Adhyaya 5
Manasa Progenitors, Pitṛ Orders, Dakṣa’s Alliances, and the Dakṣa-Yajña Rupture
সৃষ্টিৰ শৃঙ্খলা স্থাপন হোৱাৰ পাছত ভগৱানে মনসা সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ কৰে আৰু মনোজ প্ৰজাপতি আৰু ঋষিসকল প্ৰকাশ পায়; তেওঁলোক প্ৰজাবৃদ্ধি আৰু ধৰ্মস্থাপনৰ কৰ্মী হয়। এই অধ্যায়ত মুখ্য ঋষি-প্ৰজাপতিসকলৰ বৰ্ণনা আছে আৰু পিতৃবংশ—বৰ্হিষদ, অগ্নিষ্বাত্ত, কব্যাদ আদি—উল্লেখ কৰি আগলৈ শ্ৰাদ্ধত হব্যগ্ৰহণৰ অধিকাৰ আৰু ক্ৰমৰ ভিত্তি স্থাপন কৰা হৈছে। দক্ষৰ জন্ম, বামাৰ সৈতে বিবাহ, আৰু কন্যাসকলক ধৰ্ম, ঋষি, অগ্নি আৰু পিতৃসকললৈ দান কৰাত দেববংশ আৰু নীতিধৰ্মৰ ব্যক্ত ৰূপ শক্তিসমূহ উদ্ভৱ হয়। পাছত মাৰ্কণ্ডেয়, সোম–দুৰ্বাসা–দত্তাত্ৰেয় পৰম্পৰা, বালখিল্যসকল, আৰু অগ্নিৰ পুত্ৰ পাবক–পবমান–শুচি আদি সন্ততিৰ কথা কোৱা হয়। শেষত দক্ষৰ অশ্বমেধত সতীৰ অপমান, দেহত্যাগ আৰু পুনর্জন্মৰ ঘটনা উঠে আহে; ইয়াৰ দ্বাৰা ৰুদ্ৰৰ যজ্ঞধ্বংস আৰু দক্ষশাপৰ পটভূমি গঢ় লৈ উঠে, যি পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহত যজ্ঞঅপচাৰৰ ফল আৰু শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপনৰ কথালৈ সংযোগ কৰে।
Shlokas
Verse 1
चतुर्थो ऽध्यायः इरिरुवाच / कृत्वेहामुत्रसंस्थानं प्रजासर्गं तु मानसम् / अथामृजत्प्रजाकर्तॄन्भानसांस्तनयान्प्रभुः
ইহলোক আৰু পৰলোকৰ ব্যৱস্থা স্থিৰ কৰি, মনতে প্ৰজাসৃষ্টিৰ সংকল্প কৰি, প্ৰভুৱে তাৰ পিছত মনোজাত পুত্ৰৰূপ প্ৰজাকৰ্তাসকলক প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 2
धर्मं रुद्रं मनुं चैव सनकं च सनातनम् / भृगुं सनत्कुमारं च रुचिं श्रद्धां तथैव च
ধৰ্ম, ৰুদ্ৰ, মনু, আৰু সনক-সনাতন; ভৃগু, সনত্কুমাৰ, লগতে ৰুচি আৰু শ্ৰদ্ধা—এই সকলোকে স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 3
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / वसिष्ठं नारदं चैव पितॄन्बर्हिषदस्तथा
মৰীচি, অত্রি আৰু অঙ্গিৰস; পুলস্ত্য, পুলহ আৰু ক্রতু; বসিষ্ঠ আৰু নাৰদ—আৰু বৰ্হিষদ নামে পিতৃগণো।
Verse 4
अग्निष्वात्तांश्च कव्यादानाज्यपांश्च सुकालिनः / उपहूतांस्तथा दीप्यां (प्रा) स्त्रींश्च मूर्तिविवर्जितान्
অগ্নিষ্বাত্ত, কব্যাদ, আজ্যপ আৰু সুকালিন—এই পিতৃগণ; লগতে উপহূত আৰু দীপ্য শ্ৰেণি; আৰু (প্ৰা)স্ত্ৰী নামে মূর্তিবিবর্জিতসকলও।
Verse 5
चतुरो मूर्तियुक्तांश्च अङ्गुष्ठाद्दक्षमीश्वरम् / वामां गुष्ठात्तस्य भार्यामसृजत्पद्मसम्भवः
পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মাই নিজৰ সোঁ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰ পৰা চতুৰ্মূৰ্তিযুক্ত ঈশ্বৰস্বরূপ দক্ষক সৃষ্টি কৰিলে; আৰু বাঁ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰ পৰা তেওঁৰ পত্নী বামাকো সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 6
