলোকৰ মঙ্গল আৰু মোক্ষ—দুয়োটাই লাভ হয়। দানক নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু কাম্য—এই ত্ৰিবিধ ভাগত বিভক্ত কৰি, দাতাৰ সংকল্প, সাত্ত্বিকতা আৰু পাত্ৰযোগ্যতা (বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মচাৰী, ব্ৰহ্মজ্ঞ) অনুসাৰে দানৰ শুদ্ধি আৰু প্ৰভাৱ নিৰ্ণয় হয় বুলি বৰ্ণনা কৰে। বৈশাখত বিশেষ বিধান—পূৰ্ণিমা উপবাস, মধু-তিল-ঘৃতসহ বাৰজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন, ধৰ্মৰাজলৈ সমৰ্পণ, দ্বাদশী ব্ৰত আৰু বিষ্ণুপূজা—পাপনাশক বুলি কোৱা হৈছে। জলদানৰ ফল তৃপ্তি, অন্নদানৰ ফল অক্ষয় সুখ, দীপদানৰ ফল দৃষ্টিশক্তি, স্বৰ্ণদানৰ ফল দীঘলীয়া আয়ু, ভূমিদানৰ ফল সৰ্বসিদ্ধি—এনে ফল-নিয়ম দেখুৱাই ভূমিদান আৰু বিদ্যাদানক বিশেষ ৰূপান্তৰকাৰী বুলি মহিমা কৰে। সংক্রান্তি, গ্ৰহণ, প্ৰয়াগ-গয়া আদি কাল-তীৰ্থত দানফল বৃদ্ধি পায়; দানত বাধা দিয়া আৰু দুৰ্ভিক্ষত সঞ্চয়লোভ নিষিদ্ধ।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम् / अर्थानामुचिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে— এতিয়া মই দানধৰ্ম নামৰ অনুত্তম ধৰ্ম ক’ম: উপযুক্ত আৰু যোগ্য পাত্ৰলৈ শ্ৰদ্ধাৰে ধন অৰ্পণ কৰা।
Verse 2
दानं तु कथितं तज्ज्ञैर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् / न्यायेनोपार्जयेद्वित्तं दानभोगफलं च तत्
জ্ঞানীসকলে কয় যে দান ভোগ আৰু মুক্তি—দুয়োটাৰ ফল দিয়ে। ধন ন্যায়মাৰ্গে উপাৰ্জন কৰা উচিত; তেতিয়াহে দান আৰু ধৰ্মসঙ্গত ভোগৰ সত্য ফল পোৱা যায়।
Verse 3
अध्यापनं याजनं च वृत्तमाहुः प्रतिग्रहम् / कुसीदं कृषिवाणिज्यं क्षत्त्रवृत्तो ऽथ वर्जयेत्
অধ্যাপন, যাজন (যজ্ঞ কৰোৱা) আৰু প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ)—এইবোৰক জীৱিকা বোলা হৈছে। কিন্তু সুদে ঋণ, কৃষি আৰু বাণিজ্য—ক্ষত্ৰিয়বৃত্তিধাৰীয়ে বর্জন কৰিব।
Verse 4
यद्दीयते तु पात्रेभ्यस्तद्दानं परिकीर्तितम् / नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विमलं दानमीरितम्
যি যোগ্য পাত্ৰলৈ দিয়া হয়, তাকেই দান বুলি কীৰ্তিত। এই বিমল দান তিন প্ৰকাৰ—নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু কাম্য।
Verse 5
अहन्यहनि यत्किञ्चिद्दीयते ऽनुपकारिणे / अनुद्दिश्य फलं तस्माद्ब्राह्मणाय तु नित्यशः
যি বস্তু প্ৰতিদিন প্ৰতিউপকাৰ নকৰা লোকক ফলৰ আশা নকৰাকৈ দিয়া হয়, সেয়া ফলপ্ৰদ হয়; সেয়ে ব্ৰাহ্মণক নিত্য দান কৰা উচিত।
Verse 6
यत्तु पापोपशान्त्यै च दीयते विदुपां करे / नैमित्तिकं तदुद्दिष्टन्दानं सद्भिरनुष्ठितम्
পাপশান্তিৰ বাবে বিদ্বানসকলৰ হাতে যি দান দিয়া হয়, তাক ‘নৈমিত্তিক’ দান বুলি কোৱা হৈছে; সজ্জনে শাস্ত্ৰবিধি মতে ইয়াক পালন কৰে।
Verse 7
अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थं यत्प्रदीयते / दानं तत्काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्माचिन्तकैः
সন্তান, বিজয়, ঐশ্বৰ্য বা স্বৰ্গলাভৰ উদ্দেশ্যে যি দান দিয়া হয়, ধৰ্মচিন্তক ঋষিসকলে তাক ‘কাম্য’ দান বুলি কৈছে।
Verse 8
