Adhyaya 239
From Brahman to the Elements: Subtle–Gross Body, Prāṇa, States of Consciousness, and Mahāvākya Realization
গৰুড় পুৰাণৰ উপদেশধাৰাত এই অধ্যায়ত ভগৱানে সৃষ্টিৰ ধাপ-ধাপে বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মৰ পৰা আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱীলৈ; তাৰ পাছত সূক্ষ্ম উপকৰণৰ উদ্ভৱ—কৰ্মেন্দ্ৰিয়, জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি আৰু পঞ্চপ্ৰাণ। পঞ্চীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰে সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ পৰা স্থূল জগত আৰু স্থূল দেহ কেনেকৈ গঢ়ে সেয়া বুজাই, ঘট–মাটি দৃষ্টান্তে কাৰ্য কাৰণৰ পৰা পৃথক নহয় বুলি অভেদ প্ৰতিপাদন কৰে। অন্তৰ্মুখ হৈ জীৱক জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি অৱস্থাৰ সাক্ষী বুলি কোৱা হৈছে; সমাধিৰ আৰম্ভণিতে বিবেক স্থিৰ কৰি আৰোপিত অভিজ্ঞতাৰ ক্ষেত্ৰ লয় কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। শেষত স্পষ্ট অদ্বৈত বোধ—ব্ৰহ্ম নিত্য শুদ্ধ চৈতন্য; ‘তত্ত্বমসি’ আৰু ‘অহং ব্ৰহ্মাস্মি’ মহাবাক্যৰে মুক্তিদায়ক আত্মজ্ঞানলৈ নি, অৱস্থাতীত নিৰন্তৰ নিদিধ্যাসনৰ পথ দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीभगवानुवाच / सन्नपि ब्रह्म तस्मात्खं मरुत्खाच्च ततो ऽनलः
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—ব্ৰহ্ম সৎ‑স্বৰূপ হ’লেও, তাৰ পৰাই আকাশ উৎপন্ন হয়; আকাশৰ পৰা বায়ু, আৰু বায়ুৰ পৰা অগ্নি প্ৰকাশ পায়।
Verse 2
अग्नेरापस्ततः पृथ्वी प्रपञ्चाकृतिसूतिका / ततः सप्तदशं लिङ्गं पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च
অগ্নিৰ পৰা জল উৎপন্ন হয়, জলৰ পৰা পৃথিৱী—যি প্ৰপঞ্চাকৃতি জগতৰ জননী। সেই বিকাশক্রমে সপ্তদশ লিঙ্গ‑শৰীৰ আৰু পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ো প্ৰকাশ পায়।
Verse 3
वाक्पाणिपादं पायुश्चाप्युपस्थमथ धीन्द्रियम् / श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं स्यात्पञ्च वायवः
বাক্, হাত, ভৰি, পায়ু আৰু উপস্থ—তথা অন্তঃকৰণৰূপ ধী‑ইন্দ্ৰিয়; আৰু শ্ৰোত্ৰ, ত্বক, চক্ষু, জিহ্বা, ঘ্ৰাণ—এইসমূহ; লগতে পাঁচ বায়ুও বোলা হয়।
Verse 4
प्राणोपानः समानश्च व्यानस्तूदान एव च / मनोन्तः करणं धीश्च स्यान्मनः संशयात्मकम्
প্ৰাণ, অপান, সমান, ব্যান আৰু উদান—এই পাঁচটা প্ৰাণবায়ু। মনেই অন্তঃকৰণ, আৰু ধী (বিবেকবুদ্ধি) তাৰ বিচাৰশক্তি; মন স্বভাৱতে সংশয়ৰ আশ্ৰয়।