तस्यां तु जनयामास दक्षो दुहितरः शुभाः / ददौ ता ब्रह्मपुत्रेभ्यः सतीं रुद्राय दत्तवान्
তেওঁ (বামা)ৰ গৰ্ভত দক্ষে শুভ কন্যাসকল জন্ম দিলে। সেই কন্যাসকলক ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰসকলৰ সৈতে বিবাহ দিলে, আৰু সতীক ৰুদ্ৰলৈ দান কৰিলে।
Verse 7
रुद्र पुत्रा बभूवुर्हि असंख्याता महाबलाः / भृगवे च ददौ ख्यातिं रूपेणाप्रतिमां शुभाम्
ৰুদ্ৰৰ পুত্ৰসকল সঁচাকৈয়ে অসংখ্য আৰু মহাবলবান হৈ উঠিল। আৰু ভৃগুক তেওঁ খ্যাতি দান কৰিলে, লগতে অপ্রতিম শুভ ৰূপ-সৌন্দৰ্যও প্ৰদান কৰিলে।
Verse 8
भृगोर्धाताविधातारौ जनयामास सा शुभा / श्रियं च जनयामास पत्नी नारायणस्य या
সেই শుభময়ী ভৃগুৰ দ্বাৰা ধাতা আৰু বিধাতাক জন্ম দিলে; আৰু শ্ৰী (লক্ষ্মী)কো জন্ম দিলে, যি নাৰায়ণৰ পত্নী হ’ল।
Verse 9
तस्यां वै जनयामास बलोन्मादौ हरिः स्वयम् / आयतिर्नियतिश्चैव मनोः कन्ये महात्मनः
তাতেই স্বয়ং হৰিয়ে বল আৰু উন্মাদক জন্ম দিলে; আৰু মহাত্মা মনুৰ কন্যা দুগৰাকী—আয়তি আৰু নিয়তিও—জন্মিল।
Verse 10
धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ / प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः
ধাতা আৰু বিধাতাৰ পত্নীদ্বয়ৰ পৰা দুজন পুত্ৰ জন্মিল—প্ৰাণ আৰু মৃকণ্ডু; আৰু মৃকণ্ডুৰ পৰা মুনি মার্কণ্ডেয় জন্মিল।
Verse 11
पत्नि मरीचेः सम्भूतिः पौर्णमासमसूयत / विरजाः सर्वगश्चैव तस्य पुत्रौ महात्मनः
মৰীচিৰ পত্নী সম্ভূতিয়ে পৌৰ্ণমাসক জন্ম দিলে; আৰু সেই মহাত্মাৰ দুজন পুত্ৰ বিৰজা আৰু সৰ্বগো জন্মিল।
Verse 12
स्मृतेश्चांङ्गिरसः पुत्राः प्रसूताः कन्यकास्तथा / सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा
স্মৃতি আৰু ঋষি অঙ্গিৰসৰ পৰা কন্যাসকল জন্মিল—সিনীৱালী, কুহূ, ৰাকা আৰু অনুমতি।
Verse 13
अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् / सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम्
একেদৰে অনসূয়াই অত্রিক তিনিজন নিষ্কলুষ পুত্ৰ দিলে—সোম, দুর্বাসা আৰু যোগী দত্তাত্ৰেয়।
Verse 14
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतो ऽभवत् / कर्ंमशश्चार्थवीरश्च सहिष्णुश्च सुतत्रयम्
পুলস্ত্যৰ পত্নী প্ৰীতিৰ পৰা দত্তোলি নামে পুত্ৰ জন্মিল; আৰু তাৰ তিন পুত্ৰ—কৰ্মশ, অৰ্থবীৰ আৰু সহিষ্ণু।
Verse 15
क्षमा तु सुषुवे भार्या पुलहस्य प्रिजापतेः / क्रतोश्च सुमतिर्भार्या बालखिल्यानसूयत
প্ৰজাপতি পুলহৰ পত্নী ক্ষমাই সন্তান প্ৰসৱ কৰিলে। আৰু ক্ৰতুৰ পত্নী সুমতিয়ে বালখিল্য ঋষিসকলক জন্ম দিলে॥
