Adhyaya 50
Āhnika-Dharma: Dawn Purification, Sandhyā-Upāsanā, Tarpana, Pañca-Mahāyajñas, and Aśauca Rules
ব্ৰহ্মাই ব্ৰাহ্মমুহূৰ্তৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা সম্পূৰ্ণ নিত্যধৰ্মচক্ৰ বৰ্ণনা কৰে—ধৰ্ম/অৰ্থ চিন্তা, অন্তৰত হৰিৰ ধ্যান, আৰু প্ৰাতঃস্নানৰূপ শৌচ; ইয়াক সকলো মঙ্গলক্ৰিয়াৰ দ্বাৰপাল বুলি কোৱা হৈছে। পূৰ্ণস্নান কৰিব নোৱাৰাসকলৰ বাবে বিকল্প শুদ্ধি, ছয় প্ৰকাৰ স্নানপদ্ধতি, আৰু শেষত মানসিক-যোগিক শুদ্ধিৰ কথা উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত সন্ধ্যা-উপাসনা—আচমন, কুশা আৰু জলে মন্ত্রমাৰ্জন, গায়ত্ৰীজপ, প্ৰাণায়াম, আৰু বৈদিক সূৰ্যস্তোত্ৰে সূৰ্যোপাসনা—বুলি কোৱা হয় যে সন্ধ্যাই যজ্ঞাধিকাৰ আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতি ধৰি ৰাখে। তাৰ পিছত গৃহস্থধৰ্ম—অগ্নিহোত্ৰ/হোম, গুৰুসেৱা, স্বাধ্যায়, মধ্যাহ্ন স্নাননিয়ম, আৰু অঘমর্ষণ, ‘আপো হি ষ্ঠা’, মাৰ্জন আদি জলকর্ম—সমাৱেশিত। শেষত যজ্ঞোপবীতৰ অৱস্থানভেদে তৰ্পণবিধি, পুৰুষসূক্ত আৰু ‘তদ্ বিষ্ণোঃ’ৰে দেবপূজা, আৰু পঞ্চমহাযজ্ঞ—বৈশ্বদেৱ, ভূতবলি, অতিথিসৎকাৰ, জীৱক আহাৰদান, নিত্য শ্ৰাদ্ধ—বৰ্ণিত। উপসংহাৰত বৰ্ণ-আশ্ৰমভেদে আশৌচকাল উল্লেখ কৰি পৰৱৰ্তী শৌচধৰ্ম আলোচনাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
नामैकोनपञ्चाशत्तमोध्यायः ब्रह्मोवाच / अहन्यहनि यः कुर्यात्क्रियां स ज्ञानमाप्नुयात् / ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—যি ব্যক্তি প্ৰতিদিন বিধিপূৰ্বক নিত্যক্ৰিয়া কৰে, সি তত্ত্বজ্ঞান লাভ কৰে। ব্ৰাহ্ম-মুহূৰ্তত উঠি ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ চিন্তা কৰিব লাগে।
Verse 2
चिन्तयेद्धृदि पद्मस्थमानन्दमजरं हरिम् / उषः काले तु संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः
হৃদয়-পদ্মত অধিষ্ঠিত আনন্দস্বৰূপ অজৰ হৰিৰ ধ্যান কৰিব লাগে। উষা-কালে বুদ্ধিমান মানুহে আৱশ্যক কৰ্ম সাৰি তাৰপিছত স্মৰণ কৰিব।
Verse 3
स्त्रायान्नदीषु शुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि / प्रतः स्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पापकृतो जनाः
শুদ্ধ নদীত বিধি অনুসাৰে শৌচ কৰি প্ৰাতঃস্নান কৰিব লাগে। প্ৰাতঃস্নানৰ দ্বাৰা পাপকর্ম কৰা লোকেও শুদ্ধ হয়।
Verse 4
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत् / प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टष्टकरं हि तत्
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে প্ৰাতঃস্নান আচৰণ কৰিব লাগে। ঋষিসকলে প্ৰাতঃস্নানক প্ৰশংসা কৰে, কিয়নো ই দৃষ্ট আৰু অদৃষ্ট—দুয়ো ফল দিয়ে।
Verse 5
सुखात्सुप्तस्य सततं लालाद्याः संस्त्रवन्ति हि / अतो नैवाचरेत्कर्माण्यकृत्वा स्नानमादितः
সুখে শোৱা মানুহৰ লালা আদি সদায় স্ৰৱিত হয়; সেয়ে প্ৰথমে স্নান নকৰাকৈ কোনো কৰ্ম বা অনুষ্ঠান কৰা উচিত নহয়।
Verse 6
अलक्ष्मीः कालकर्णो च दुः स्वप्नं दुर्विचिन्तितम् / प्रतः स्नानेन पापानि धूयन्ते नात्र संशयः
অলক্ষ্মী, কালকৰ্ণ, দুঃস্বপ্ন আৰু দুঃচিন্তা—প্ৰভাত স্নানে পাপ ধুই যায়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 7
न च स्नानं विना पुंसां प्राशस्त्यं कर्म संस्मृतम् / होमे जप्ये विशेषेण तस्मात्स्नानं समाचरेत्
স্নান নকৰিলে মানুহৰ কোনো শুভকৰ্মেই প্ৰশংসনীয় নহয়; বিশেষকৈ হোম আৰু জপত। সেয়ে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰা উচিত।
Verse 8
अशक्तावशिरस्कं तु स्नानमस्य विधीयते / आर्द्रेण वाससा वापि मार्जनं कायिकं स्मृतम्