ईश्वरप्रीणनार्थाय ब्रह्मावित्सुप्रदीयते / चेतसा सत्त्वयुक्तेन दानं तद्विमलं शिवम्
ঈশ্বৰক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ব্ৰহ্মজ্ঞসকলক উত্তম দান দিয়া উচিত; সত্ত্বযুক্ত চিত্তে কৰা দান নিৰ্মল আৰু মঙ্গলময়।
Verse 9
इक्षुभिः सन्ततां भुमिं यवगोधूमशालिनीम् / ददाति वेदविदुषे स न भूयो ऽभिजायते
যি ব্যক্তি বেদবিদ্বানক আখে ভৰা আৰু যৱ, গম, ধানসমৃদ্ধ ভূমি দান কৰে, সি পুনৰ জন্ম নলয়।
Verse 10
भूमिदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति / विद्यां दत्त्वा ब्राह्मणाय ब्रह्मलोके महीयते
ভূমিদানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ দান কেতিয়াও নাছিল, ভৱিষ্যতেও নহ’ব। আৰু ব্ৰাহ্মণক বিদ্যা দান কৰিলে ব্ৰহ্মলোকে মহিমান্বিত হয়।
Verse 11
दद्यादहरहस्तास्तु श्रद्धया ब्रह्मचारिणे / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मस्थानमवाप्नुयात्
শ্ৰদ্ধাৰে ব্ৰহ্মচাৰীক প্ৰতিদিন নিজৰ হাতে দান দিব লাগে। তেনে কৰিলে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মস্থান লাভ কৰে।
Verse 12
वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च च / उपोष्याभ्यर्चयेद्विद्वान्मधुना तिलसर्पिषा
বৈশাখৰ পূৰ্ণিমাত জ্ঞানীয়ে উপবাস কৰি বাৰজন ব্ৰাহ্মণক পূজা-সত্কাৰ কৰিব লাগে আৰু মধু, তিল আৰু ঘৃত নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 13
गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद्वा स्वयं वदेत् / प्रीयतां धर्मराजेति यथा मनसि वर्तते
গন্ধ আদি দ্ৰব্যেৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, কাৰোবাৰ দ্বাৰা পাঠ কৰাব বা নিজে পাঠ কৰিব; আৰু মনৰ ভাৱ অনুসাৰে—“ধৰ্মৰাজ প্ৰসন্ন হওক” বুলি ক’ব।
Verse 14
यावज्जीवं कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति / कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यमधुसर्पिषा
জীৱনভৰ কৰা পাপ সেই ক্ষণতেই নাশ হয়, যেতিয়া কৃষ্ণাজিনৰ ওপৰত তিল থৈ, তাৰ সৈতে সোণ, মধু আৰু ঘৃত অৰ্পণ কৰা হয়।
Verse 15
ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम् / घृतान्नमुदकं चैव वैशाख्यां च विशेषतः
যি ব্ৰাহ্মণক দান দিয়ে, সি সকলো দুষ্কৃত্য পাৰ হয়—বিশেষকৈ বৈশাখ মাহত ঘিউ-যুক্ত অন্ন আৰু জল দান কৰিলে।
Verse 16
निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात् / द्वादश्यामर्चयेद्विष्णुमुपोष्याघप्रणाशनम्
ধৰ্মৰাজ (যম) আৰু ব্ৰাহ্মণসকললৈ বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ/দান কৰিলে ভয়ৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়। দ্বাদশীত উপবাস কৰি পাপনাশক বিষ্ণুৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 17
सर्वपापविनिर्मुक्तो नरो भवति निश्चितम् / यो हि यां देवतामिच्छेत्समाराधयितुं नरः
নিশ্চয় মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—ই নিশ্চিত—যেতিয়া সি যি দেৱতাক আৰাধনা কৰিব খোজে, তাক বিধিপূৰ্বক সন্তুষ্ট কৰে।
Verse 18
ब्राह्मणान्पूजयेद्दत्नाद्भोजयेद्योषितः सुरान् / सन्तानकामः सततं पूजयेद्वै पुरन्दरम्