Verse 16
षष्टिर्यानि सहस्राणि ऋषीणामूर्धरेतसाम् / अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां ज्वलद्भास्करवर्चसाम्
ঊৰ্ধ্বৰেতস ঋষিৰ সংখ্যা ষাঠি সহস্ৰ; তেওঁলোক অঙ্গুষ্ঠ-পৰ্বমাত্ৰ আৰু জ্বলন্ত সূৰ্যৰ দৰে তেজস্বী॥
Verse 17
ऊर्जायां तु वसिष्टस्य सप्ताजायन्त वै सुताः / रजोगात्रोर्धबाहुश्च शरणश्चानघस्तथा
ঊৰ্জাৰ পৰা বশিষ্ঠৰ সাত পুত্ৰ জন্মিল—ৰজোগাত্ৰ, ঊৰ্ধ্ববাহু, শৰণ আৰু অনঘ আদি॥
Verse 18
सुतपाः शुक्र इत्येते सर्वे सप्तर्षयो ऽमलाः / स्वाहां प्रादात्स दक्षो ऽपि शशरीराय वह्नये
সুতপা আৰু শুক্ৰ—এই নামে—সকলেই নিৰ্মল সপ্তৰ্ষি। আৰু দক্ষেও দেহধাৰী বহ্নি (অগ্নি)ক পত্নীৰূপে স্বাহা দান কৰিলে॥
Verse 19
तस्मात्स्वाहा सुतांल्लेभे त्रीनुदारौजसो हर ! / फावकं पवमानं च शुचिं चापि जलाशिनः
সেয়েহে, হে হৰা! স্বাহাই অগ্নিৰ পৰা উদাৰ তেজস্বী তিন পুত্ৰ লাভ কৰিলে—পাৱক, পৱমান আৰু শুচি—যিসকলে হৱি ভক্ষণ কৰে॥
Verse 20
पितृभ्यश्च स्वधा जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ मेनायां तु हिमाचलः
পিতৃসকলৰ পৰা স্বধা জন্মিল; তদ্ৰূপ মেনা আৰু বৈতৰণীও। তেওঁলোক দুয়ো ব্ৰহ্মজ্ঞানী আৰু ব্ৰহ্মবক্ত্ৰী; আৰু মেনাৰ পৰা হিমাচল (হিমালয়) জন্মিল।
Verse 21
मैनाकं जनयामास गौरीं पूर्वं तु या सती / ततो ब्रह्मात्मसम्भूतं पूर्वं स्वायंभुवं प्रभुः
গৌৰী—যি পূৰ্বে সতী আছিল—তেওঁ মৈনাকক জন্ম দিলে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাৰ নিজ সাৰ-সত্তাৰ পৰা উদ্ভূত প্ৰভু স্বায়ম্ভুব (মনু) প্ৰথমে প্ৰকাশ পালে।
Verse 22
आत्मानमेव कृतवान्प्रजापाल्यं मनुं हर ! / शतरूपां च तां नारीं तपोनिहतकल्मषाम्
হে হৰি! তুমি তোমাৰেই আত্মসত্তাৰ পৰা প্ৰজাপালনত যোগ্য মনুক গঢ়িলা; আৰু তপস্যাৰে যাৰ কলুষ দগ্ধ হৈছে, সেই নাৰী শতৰূপাকো সৃষ্টি কৰিলা।
Verse 23
स्वायम्भुवो मनुर्देवः पत्नित्वे जगृहे विभुः / तस्माच्च पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत
দেৱসত্তাসম্পন্ন শক্তিমান স্বায়ম্ভুব মনুৱে তেওঁক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু সেই পুৰুষৰ পৰা দেৱী শতৰূপা জন্মিল।
Verse 24
प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञेते / देवहूतिं मनुस्तासु आकूतिं रुचये ददौ
প্ৰসূতিৰ পৰা প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ—দুজন পুত্ৰ—আৰু আকূতি নামৰ কন্যা জন্মিল। তেওঁলোকৰ মাজত মনুৱে দেৱহূতিক (বিবাহত) দিলে, আৰু আকূতিক ৰুচিক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 25
प्रसूतिं चैव दक्षाय दवहूतिं च कर्दमे / रुचेर्यज्ञो दक्षिणाभूद्दक्षिणायां च यज्ञतः