যি পূৰ্ণ স্নান কৰিবলৈ অক্ষম, তেওঁৰ বাবে শিৰোবর্জিত (আংশিক) স্নান বিধেয়; অথবা ভিজা বস্ত্ৰে দেহ মচাও দেহশুদ্ধি বুলি গণ্য।
Verse 9
ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च / वारुणं यौगिकं तद्वत्षडङ्गं स्नानमाचरेत्
বিধিমতে ষড়ঙ্গ স্নান কৰা উচিত—ব্ৰাহ্ম, আগ্নেয়, বায়ব্য, দিব্য, বাৰুণ আৰু যোগিক স্নান।
Verse 10
ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आग्रेयं भस्मनाऽपादमस्तकाद्देहधूननम्
ব্ৰাহ্ম স্নান—মন্ত্ৰ, কুশ আৰু জলবিন্দুৰে মাৰ্জন (শুদ্ধি); আগ্নেয় স্নান—ভস্মে পাদৰ পৰা মস্তকলৈ দেহ ধূনন/শোধন।
Verse 11
गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम् / यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद्दिव्यमुच्यते
গৰুৰ খুৰে উৰুৱা ধূলিৰে কৰা স্নানক ‘বায়ব্য’ (বায়ু-শুদ্ধিকৰ) শ্ৰেষ্ঠ স্নান বুলি কোৱা হৈছে। আৰু ৰ’দ আৰু বৰষুণৰ স্পৰ্শে যি স্নান হয়, তাক ‘দিব্য’ স্নান বুলি জনা যায়।
Verse 12
वारुणं चावगाहं च मानर्स त्वात्मवेदनम् / यौगिकं स्नानमाख्यातं योगेन हरिचिन्तनम्
জলত অৱগাহন (ডুব) ‘বাৰুণ’ স্নান বুলি কোৱা হয়; মানস স্নান হৈছে আত্মবেদন—স্বাত্মজ্ঞান। আৰু যোগৰ দ্বাৰা হৰিৰ চিন্তনেই ‘যোগিক’ স্নান বুলি ঘোষিত।
Verse 13
आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः / क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसम्भवं शुभम्
ই ‘আত্মতীৰ্থ’ বুলি খ্যাত আৰু ব্ৰহ্মবাদীসকলে ইয়াক সেৱা কৰে। ই ক্ষীৰবৃক্ষৰ পৰা উদ্ভূত, মালতীৰ পৰা জন্মলাভ কৰা, স্বভাৱতে মঙ্গলময়।
Verse 14
अपामार्गं च विल्वं च करवीरं च धावने / उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा भक्षयेद्दन्तधावनम्
দাঁত পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ অপামাৰ্গ, বিল্ব বা কৰবীৰৰ দাতন ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। উত্তৰমুখ বা পূৰ্বমুখ হৈ দন্তধাৱন কৰা উচিত।
Verse 15
प्रक्षाल्य भुक्त्वा तज्जह्याच्छुचौ देशे समाहितः / स्नात्वा सन्तर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा
ভোজন কৰি ধুই-কুলি কৰি, শুচি ঠাইত একাগ্ৰচিত্তে অৱশিষ্ট/উচ্ছিষ্ট যথাযথভাৱে ত্যাগ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত স্নান কৰি দেৱ, ঋষি আৰু পিতৃগণক তৰ্পণে সন্তুষ্ট কৰিব লাগে।
Verse 16
आचम्य विधिवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः / संमार्ज्य मन्त्रै रात्मानं कुशैः सोदकबिन्दुभैः
বিধিমতে নিত্য আচমন কৰি, বাক্সংযমে পুনৰ আচমন কৰিব। তাৰ পিছত মন্ত্ৰেৰে কুশা আৰু জলবিন্দুসহ নিজকে শুদ্ধ কৰিব।
Verse 17
आपोहिष्ठाव्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः / ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्त्रीं वेदमातरम्
“আপো হিষ্ঠা…” আদি পবিত্ৰ ব্যাহৃতি, সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী) আৰু শুভ বাৰুণ মন্ত্ৰসহ, আৰু ওঁকাৰ-ব্যাহৃতিযুক্ত বেদমাতা গায়ত্ৰী জপ কৰিব।
Verse 18
जप्त्वा जलाञ्जलिं दद्याद्भारस्करं प्रति तन्मनाः / प्राक्कूलेषु ततः स्थित्वा दर्भेषु सुसमाहितः
মন্ত্ৰ জপ কৰি, মন ভাস্কৰ (সূৰ্য)-ত নিবদ্ধ কৰি জলের অঞ্জলি অৰ্ঘ্য ৰূপে অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পিছত পূৰ্ব তীৰত থিয় হৈ, দৰ্ভাসনত সুসংযত আৰু একাগ্ৰ হৈ বহিব।
Verse 19
प्राणायामं ततः कृत्वा ध्यायेत्सन्ध्यामिति श्रुतिः / या सन्ध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला
তাৰ পিছত প্ৰাণায়াম কৰি সন্ধ্যাৰ ধ্যান কৰিব—এনেই শ্রুতি কয়। সেই সন্ধ্যাই জগতৰ জননী; মায়াতীত আৰু নিশ্চয় নিষ্কলা (অখণ্ড)।