Verse 5
बुद्धिर्निश्चयरूपा तु एतत्सूक्ष्मस्वरूपकम् / हिरण्यगर्भमात्मीयसूत्रं तत्कार्यालिङ्गकम्
বুদ্ধি নিশ্চিত সিদ্ধান্তৰ স্বৰূপ; এইয়েই তাৰ সূক্ষ্ম ৰূপ। সেই-ই হিৰণ্যগৰ্ভ—আত্মাৰ অন্তৰ ‘সূত্ৰ’—যি নিজৰ কাৰ্য (বৃত্তি) দ্বাৰা লক্ষিত হয়।
Verse 6
पञ्चीकृतानि भूतानि ह्यपञ्चीकृतभूततः / पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो ब्रह्माण्डं समजायत
অপঞ্চীকৃত সূক্ষ্ম ভূতৰ পৰা পঞ্চীকৃত স্থূল ভূত জন্মে; আৰু সেই পঞ্চীকৃত ভূতসমূহৰ পৰাই ব্ৰহ্মাণ্ডৰূপ অণ্ডৰ উদ্ভৱ হয়।
Verse 7
लोकप्रसिद्धं स्थूलाख्यं शरीरं चरणादिमत् / पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यं तत्स्थमेव च
লোকে প্ৰসিদ্ধ ‘স্থূল শৰীৰ’ চৰণ আদি অঙ্গসহ। ই পঞ্চীকৃত ভূতৰ কাৰ্য, আৰু সেই ভূতসমূহতেই স্থিত থাকে।
Verse 8
सर्वं शरीरजातं च प्राणिनां स्थूलमीरितम् / त्रिधाह्रि परमात्मस्थं शरीरं प्रोच्यते बुधैः
প্ৰাণীৰ দেহৰূপে যি কিছুমান জন্মে, সেয়া ‘স্থূল’ বুলি কোৱা হয়। তথাপি জ্ঞানীসকলে শৰীৰক ত্ৰিবিধ বুলি কয় আৰু তাক পৰমাত্মাত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি মানে।
Verse 9
देहद्वयाभिगामी च त्वमथो जीव एकतः / स्वभेदवाक्याद्ब्रह्मैव प्रविष्टं देहयोर्द्वयोः
তুমি একেই জীৱ হৈ দুটা দেহৰ সৈতে সম্পৰ্ক কৰি গতি কৰা; কিন্তু ভেদ-অভাবৰ উপদেশ অনুসাৰে প্ৰকৃততে ব্ৰহ্মই দুয়ো দেহত প্ৰবিষ্ট।
Verse 10
जलार्क्ववद्वदरवज्जीवः प्राणादिधारणः / जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी जीवः स च स्मृतः
পদ্মদণ্ডৰ তন্তুৰ দৰে সূক্ষ্ম আৰু স্ফুলিঙ্গৰ দৰে অতি ক্ষুদ্ৰ জীৱে প্ৰাণ আদি ধাৰণ কৰে; সেই জীৱেই জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—এই তিন অৱস্থাৰ সাক্ষী বুলি স্মৃত।
Verse 11
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यैर्व्यातिरिक्तश्च निर्गुणः / निर्गातावयवोसंगो नित्यशुद्धस्वभावकः
সেয়া জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি নামৰ অৱস্থাসমূহৰ অতীত; সেয়া নিৰ্গুণ। অবয়ৱৰহিত, অসঙ্গ আৰু স্বভাৱত নিত্য শুদ্ধ।
Verse 12
परमात्मैव यज्जाग्रत्स्वप्नाद्यैर्यस्त्रिधा मतः / अन्तः करणराशेश्चैवान्तः करणःस्थितः
পৰমাত্মাই জাগ্ৰত, স্বপ্ন আদি অৱস্থাৰ দ্বাৰা ত্ৰিবিধ বুলি মানা হয়; আৰু অন্তঃকৰণসমষ্টিৰ ঈশ্বৰ হৈ অন্তঃকৰণতেই অৱস্থিত থাকে।
Verse 13