প্ৰসূতি দক্ষৰ পত্নী হ’ল, আৰু দেবহূতি কৰ্দমৰ পত্নী হ’ল। ৰুচিৰ পৰা যজ্ঞৰ জন্ম হ’ল, আৰু দক্ষিণাৰ পৰা যজ্ঞৰ দ্বাৰাই পুনৰ যজ্ঞ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 26
अभवन्द्वादश सुता यामा नाम महाबलाः / चतुर्वोशतिकन्याश्च सृष्टवान्दक्ष उत्तमाः
যামা নামৰ বাৰোজন মহাবলী পুত্ৰ জন্মিল; আৰু উত্তম দক্ষে চৌব্বিশ কন্যাও সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 27
श्रद्धा चला धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा / बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिरृद्धिः कीर्तिस्त्नयोदशी
শ্ৰদ্ধা, চলা, ধৃতি, তুষ্টি, পুষ্টি, মেধা, ক্ৰিয়া; লগতে বুদ্ধি, লজ্জা, বপু (দেহ-সৌন্দৰ্য), শান্তি, ঋদ্ধি আৰু কীৰ্তি—এই তেৰটা।
Verse 28
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीप्रभुः / ख्यतिः सत्यथ सम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा
পত্নী লাভৰ বাবে দাক্ষায়ণী কন্যাসকলৰ মাজত প্ৰভু ধৰ্মে খ্যাতি, সত্যা, সম্ভূতি, স্মৃতি, প্ৰীতি আৰু ক্ষমা—এদের গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 29
सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा / भृघुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः
সন্নতি আৰু অনসূয়া, লগতে ঊৰ্জা, স্বাহা, স্বধা; তদ্ৰূপ ভৃগু, ভব, মৰীচি আৰু মুনি অঙ্গিৰাও (উল্লেখিত)।
Verse 30
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा / आत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम्
পুলস্ত্য, পুলহ আৰু ঋষিশ্ৰেষ্ঠ ক্রতু; লগতে অত্রি, বশিষ্ঠ, অগ্নি আৰু পিতৃগণ—যথাক্ৰমে উল্লেখিত।
Verse 31
ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः / श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिरात्मजम्
মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে খ্যাতি আদি কন্যাসকলক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে। শ্রদ্ধাৰ পৰা কাম, চলাৰ পৰা দৰ্প, আৰু ধৃতিৰ পৰা নিয়ম পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 32
सन्तोषं च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत / मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं लयं विनयमेव च
সন্তোষ আৰু তুষ্টি, লোভ আৰু পুষ্টি, আৰু অসূয়া-ৰহিততা; মেধা, শ্রুত (বিদ্যা), ক্রিয়া, দণ্ড, লয় (সংযম) আৰু বিনয়ো জন্মিল।
Verse 33
बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् / व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत
বুদ্ধিৰ পৰা বোধ আৰু লজ্জা জন্মিল; বপু (দেহ)ৰ পৰা বিনয় পুত্ৰ হ’ল। আৰু ব্যৱসায় (সঙ্কল্প-উদ্যম)ৰ পৰা ক্ষেম উৎপন্ন হ’ল; শান্তিৰ পৰা অসূয়া-ৰহিততা জন্মিল।
Verse 34
सुखमृद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मसूनवः / कामस्य च रतिर्भार्या तत्पुत्रो हर्ष उच्यते
সুখ, ঋদ্ধি, যশ আৰু কীৰ্তি—এইসকল ধৰ্মৰ পুত্ৰ বুলি কোৱা হয়। আৰু কামৰ পত্নী ৰতি; তেওঁলোকৰ পুত্ৰ হৰ্ষ বুলি জনা যায়।
Verse 35
ईजे कदाचिद्यज्ञेन हयमेधेन दक्षकः / तस्य जामातरः सर्वे यज्ञं जग्मुर्निमन्त्रिताः
এবাৰ দক্ষে অশ্বমেধ মহাযজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে। নিমন্ত্ৰিত হৈ তেওঁৰ সকলো জামাতা সেই যজ্ঞলৈ গ’ল।
Verse 36
भार्यभिः सहिताः सर्वे रुद्रं देवीं सतीं विना / अनाहूता सती प्राप्ता दक्षेणैवावमानिता
সকলোয়ে নিজৰ নিজৰ পত্নীৰ সৈতে তাত গ’ল; কিন্তু ৰুদ্ৰ আৰু দেৱী সতী নাযালে। আমন্ত্ৰণ নথকাৰ সত্ত্বেও সতী উপস্থিত হ’ল, আৰু দক্ষে নিজেই তেওঁক অপমান কৰিলে।
Verse 37
त्यक्ता देहं पुनर्जाता मेनायां तु हिमालयात् / शम्भोर्भार्याभवद्रौरी तस्यां जज्ञे विनायकः
দেহ ত্যাগ কৰি তেওঁ হিমালয়ৰ কন্যা মেনা ৰূপে পুনৰ জন্ম ল’লে। শম্ভুৰ পত্নী ৰৌৰী হৈ, তেওঁৰ গৰ্ভে বিনায়ক (গণেশ) জন্মিল।
Verse 38
कुमारश्चैव भृङ्गीशः क्रुद्धो रुद्रः प्रतापवान् / विध्वंस्य यज्ञं दक्षं तु तं शशाप पिनाकधृक् / ध्रुवस्यान्वयसम्भूतो मनुष्यस्त्वं भविष्यसि
তাৰ পাছত কুমাৰ আৰু ভৃঙ্গীশ, লগতে প্ৰতাপশালী ক্ৰুদ্ধ ৰুদ্ৰে যজ্ঞ ধ্বংস কৰিলে। পিনাকধাৰী শিৱে দক্ষক শাপ দিলে—“ধ্ৰুৱৰ বংশত জন্ম লৈ তুমি মানুহ হ’বা।”
Frequently Asked Questions
They are manasa-putras—progenitors manifested through the Lord’s mental projection—presented as the first organizing intelligences of creation who seed further lineages of beings and ritual offices.
The marriages distribute creative capacity across Dharma, sages, Agni, and Pitṛs, effectively installing ethics, yajña, and ancestor-rites into the household-and-cosmos network; lineage becomes a vehicle for dharma-pravṛtti (the spread of right order).
Svāhā personifies the offering-call that carries oblations to Fire; their sons (Pāvaka, Pavamāna, Śuci) symbolize differentiated sacrificial fires/energies—linking cosmology to the mechanics of yajña and oblation-consumption.
It frames ritual efficacy as inseparable from right conduct: disrespect and exclusion (aparādha) corrupt yajña, triggering destructive reaction and karmic fallout (curse/rebirth), after which order must be reconstituted.