Verse 20
ऐश्वरी केवला शक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा / ध्यात्वा रक्तां सितां कृष्णां गायत्त्रीं वै जपेद्वुधः
গায়ত্ৰী ঐশ্বৰ্যময়ী কেৱল শক্তি; তত্ত্বত্রয়ৰ পৰা উদ্ভূত। গায়ত্ৰীক ৰক্ত, শ্বেত আৰু কৃষ্ণ ৰূপে ধ্যান কৰি, জ্ঞানী জনে তেওঁৰ জপ কৰিব।
Verse 21
प्राङ्मुखः सततं विप्रः सन्ध्योपासनमाचरेत् / सन्ध्याहीनो ऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु
পূৰ্বমুখ হৈ দ্বিজে সদায় সন্ধ্যা-উপাসনা কৰা উচিত। যি সন্ধ্যাহীন, সি নিত্য অশুচি থাকে আৰু সকলো কৰ্মত অনৰ্হ হয়।
Verse 22
यदन्यत्कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलभाग्भवेत् / अनन्यचेतसः सन्तो ब्राह्मणा वेदपारगाः
মানুহে আন যি কিবা কৰে, তাৰ ফলৰ ভাগী নহয়; কেৱল একাগ্ৰচিত্ত, সৎস্বভাৱী আৰু বেদপাৰংগত ব্ৰাহ্মণসকলেই ফলভাগী হয়।
Verse 23
उपास्य विधिवत्सन्ध्यां प्राप्ताः पूर्वपरां गतिम् / यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्म कार्ये द्विजोत्तमः
বিধিমতে সন্ধ্যা-উপাসনা কৰি তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে। কিন্তু ধৰ্মকাৰ্য এৰি অন্যত্ৰ চেষ্টা কৰা দ্বিজোত্তমে সেই গতি নাপায়।
Verse 24
विहाय सन्ध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम् / तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सन्ध्योपासनमाचरेत्
যি সন্ধ্যা-প্ৰণতি (সন্ধ্যাৰ ভক্তিপূৰ্ণ উপাসনা) ত্যাগ কৰে, সি অসংখ্য নৰকলৈ যায়; সেয়ে সৰ্বপ্ৰযত্নে সন্ধ্যা-উপাসনা কৰা উচিত।
Verse 25
उपासितो भवेत्तेन देवो योगतनुः परः / सहस्रपरमां नित्यां शतमध्यां दशावराम्
সেই উপাসনাৰে যোগস্বরূপ পৰম দেৱ সম্যক প্ৰসন্ন হয়। ই নিত্যব্ৰত—সহস্ৰ জপ উত্তম, শত মধ্যম, আৰু দশ সৰ্বনিম্ন।
Verse 26
गायत्त्रीं वै जपेद्विद्वान्प्राङ्मुखः प्रयतः शुचिः / अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयस्थं समाहितः
বিদ্বান ব্যক্তি সংযমী আৰু শুচি হৈ পূৰ্বমুখে গায়ত্ৰী জপ কৰিব। তাৰ পিছত সমাহিতচিত্তে সূৰ্যোদয়কালত অৱস্থিত আদিত্যদেৱক উপাসনা কৰিব।
Verse 27
मन्त्रैस्तु विविधैः सौरैः ऋग्यजुःसामसंज्ञितैः / उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम्
তাৰ পিছত ঋগ্, যজুঃ আৰু সাম নামে পৰিচিত বিভিন্ন সৌৰ-মন্ত্ৰেৰে মহাযোগী, দেৱদেৱ দিবাকৰক বিধিপূৰ্বক উপাসনা কৰিব।
Verse 28
कुर्वीत प्रणतिं भूमौ मूर्धानमभिमन्त्रितः / ॐ खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे
মন্ত্ৰেৰে মস্তক অভিমন্ত্রিত কৰি ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিব; এইদৰে উচ্চাৰণ কৰিব—“ওঁ খখোল্কায় শান্তায় কাৰণত্রয়হেতবে।”
Verse 29
निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे / त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योती रसो ऽमृतम्
মই মোৰ আত্মাক আপোনালৈ নিবেদন কৰোঁ; জ্ঞানস্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ। আপুনিই পৰম ব্ৰহ্ম—আপুনিই জল, জ্যোতি, ৰস আৰু অমৃত।
Verse 30
भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः सर्वो रुद्रः सनातनः / एतद्वै सूर्यहृदयं जप्त्वा स्तवनमुत्तमम्
‘ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ’ আৰু ‘ওঁকাৰ’—সেইয়েই সৰ্বস্ব, সনাতন ৰুদ্ৰ। এইটোৱেই সূৰ্যহৃদয়; ইয়াৰ জপ কৰিলে উত্তম স্তৱ লাভ হয়।
Verse 31
प्रातः काले च मध्याह्ने नमस्कुर्याद्दिवाकरम् / अथागम्य गृहं विप्रः (पश्चात्) समाचम्य यथाविधि