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीश्च पश्यतो विकृतिः सदा / फलक्रियाकारकयोर्जाग्रदादीन्वदाम्यहम्
জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি দেখা সাক্ষী-চৈতন্যৰ বাবে অভিজ্ঞ অৱস্থাসমূহত সদায় বিকাৰ (পৰিবর্তন) থাকে। এতিয়া মই জাগ্ৰত আদি অৱস্থাক ফল, ক্ৰিয়া আৰু কৰ্তা/কাৰকৰ ভেদে বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 14
इन्द्रियैरथ विज्ञानं जाग्रत्स्थानमुदीरितम् / जाग्रत्संस्कारसंभूतप्रत्ययो विषयार्थिनः
ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা যেতিয়া জ্ঞান প্ৰবৃত্ত হয়, তেতিয়াই তাক জাগ্ৰত অৱস্থা বুলি কোৱা হয়। তাত বিষয়ান্বেষী জীৱৰ জাগ্ৰত-সংস্কাৰজাত প্ৰত্যয় উদ্ভৱ হয়।
Verse 15
स्वप्नं सुषुप्तिः करणोपसंघाते धियः (प) स्थित (ति) / ब्रह्मणः कारणावस्थायां स्थितिः कालकात्मना
স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—ইন্দ্ৰিয়-কাৰণসমূহ সংহৃত হ’লে মনৰ অৱস্থা। তদ্ৰূপ ব্ৰহ্ম কাৰণাবস্থাত কাল-আত্মা ৰূপে অন্তঃতত্ত্ব হৈ স্থিত থাকে।
Verse 16
क्रमतोक्रमतो जीवो जाग्रदादि स पश्यति / समाध्यारंभकाले तु पूर्वमेवावधारयेत्
ক্ৰমে ক্ৰমে জীৱে জাগ্ৰত আদি অৱস্থাবিশেষসমূহ দেখে। কিন্তু সমাধি আৰম্ভণিকালত প্ৰথমেই এই বোধ মনত স্পষ্টকৈ দৃঢ় কৰি লোৱা উচিত।
Verse 17
मुमुक्षावथ संजाते अन्तः करणकेवले / विलापयेत्क्षेत्रजातं तत्क्षेत्रं परिशेषयेत्
যেতিয়া মুমুক্ষা জাগে আৰু সাধক কেৱল অন্তঃকৰণত স্থিত থাকে, তেতিয়া ক্ষেত্ৰজাত (দেহ-অনুভৱজাত) যি কিছুমান উদ্ভৱ হৈছে তাক লয় কৰিব লাগে; তেন্তে ‘ক্ষেত্ৰ’ মাত্ৰ অৱশিষ্ট থাকে।
Verse 18
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भाण्डादि व्यतिरिक्तकम् / यथा मृदो घटो भिन्नो नास्ति तत्कार्यतस्तथा
পঞ্চীকৃত ভূতসমূহৰ পৰা গঢ়া ঘট আদি ভাণ্ড প্ৰকৃততে পৃথক নহয়। যেনেকৈ মাটিৰ পৰা ঘট ভিন্ন নহয়, তেনেকৈ কাৰ্যদৃষ্টিত কাৰণৰ পৰা ভেদ নাই।
Verse 19
पञ्चीकृतानि भूतानि अपञ्चीकृतभूततः / शंसंति व्यतिरेकेण शिष्टाः सूक्ष्मशरीरकम्
পঞ্চীকৰণে গঠিত স্থূল ভূতসমূহক, অপঞ্চীকৃত সূক্ষ্ম ভূতসমূহৰ পৰা পৃথক কৰি, শিষ্ট পণ্ডিতসকলে সূক্ষ্ম-শৰীৰক স্বতন্ত্ৰ তত্ত্ব বুলি ঘোষণা কৰে।
Verse 20
अपञ्चीकृतभूतेभ्यो न लिङ्गं व्यतिरिक्तकम् / पृथ्व्याधारं विना नास्ति विना नास्ति च तेन सा
অপঞ্চীকৃত ভূতসমূহৰ পৰা লিঙ্গ-শৰীৰ পৃথক নহয়। পৃথিৱীৰ আধাৰ নাথাকিলে ই নাথাকে; আৰু সেই (সূক্ষ্ম তত্ত্ব) নাথাকিলে পৃথিৱীও নাথাকে।