দান দি ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰা উচিত আৰু নাৰীসকলক তথা দেৱতাসকলক ভোজন কৰোৱা উচিত। সন্তানকামীয়ে সদায় পুরন্দর (ইন্দ্ৰ)ৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 19
ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्राह्मणान्ब्रह्मनिश्चयात् / आरोग्यकामो ऽथ रविं धनकामो हुताशनम्
ব্ৰহ্মতেজ আৰু শাস্ত্ৰজ্যোতি কামনা কৰা জনে ব্ৰহ্মনিশ্চয়ৰে ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰা উচিত। আৰোগ্যকামীয়ে সূৰ্যক, আৰু ধনকামীয়ে হুতাশন অগ্নিক আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 20
कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद्वै विनायकम् / भोगकामो हि शशिनं बलकामः समीरणम्
যি কৰ্মত সিদ্ধি কামনা কৰে, সি নিশ্চয়েই বিনায়কক পূজা কৰক। যি ভোগ কামনা কৰে, সি শশী (চন্দ্ৰ)ক; আৰু যি বল কামনা কৰে, সি সমীৰণ (বায়ু)ক আৰাধনা কৰক।
Verse 21
मुमुक्षुः सर्वसंसारात्प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम् / अकामः सर्वकामो वा पूजयेत्तु गदाधरम्
যি সমগ্ৰ সংসাৰচক্ৰৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে, সি প্ৰচেষ্টাৰে হৰিক অৰ্চনা কৰক। অকাম হওক বা সৰ্বকাম—গদাধৰ (বিষ্ণু)কেই পূজা কৰা উচিত।
Verse 22
वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः / तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्
জল দান কৰা জনে তৃপ্তি লাভ কৰে; অন্ন দান কৰা জনে অক্ষয় সুখ লাভ কৰে। তিল দান কৰা জনে ইষ্ট সন্তান লাভ কৰে, আৰু দীপ দান কৰা জনে উত্তম দৃষ্টি লাভ কৰে।
Verse 23
भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः / गृहदो ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्
ভূমি দান কৰা জনে সকলো লাভ কৰে; হিৰণ্যদান (সোণ) কৰা জনে দীঘলীয়া আয়ু লাভ কৰে। গৃহদান কৰা জনে শ্ৰেষ্ঠ বাসগৃহ লাভ কৰে, আৰু ৰূপ্যদান (ৰূপ) কৰা জনে উত্তম ৰূপ লাভ কৰে।
Verse 24
वासोदश्चान्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः / अनडुद्दः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम्
বস্ত্ৰ দান কৰা জনে চন্দ্ৰলোক লাভ কৰে; অশ্ব দান কৰা জনে অশ্বিনীকুমাৰসকলৰ লোক লাভ কৰে। বলদ দান কৰা জনে পুষ্ট শ্ৰী (সমৃদ্ধি) লাভ কৰে, আৰু গৰু দান কৰা জনে ব্রধ্নৰ বিষ্টপ (স্বৰ্গধাম) লাভ কৰে।
Verse 25
यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः / धान्यदः शावतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम्
যি যান আৰু শয্যা দান কৰে, সি পত্নী, ঐশ্বৰ্য আৰু নিৰ্ভয়তা লাভ কৰে। ধান্যদানত শাশ্বত সুখ মেলে; ব্ৰহ্মজ্ঞান দান কৰি সি সনাতন ব্ৰহ্মক প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 26
वेदवित्सु ददज्ज्ञानं स्वर्गलोके महीयते / गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते
যি বেদজ্ঞসকলক জ্ঞান দান কৰে, সি স্বৰ্গলোকে মহিমান্বিত হয়; আৰু গাইসমূহক ঘাঁহ দান কৰিলে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 27
इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः / औषधं स्नेहमाहारं रोगिरोगप्रशान्तये
ইন্ধন দান কৰিলে মানুহৰ জঠৰাগ্নি দীপ্ত হয়; তেনেদৰে ৰোগীয়ে ঔষধ, স্নেহযুক্ত পুষ্টি আৰু উপযুক্ত আহাৰে ৰোগশান্তি লাভ কৰে।
Verse 28
ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च / असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम्
দান কৰা জন ৰোগমুক্ত, সুখী আৰু দীৰ্ঘায়ু হয়; আৰু তৰোৱাল সদৃশ পাত আৰু ক্ষুৰধাৰ সদৃশ তীক্ষ্ণতাৰে ভৰা অসিপত্রবনৰ পথ অতিক্ৰম কৰে।
Verse 29
तीक्ष्णा तपं च तरतिच्छत्रोपानत्प्रदो नरः / यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे
যি পুৰুষ তীব্ৰ তপস্যা কৰে আৰু ছাতি আৰু পাদুকা দান কৰে, সি সেই কঠোৰ পথ পাৰ হয়; আৰু জগতত যি তাৰ অতি ইষ্ট আৰু ঘৰত যি তাৰ প্ৰিয়, সেয়া সকলো লাভ কৰে।
Verse 30
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता / अयेन विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः
অক্ষয় পুণ্য কামনা কৰা জনে উপযুক্ত গুণসম্পন্ন পাত্ৰক দান দিব লাগে—বিশেষকৈ অয়ন, বিষুব আৰু চন্দ্ৰ‑সূৰ্য গ্ৰহণকালত।
Verse 31
संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् / प्रयागादिषु तीर्थेषु गयायां च विशेषतः
সংক্রান্তি আদি সময়ত দিয়া দান অক্ষয় ফল দিয়ে থাকে; প্ৰয়াগ আদি তীৰ্থত, আৰু বিশেষকৈ গয়াত, ই অধিক অক্ষয় হয়।
Verse 32
दानधर्मात्परो धर्मो भूतानां नहे विद्यते / स्वर्गायुर्भूतिकामेन दानं पापोपशान्तये
জীৱসমূহৰ বাবে দানধৰ্মতকৈ উচ্চ ধৰ্ম নাই। স্বৰ্গ, আয়ু আৰু সমৃদ্ধি কামনা কৰোঁতাৰ পাপশান্তিৰ বাবে দান বিধেয়।
Verse 33
दीयमानं तु यो मोहाद्गोविप्राग्निसुरेषु च / निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेन्नरः
যি পাপী মোহবশত গৰু, বিপ্ৰ, অগ্নি আৰু দেৱতালৈ দিয়া দান বাধা দিয়ে, সেই নৰ তিৰ্যগ্যোনি (পশুজন্ম) লাভ কৰে।
Verse 34
यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति / म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्रह्महा स तु गर्हितः
দুৰ্ভিক্ষকালত যি অন্ন আদি নিদিয়ে—বিপ্ৰসকল মৰিবলৈ ধৰোঁতে—সেইজন নিন্দিত, ব্ৰহ্মহত্যাৰ সমান গণ্য।
Frequently Asked Questions
It defines true charity as that which is given to worthy recipients. The chapter repeatedly stresses recipient-eligibility (learned brāhmaṇas, Brahman-knowers, brahmacārins) and purity of intention—especially giving without expectation of return—as the criteria that make dāna spiritually efficacious.
The chapter distinguishes desireless regular giving (nitya) as fruitful precisely because it is offered without aiming at reward, while kāmya giving is explicitly aimed at specific outcomes (offspring, victory, prosperity, heaven). It also praises charity done with a sattvic mind to please the Lord as ‘pure and auspicious,’ indicating that inner disposition shapes the moral-spiritual yield.