প্ৰাতঃকাল আৰু মধ্যাহ্নত সূৰ্যদেৱক নমস্কাৰ কৰা উচিত। তাৰ পিছত ঘৰলৈ উভতি আহি ব্ৰাহ্মণে বিধিমতে পাছত আচমন কৰিব।
Verse 32
प्रज्वाल्य वह्निं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् / ऋत्विक् पुत्रो ऽथ पत्नी वा शिष्यो वापि सहोदरः
পবিত্ৰ অগ্নি প্ৰজ্বালিত কৰি বিধিমতে জাতবেদস্ (অগ্নিদেৱ)লৈ আহুতি দিব। এই কৰ্ম ঋত্বিক, পুত্ৰ, পত্নী, শিষ্য বা সহোদৰ ভ্ৰাতাও কৰিব পাৰে।
Verse 33
प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयाद्वा यथाविधि / विना म (त) न्त्रेण यत्कर्म नामुत्रेह फलप्रदम्
বিশেষভাবে বিধিমতে অনুমতি লাভ কৰি নিয়মানুসাৰে হোম কৰিব লাগে; কিয়নো মন্ত্ৰবিহীন কৰ্ম ইহলোকে বা পৰলোকে কোনো ফল নেদিয়ে।
Verse 34
दैवतानि नमस्कुर्यादुपहारान्निवेदयेत् / गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत्
দেৱতাসকলক নমস্কাৰ কৰি উপহাৰ নিবেদন কৰিব; আৰু গুৰুক সেৱা কৰি তেওঁৰ হিতকাৰী আচৰণ কৰিব।
Verse 35
वेदाभ्यासं ततः कुर्यात्प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः / जपेद्वाध्यापयेच्छिष्यान्धारयेद्वै विचारयेत्
তাৰ পিছত দ্বিজে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে যত্নসহ বেদাভ্যাস কৰিব; মন্ত্ৰজপ কৰিব বা শিষ্যসকলক অধ্যাপনা কৰিব; শাস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি তাৰ ওপৰত বিচাৰো কৰিব।
Verse 36
अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः / वैदिकांश्चैव निगमान्वेदाङ्गानि च सर्वशः
দ্বিজোত্তমে ধৰ্মাদি শাস্ত্ৰসমূহ মনোযোগেৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰিব লাগে; লগতে বৈদিক নিগম আৰু সকলো বেদাঙ্গো সৰ্বতোভাবে অধ্যয়ন কৰিব লাগে।
Verse 37
उपयादीश्वरं चैव योगक्षेमप्रासिद्धये / साधयेद्विविधानर्थान्कुटुम्बार्थं ततो द्विजः
যোগ-ক্ষেমৰ সিদ্ধি আৰু স্থিৰতাৰ বাবে দ্বিজে ঈশ্বৰক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিব লাগে; তাৰ পাছত পৰিয়াল-পোষণৰ বাবে নানাবিধ অৰ্থসাধন কৰিব লাগে।
Verse 38
ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदमाहरेत् / पुष्पाक्षतांस्तिलकुशान् गोमयं शुद्धमेव च
তাৰ পাছত মধ্যাহ্নসময়ত স্নানাৰ্থে শুদ্ধ মাটি আনিব; লগতে ফুল, অক্ষত, তিল, কুশ আৰু শুদ্ধ গোময়ো আনিব।
Verse 39
नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरः सु च / स्नानं समाचरेन्नैव परकीये कदाचन
নদী, দেবখাত, পুখুৰী আৰু সৰোবৰত স্নান আচৰণ কৰিব লাগে; কিন্তু আনৰ অধিকাৰৰ পানীত কেতিয়াও (অনুমতি নোহোৱাকৈ) স্নান নকৰিব।
Verse 40
पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य स्नानं दुष्यन्ति नित्यशः / मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि
পাঁচ পিণ্ড (অশুচিৰ গাঁঠ) নোহোৱাকৈ স্নান কৰিলে স্নান নিত্য দুষিত হয়। এক ভাগ মাটিৰে মূৰ ধুব লাগে, আৰু দুই ভাগ মাটিৰে নাভিৰ ওপৰৰ অংশ।
Verse 41
अधश्च तिसृभिः क्षाल्यं पादौ षट्भिस्तथैव च / मृत्तिका च समुद्दिष्टा वृद्धामलकमात्निका
দেহৰ অধোভাগ তিন অঞ্জলি জলে ধুই শুদ্ধ কৰিব, আৰু পাৱ তেনেদৰে ছয় অঞ্জলি জলে ধুব। শৌচাৰ্থে যি মৃৎটিকা বিধান কৰা হৈছে, সেয়া ‘বৃদ্ধামলক-মাত্নিকা’ নামে পৰিচিত।
Verse 42
गोमयस्य प्रमाणं तु तेनाङ्गं लेपयेत्ततः / प्रक्षाल्याचम्य विधिवत्ततः स्नायात्समाहितः
গোময়ৰ নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণ লৈ তাৰে দেহত লেপন কৰিব। তাৰ পাছত ধুই পেলাই, বিধিমতে আচমন কৰি, একাগ্ৰচিত্তে স্নান কৰিব।
Verse 43
लेपयित्वा तु तीरस्थस्तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः / अभिमन्त्र्य जलं मन्त्रैरालिङ्गैर्वारुणैः शुभैः