Verse 21
तेजश्च वायुना नास्ति वायुः खेन विना न हि / यद्ब्रह्मणा च खं नास्ति शुद्ध ब्रह्म विना च खम्
তেজ (অগ্নি) বায়ু নাথাকিলে নাথাকে, আৰু বায়ু আকাশ নাথাকিলে নহয়। যেতিয়া আকাশো ব্রহ্ম নাথাকিলে নাথাকে, তেতিয়া আকাশো শুদ্ধ ব্রহ্মৰ পৰা ভিন্ন নহয়।
Verse 22
शुद्धभावस्तदा जाग्रत्स्वप्नादीनामसंभवः / जीवत्ववर्जितः प्राप्तात्मचैतन्यानुरूपतः
তেতিয়া শুদ্ধভাবত প্ৰতিষ্ঠিত হ’লে জাগ্ৰত, স্বপ্ন আদি অৱস্থা পুনৰ উদয় নহয়। জীৱত্ব-অভিমান ত্যাগ কৰি, প্ৰাপ্ত আত্মচৈতন্যৰ অনুৰূপে সি স্থিত থাকে।
Verse 23
नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यं ब्रह्माद्वितीयकम् / तत्त्वंपदान्तौ शिष्टौ च तत्कारो ब्रह्मवाचकः
ব্ৰহ্ম নিত্য, শুদ্ধ, বুদ্ধ (চৈতন্যস্বৰূপ), মুক্ত, সত্য আৰু অদ্বিতীয়। ‘তৎ ত্বম্’ বাক্যত ‘তৎ’ আৰু ‘ত্বম্’—এই দুটা মুখ্য পদ; তাত ‘তৎ’ শব্দে ব্ৰহ্মক বুজায়।
Verse 24
उकारश्च अकारश्च मकारोयमृगद्वयः / ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्मज्ञानमज्ञानवर्धनम्
‘উ’ আৰু ‘অ’ লগতে ‘ম’—এই দ্বয়-মন্ত্ৰই সাৰ: “অহং ব্ৰহ্মাস্মি, ব্ৰহ্মাহমস্মি।” এইয়ে জ্ঞান; ইয়াৰ বিপৰীত অজ্ঞান বঢ়ায়।
Verse 25
अयमात्मा परं ज्योतिश्चिन्नामानन्दरूपकः / सत्यं ज्ञानमनतं हि त्वमसीति श्रुतीरितम्
এই আত্মাই পৰম জ্যোতি—চিত্, নাম আৰু আনন্দস্বরূপ। শ্রুতি কয়: “সত্য, জ্ঞান, অনন্ত—তুমিয়েই তা; ত্বমসি।”
Verse 26
अहं ब्रह्मास्मि निर्लेपमहं ब्रह्मास्मि सर्वगम् / योसावादित्यपुरुषसोसावहमनादिमत् / गीतासारोर्ऽजुनायोक्तो येन ब्रह्मणि वै लयः
মই ব্ৰহ্ম—নিৰ্লেপ; মই ব্ৰহ্ম—সৰ্বব্যাপী। সূৰ্যত অধিষ্ঠিত আদিত্য-পুৰুষ যিজন, তেৱেঁই মই—অনাদি। এই গীতাৰ সাৰ অৰ্জুনক কোৱা, যাৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মত লয় হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter lists Prāṇa, Apāna, Samāna, Vyāna, and Udāna as the vital airs. They signify the functional life-forces that animate the embodied system and support the operations of the organs and the inner instrument.
It acknowledges the jīva’s movement in relation to bodies (subtle/gross) for explanatory purposes, yet asserts that by right teaching there is no essential difference: it is Brahman alone appearing as entered into both, with individuality understood as superimposition.