নদীৰ তীৰত থিয় হৈ, সেই লক্ষণ-সম্পৰ্কীয় মন্ত্ৰ জপ কৰি কৰি লেপন কৰিব। তাৰ পাছত সেই একে সম্পৰ্কযুক্ত শুভ বাৰুণ মন্ত্ৰেৰে জলক অভিমন্ত্ৰিত কৰিব।
Verse 44
त्नानकाले स्मरेद्विष्णमापो नारायणो यतः / प्रेक्ष्य ओङ्कारमादित्यं त्रिर्निमज्जेज्जलाशये
স্নানকালত বিষ্ণুক স্মৰণ কৰিব, কিয়নো জল নাৰায়ণস্বৰূপ। ওঁকাৰৰূপ আদিত্যক দৰ্শন কৰি, জলাশয়ত তিনিবাৰ নিমজ্জিত হ’ব।
Verse 45
आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् / अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः
আচমন কৰি, মন্ত্ৰবিদে পুনৰ এই মন্ত্ৰেৰে আচমন কৰিব—“হে বিশ্বতোমুখ! তুমি সকলো ভূতৰ অন্তৰত, হৃদয়-গুহাত বিচৰণ কৰা।”
Verse 46
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम् / द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येव्द्याहृतिप्रणवान्विताम्
তুমিয়েই যজ্ঞ, তুমিয়েই বষটকাৰ; তুমিয়েই জল, জ্যোতি, ৰস আৰু অমৃত। ব্যাহৃতি আৰু প্ৰণৱ (ওঁ) যুক্ত দ্ৰুপদা তিনিবাৰ জপ কৰি তোমাক স্মৰণ কৰিব।
Verse 47
सावित्रीं वा जपे द्विद्वांस्तथा चैवाघमर्षणम् / ततः संमार्जनं कुर्यादापोहिष्ठामयोभुवः
বিদ্বান দ্বিজে সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী) আৰু অঘমর্ষণ জপ কৰিব লাগে। তাৰপিছত ‘আপো হিষ্ঠা…’ আৰু ‘অয়ো ভুবঃ’ জলমন্ত্ৰ পঢ়ি মাৰ্জন-শুদ্ধি কৰিব।
Verse 48
इदमापः प्रवहतव्याहृतिभिस्तथैव च / ततो ऽभिमन्त्रितं तोपमापो हिष्ठादिमन्त्रकैः
ব্যাহৃতি উচ্চাৰণ কৰি কৰি এই জল প্ৰবাহিত/অৰ্পণ কৰিব। তাৰপিছত ‘আপো হিষ্ঠা…’ আদি জলমন্ত্ৰেৰে সেই জলক অভিমন্ত্ৰিত (সংস্কৃত) কৰিব।
Verse 49
अन्तर्जलमवाङ्मग्नो जपेत्त्रिरघमर्षणम् / द्रुपदां वाथ सावित्ररिं तद्विष्णोः परमं पदम्
জলৰ ভিতৰত মুখ তললৈ কৰি নিমজ্জিত হৈ অঘমর্ষণ মন্ত্ৰ তিনিবাৰ জপ কৰিব। অথবা দ্ৰুপদা বা সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী) আৰু ‘তদ্বিষ্ণোঃ পৰমং পদম্’ মন্ত্ৰ পঢ়িব।
Verse 50
आवर्तयेद्वा प्रणवं देवदेवं रमरेद्धरिम् / अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते
অথবা প্ৰণৱ (ওঁ) পুনঃপুনঃ আৱৰ্তন কৰি দেৱদেৱ হৰিৰ ভজন কৰিব। হাতত জল লৈ মন্ত্ৰ জপ কৰি, তাৰপিছত মাৰ্জন (ছিটাই শুদ্ধি) কৰিব।
Verse 51
विन्यस्य मूर्ध्नि तत्तोयं मुच्यते सर्वपातकैः / सन्ध्यामुपास्य चाचम्य संस्मरेन्नित्यमीश्वरम्
সেই জল মূৰত স্থাপন কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। সন্ধ্যা-উপাসনা কৰি আৰু আচমন কৰি, নিত্য ঈশ্বৰক স্মৰণ কৰিব।
Verse 52
अथोपतिष्ठेदादित्यमूर्ध्वपुष्पान्विताञ्जलिम् / प्रक्षिप्यालोकयेद्देवमुदयन्तं न शक्यते
তাৰপিছত ওপৰলৈ তোলা পুষ্পসহ অঞ্জলি জোৰি আদিত্যৰ সন্মুখত ভক্তিভাৱে থিয় হ’ব। পুষ্প অৰ্পণ কৰি উদয়মান দেৱক সোজাকৈ চাবলৈ চেষ্টা নকৰিব।
Verse 53
उदुत्यं चित्रमित्येवं तच्चक्षुरिति मन्त्रतः / हंसः शुचिषदेतेन सावित्र्या च विशेषतः
“উদুত্যং চিত্ৰম্” আৰু “তচ্চক্ষুঃ” আদি মন্ত্ৰ জপে, আৰু বিশেষকৈ সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী) দ্বাৰা, শুচিতাত অধিষ্ঠিত হংস-তত্ত্ব প্রসন্ন/প্ৰকাশিত হয়।
Verse 54
अन्यैः सौरैर्वैदिकैश्च गायत्त्रीं च ततो जपेत् / मन्त्रांश्च विविधान्पश्चात्प्राक्कूले च कशासने
তাৰপিছত অন্য সৌৰ আৰু বৈদিক মন্ত্ৰৰ সৈতে গায়ত্ৰী জপ কৰিব। তাৰপিছত পূৰ্বমুখী কুশাসনত বহি নানাবিধ মন্ত্ৰো পাঠ কৰিব।
Verse 55
तिष्ठंश्च वीक्ष्यमाणोर्ऽकं जपं कुर्यात्समाहितः / स्फटिकाब्जाक्षरुद्राक्षैः पुत्रजीवसमुद्भवैः
একাগ্ৰ হৈ থিয় হৈ সূৰ্যলৈ চাই জপ কৰিব। স্ফটিক, পদ্মবীজ, ৰুদ্ৰাক্ষ বা পুত্ৰজীৱ বীজৰ মালাৰে জপ কৰিব।
Verse 56
कर्तव्या त्वक्षाला स्यादन्तरा तत्र सा स्मृता / यदि स्यात्क्लिन्नवासा वै वारिमध्यगतश्चरेत्
সেই অন্তৰালত দেহ-শুদ্ধি (স্নান/প্ৰক্ষালন) নিশ্চয় কৰিব লাগে—এইয়েই বিধি। আৰু যদি বস্ত্ৰ ভিজি যায়, তেন্তে পানীৰ মাজতে থাকি চলিব লাগে।
Verse 57
अन्यथा च शुचौ भूम्यां दर्भेषु च समाहितः / प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य ततः क्षितौ
নচেৎ, শুচি ভূমিত পবিত্ৰ দৰ্ভাসনত মন একাগ্ৰ কৰি বহি, দক্ষিণাৱর্তে প্ৰদক্ষিণা কৰি, নমস্কাৰ অৰ্পণ কৰি, তাৰ পিছত ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিব লাগে।
Verse 58
आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायमाचरेत् / ततः सन्तर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा
শাস্ত্ৰানুসাৰে আচমন কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে স্বাধ্যায় কৰিব লাগে। তাৰ পিছত দেৱ, ঋষি আৰু পিতৃগণক তৰ্পণেৰে সন্তৰ্পিত কৰিব লাগে।
Verse 59
आदावोङ्कारमुच्चार्य नमो ऽन्ते तर्पयामि च / देवान्ब्रह्मऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः
আদিতে ওঁকাৰ উচ্চাৰণ কৰি, অন্তত ‘নমো’ কৈ ‘তৰ্পয়ামি’ বুলি ক’ব লাগে। তাৰ পিছত অক্ষত-মিশ্ৰিত জলে দেৱ আৰু ব্ৰহ্মঋষিসকলক তৰ্পণ কৰি তৃপ্ত কৰিব লাগে।
Verse 60
पितॄन्देवान्मुनीन् भक्त्या स्वसूत्रोक्तविधानतः
ভক্তিসহ, নিজৰ গৃহ্যসূত্ৰত উক্ত বিধান অনুসাৰে পিতৃ, দেৱ আৰু মুনিসকলক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 61
देवर्षोंस्तर्पयेद्धीमानुदकाञ्जलिभिः पितॄत् / यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषितर्पणे
বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে জলাঞ্জলিৰে পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰিব। দেৱতৰ্পণত যজ্ঞোপৱীত উপৱীতভাৱে ধাৰণ কৰিব, আৰু ঋষিতৰ্পণত নিবীতভাৱে।
Verse 62
प्राचीनावीती पित्र्ये तु तेन तीर्थेन भारत / निष्पीड्य स्नानवस्त्रं वै समाचम्य च वाग्यतः
হে ভাৰত! পিতৃকৰ্মত প্ৰাচীনাবীতী হ’ব লাগে। সেই তীৰ্থত স্নানবস্ত্ৰ নিংড়ি, আচমন কৰি, বাক্-সংযমেৰে কৰ্ম পালন কৰিব।
Verse 63
स्वैर्मन्त्रैरर्चयेद्देवान्पुष्पैः पत्रैस्तथाम्बुभिः / ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम्
নিজ নিজ নিয়ত মন্ত্ৰে ফুল, পাতা আৰু জলৰে দেৱসকলক অৰ্চনা কৰিব—ব্ৰহ্মা, শংকৰ, সূৰ্য আৰু মধুসূদন (বিষ্ণু)কো।
Verse 64
अन्यांश्चाभिमतान्देवान् भक्त्या चाक्रोधनो हर ! / प्रदद्याद्वाथ पुष्पादि सूक्तेन पुरुषेण तु
হে হৰ! ক্ৰোধৰহিত হৈ ভক্তিৰে অন্য অভিমত দেৱসকলকো অৰ্চনা কৰিব। তাৰপিছত পুৰুষসূক্তসহ ফুল আদি নিবেদন কৰিব।
Verse 65
आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः / ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै देवं वारिसमाहितः
জলেই সকলো দেৱতা; সেয়ে জলৰ দ্বাৰাই তেওঁলোক সম্যকভাৱে পূজিত হয়। প্ৰণৱ ‘ওঁ’ পূৰ্বক ধ্যান কৰি, জলত চিত্ত একাগ্ৰ কৰি দেৱক স্মৰণ কৰিব।
Verse 66
नमस्कारेण पुषापाणि विन्यसेद्वै पृथक्पृथक् / नर्ते ह्याराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम्
নমস্কাৰেৰে পুষ্পসমূহ একে একে পৃথক পৃথককৈ অৰ্পণ কৰিব; আৰাধনা ব্যতীত বৈদিক কৰ্মত পুণ্য লাভ নহয়।
Verse 67
तस्मात्तत्रादिमध्यान्ते चेतसा धारयेद्धरिम् / तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण तु
সেয়েহে সেই বিধিত আদিত, মধ্যত আৰু অন্তত মনত শ্ৰীহৰিক ধাৰণ কৰিব—‘তদ্বিষ্ণোঃ’ মন্ত্ৰ আৰু পুৰুষসূক্তৰ দ্বাৰা।
Verse 68
निवेदयेच्च आत्मानं विष्णवे ऽमलतेजसे / तदाध्यात्ममनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः
অমল তেজস্বী বিষ্ণুৰ ওচৰত নিজৰ আত্মাক নিবেদন কৰিব; অধ্যাত্মমন আৰু শান্ত হৈ ‘তদ্বিষ্ণোঃ’ মন্ত্ৰেৰে কৰিব।
Verse 69
अप्रेते सशिरा वेतियजेत्वा पुष्पके हरिम् / देवयज्ञं पितृयज्ञं तथैव च / मानुषं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान्समाचरेत्
প্ৰেত অৱস্থা হোৱাৰ আগতেই গৰুড়াৰূঢ় শ্ৰীহৰিৰ পূজা কৰিব; আৰু পঞ্চমহাযজ্ঞ—দেৱযজ্ঞ, পিতৃযজ্ঞ, মানুহযজ্ঞ আৰু ব্ৰহ্মযজ্ঞ—বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিব।
Verse 70
यदि स्यात्तर्पणादर्वाग्ब्रयज्ञं कुतो भवेत् / कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्
যদি তৰ্পণৰ আগতেই ব্ৰহ্মযজ্ঞ হয়, তেন্তে সেয়া কেনেকৈ সম্ভৱ? প্ৰথমে মানুহযজ্ঞ কৰি তাৰ পিছত স্বাধ্যায় আচৰণ কৰিব।
Verse 71
वैश्वदेवस्तु कर्तव्यो देवयज्ञः स तु स्मृतः / भूतयज्ञःऋ स वै ज्ञेयो भूतेभ्यो यस्त्वयं बलिः
বৈশ্বদেৱ অৱশ্য পালন কৰিব লাগে; সেয়াই দেৱযজ্ঞ বুলি স্মৃত। আৰু জীৱভূতসকললৈ যি বলি দিয়া হয়, তাক ভূতযজ্ঞ বুলি জানিব লাগে।
Verse 72
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च / दद्याद्भूमौ बहिस्त्वन्नं पक्षिभ्यश्च द्विजोत्तमः
দ্বিজোত্তমে মাটিত বাহিৰত অন্ন থৈ কুকুৰ, শ্বপচ, পতিত আদি সকলক দিব লাগে—আৰু পক্ষীকেও দিব লাগে।
Verse 73
एकं तु भोजयेद्विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमाः / नित्यश्राद्धं तदुद्दिश्य पितृयज्ञो गतिप्रदः
সৎজনৰ শ্ৰেষ্ঠে পিতৃসকলক উদ্দেশ কৰি অন্ততঃ এজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব লাগে। তেওঁলোকৰ নিমিত্ত নিত্য শ্ৰাদ্ধৰূপে এইটোৱেই পিতৃযজ্ঞ, যি গতি প্ৰদান কৰে।
Verse 74
उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः / वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत्
সমাহিত মনেৰে, সামৰ্থ্য অনুসৰি অলপ অন্ন আঁতৰাই থৈ, বেদৰ তত্ত্বাৰ্থ জনা দ্বিজকেই অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 75
पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयोद्द्विजम् / मनोवाक्कर्मभिः शान्तं स्वागतैः स्वगृहं ततः
অতিথিক নিত্য সৎকাৰ-পূজা কৰিব লাগে, আৰু দ্বিজক নমস্কাৰ কৰি অৰ্চনা কৰিব লাগে। মন-বাক্য-কর্মত শান্ত হৈ, যথোচিত স্বাগতেৰে তেওঁক নিজৰ গৃহলৈ নিবলৈ লাগে।
Verse 76
भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमन्नं तत्स्याच्चतुर्गुणम् / पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते
ভিক্ষা বুলিলে এক গ্ৰাসমাত্ৰ অন্নক বুজায়; নিয়ত পৰিমাণ তাৰ চাৰিগুণ। কিন্তু অতিপুষ্কল পৰিমাণ ‘হন্তকাৰ’ (বিনাশকাৰী) বুলি কোৱা হয়, সেয়াও চাৰিগুণ মাপে বৰ্ণিত।
Verse 77
गोदोहमात्रकालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम् / अभ्यागतान्यथाशक्ति पूजयेदतिथिं तथा
গাই দোহাৰ যিমান সময় লাগে, সিমান সময়লৈকে নিজে অতিথিৰ বাবে অপেক্ষা কৰা উচিত। আৰু অতিথি আহিলে, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে তেওঁলোকক সন্মান কৰি পূজা কৰা উচিত।
Verse 78
भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद्विधिवद्ब्रह्यचारिणे / दद्यादन्नं यथाशक्ति अर्थिभ्यो लोभवर्जितः
ভিক্ষুকক ভিক্ষা দিব লাগে আৰু ব্ৰহ্মচাৰীক বিধিমতে দান কৰিব লাগে। লোভ ত্যাগ কৰি, প্ৰাৰ্থীসকলকো নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে অন্ন দান কৰিব লাগে।
Verse 79
भुञ्जति बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो ऽन्नमकुत्सयन् / अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमः
যদি কোনো দ্বিজে আত্মীয়সকলৰ সৈতে একেলগে আহাৰ কৰে, বাক্-সংযমী থাকে আৰু অন্নক নিন্দা নকৰে—তথাপি পাঁচ মহাযজ্ঞ নকৰিলে সি দোষভাগী হয়।
Verse 80
भुञ्जते चेत्स मूढात्मा तिर्यग्योनिं च गच्छति / वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियाक्षमाः
যদি সেই মূঢ়াত্মা এনেদৰে ভোগত লিপ্ত হয়, তেন্তে সি তিৰ্যক্-যোনি (পশু-যোনি) লাভ কৰে। সেয়ে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে প্ৰতিদিন বেদাভ্যাস কৰি মহাযজ্ঞ-ক্রিয়াত সক্ষম হোৱা উচিত।
Verse 81
नाशयन्त्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा / यो मोहादथ वालस्यादकृत्वा देवतार्चनम्
দেৱতাৰ আৰাধনাই শীঘ্ৰে পাপ নাশ কৰে। কিন্তু যি মোহ বা অলসতাত দেবপূজা নকৰে, সি বিপৰীত ফল ভোগ কৰে।
Verse 82
भुङ्क्ते स याति नरकान्त्सूंकरेष्वेव जायते / अशौचं संप्रवक्ष्यामि अशुचिः पातकी सदा
যি নিষিদ্ধ বা অশুচি আহাৰ গ্ৰহণ কৰে, সি নৰকলৈ যায় আৰু নিশ্চিতভাৱে গাহৰিৰ মাজত জন্ম লয়। এতিয়া মই অশৌচ ব্যাখ্যা কৰিম; অশুচি ব্যক্তি সদায় পাপী।
Verse 83
अशौचं चैव संसर्गाच्छुद्धिः संसर्गवर्जनात् / दशाहं प्राहुराशौचं सर्वेविप्रा विपश्चितः
অশৌচ সংস্পৰ্শৰ পৰা হয়, আৰু শুদ্ধি সংস্পৰ্শ বর্জন কৰিলে হয়। সকলো জ্ঞানী ব্ৰাহ্মণে কয় যে অশৌচ দহ দিন থাকে।
Verse 84
मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तम / आदन्तजननात् सद्य आचूडादेकरात्रकम्
হে দ্বিজোত্তম! ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত মৃত্যু বা জন্ম হ’লে, দাঁত উঠাৰ পৰা চূড়াকৰ্ম (মুণ্ডন) পৰ্যন্ত অশৌচ তৎক্ষণাৎ হয় আৰু এক ৰাতি থাকে।
Verse 85
त्रिरात्रमौपनयनाद्दशरात्रमतः परम् / क्षत्त्रियो द्वादशहेन दशभिः पञ्चभिर्विशः
উপনয়নৰ পিছত (অশৌচ/নিয়ম) তিন ৰাতি; তাৰ পিছত দহ ৰাতি। ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে বাৰ দিন; বৈশ্যৰ বাবে দহ দিন বা পাঁচ দিন (আচাৰভেদে)।
Verse 86
शुध्येन्मासेन वै शूद्रो यतीनां नास्ति पातकम् / रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्त्रावेषु शौचकम्
শূদ্ৰ এক মাহত শুদ্ধ হয়; যতি-সন্ন্যাসীৰ বাবে অশৌচ নাই। গৰ্ভস্ৰাৱ হ’লে মাহসম ৰাতি যত, তত ৰাতি শৌচ পালনীয়।
Frequently Asked Questions
The chapter states a graded discipline for the constant observance: a thousand as the highest count, a hundred as the middle, and ten as the minimum, in the context of propitiating the supreme deity through the practice.
It explicitly names the water-hymn “Āpo hi ṣṭhā…”, the phrase “A mayo bhuvaḥ…”, and the Aghamarṣaṇa for sin-removal; it also permits Sāvitrī (Gāyatrī), the Drupadā hymn, and ‘tad viṣṇoḥ paramaṃ padam’ as alternatives, alongside repeated praṇava (Oṁ).
Offerings to Devas are done with the thread in upavīta; offerings to Ṛṣis with nivīta; and rites for Pitṛs with prācīnāvītī, followed by ācamana and restraint of speech at the tīrtha.
The chapter gives a general ten-day framework, then specifies: for Brāhmaṇas, a short immediate impurity in early childhood contexts and later three nights after upanayana, extending to ten; for Kṣatriyas twelve days; for Vaiśyas ten (or five by some rule); for Śūdras one month; for renunciants none; and for miscarriage, as many nights as correspond to the month-count of gestation.