Adhyaya 236

Verse 1

नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीभगवानुवाच / आत्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः / अद्वैतं साङ्ख्यमित्याहुर्योगस्तत्रैकचित्तता

এইটো দু’শ ছত্রিশতম অধ্যায়। শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে নাৰদ, তত্ত্বতঃ শুনা; মই আত্মজ্ঞান প্ৰবচন কৰিম। ইয়াক অদ্বৈত আৰু সাংখ্য বোলা হয়; আৰু তাত যোগ মানে চিত্তৰ একাগ্ৰতা।

Verse 2

अद्वैतयोगसम्पन्नास्ते मुच्यन्ते ऽतिबन्धनात् / अतीतारब्धमागामि कर्म नश्यति बोधतः

অদ্বৈত-যোগে সম্পন্ন জন অতি দৃঢ় বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। সত্য বোধে অতীতৰ সঞ্চিত আৰু আগামি কৰ্ম নাশ পায়।

Verse 3

सद्विचारकुठारेण च्छिन्नसंसारपादपः / ज्ञानवैराग्यतीर्थेन लभते वैष्णवं पदम्

সদ্বিচাৰৰ কুঠাৰেৰে সি সংসাৰ-বৃক্ষ ছেদন কৰে। জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰ তীৰ্থত স্নান কৰি সি বৈষ্ণৱ পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 4

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च माया त्रिपुरमुच्यते / अत्रैवान्तर्गतं सर्वं शाश्वते नाद्वये पदे

জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—এই মায়াক ‘ত্রিপুৰ’ বুলি কোৱা হয়। কিন্তু এই সকলো সেই শাশ্বত, অদ্বৈত পদত অন্তৰ্নিহিত।

Verse 5

नामरूपक्रियाहीनं सर्वं तत्परमं पदम् / जगत्कृत्वेश्वरो ऽनन्तं स्वयमत्र प्रविष्टवान्

সেই পৰম পদ নাম-ৰূপ-কৰ্মহীন। জগত সৃষ্টি কৰি অনন্ত ঈশ্বৰ স্বয়ং তাত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 6

वेदाहमेतं पुरुषं चिद्रूपं तमसः परम् / सो ऽहमस्मीति मोक्षाय नान्यः पन्था विमुक्तये

মই সেই পুৰুষক জানো—যি চিদ্ৰূপ, তমস (অজ্ঞান)ৰ ওপৰত। ‘সোঽহম্’ বোধেই মোক্ষ; সম্পূৰ্ণ বিমুক্তিৰ অন্য পথ নাই।

Verse 7

श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानानां चैव साधनम् / यज्ञदानतपस्तीर्थवेदैर्मुक्तिर्न लभ्यते

শ্ৰৱণ, মনন আৰু ধ্যান—এইবোৰেই জ্ঞানৰ সাধন। কেৱল যজ্ঞ, দান, তপ, তীৰ্থ আৰু বেদপাঠমাত্ৰে মুক্তি নালভে।

Verse 8

त्यागेन केनचिद्ध्यानपूजाकर्मादिभिर्यथा / द्विविधं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च

যেনে কিছুমানে ধ্যান, পূজা, কৰ্ম আদি দ্বাৰা ত্যাগৰ কথা কয়, তেনেদৰে বেদবচনো দ্বিবিধ—‘কৰ্ম কৰা’ আৰু ‘ত্যাগ কৰা’ বুলিও।

Verse 9

यज्ञादयो विमुक्तानां निष्कामानां विमुक्तये / अन्तः करणशुद्ध्यर्थमूचुरेवात्र केचन

ইয়াত কিছুমান আচাৰ্যই কয়—যজ্ঞ আদি কৰ্ম নিষ্কাম আৰু বৈৰাগ্যবান জনৰ মুক্তিৰ বাবে, মুখ্যত অন্তঃকৰণ শুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে বিধেয়।

Verse 10

एकेन जन्मना ज्ञानन्मुक्तिर्न द्वैतभाविनाम् / योगभ्रष्टाः कुयोगाश्च विप्रा योगिकुलोद्भवाः

দ্বৈতভাব আঁকৰি ধৰা লোকৰ একে জন্মতে জ্ঞানদ্বাৰা মুক্তি নহয়। যোগিকুলত জন্মা বিপ্ৰও যোগভ্ৰষ্ট হ’ব পাৰে, আৰু কিছুমান কু-যোগৰ পথত পৰে।

Verse 11

कर्मणा बध्यते जन्तुर्ज्ञानान्मुक्तो भवाद्भवेत् / आत्मज्ञानन्त्वाश्रयेद्वै अज्ञानं यदतो ऽन्यथा

জীৱ কৰ্মেৰে বাঁধ খায়, আৰু জ্ঞানেৰে সংসাৰ-ভৱৰ পৰা মুক্ত হয়। সেয়ে আত্মজ্ঞানকেই আশ্ৰয় কৰা উচিত; তাৰ বিপৰীত অজ্ঞানেই বন্ধনৰ হেতু।

Verse 12

यदा सर्वे विमुच्यन्ते कामा येस्यहृदि स्थिताः / तदामृतत्वमाप्नोति जीवन्नेव न संशयः

যেতিয়া হৃদয়ত থকা সকলো কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত হয়, তেতিয়া মানুহে জীৱিত অৱস্থাতেই অমৃতত্ব লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 13

व्यापकत्वात्कथं याति को याति क्व स याति च / अनन्तत्वान्नदेशो ऽस्ति अमूर्तित्वाद्गतिः कुतः

আত্মা সৰ্বব্যাপী হলে সি কেনেকৈ ‘যায়’? কোন যায়, আৰু ক’লৈ যায়? অনন্ত হোৱাৰ বাবে তাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট দেশ নাই; অমূৰ্ত হোৱাৰ বাবে গতি ক’ৰ পৰা?

Verse 14

अद्वयत्वान्न को ऽप्यस्ति बोधत्वाज्जडता कुतः / एकोद्दिष्टं यदन्यस्य मतिवाग्गतिसंस्थिति (म्)

অদ্বয় তত্ত্বৰ বাবে ‘অন্য’ বুলি কোনো নাই; আৰু ই শুদ্ধ বোধস্বৰূপ, সেয়ে জড়তা কেনেকৈ থাকিব? ‘অপৰৰ’ বুলি যি দেখুওৱা হয়—মন, বাক্, গতি আৰু অৱস্থা—সেয়াও প্ৰকৃততে সেই একৰ পৰা পৃথক নহয়।

Verse 15

कथमाकाशकल्पस्य गतिरागतिसंस्थिति / जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च मायया परिकल्पितम्

আকাশসদৃশ সেই তত্ত্বৰ গতি, আগতি আৰু স্থিতি কেনেকৈ বুজিব? আৰু জাগ্ৰত, স্বপ্ন, সুষুপ্তি—এই অৱস্থাসমূহ মায়াই কেনেকৈ পৰিকল্পনা কৰে?

Verse 16

वस्तु तैजसकं प्राज्ञे यत्तु पुण्यमखण्डकम् / यथा ते प्रियात्मा नः सर्वेषां च तथा प्रियः

হে প্ৰাজ্ঞ! যি তেজোময় সত্তা অখণ্ড পুণ্যস্বৰূপ—যেনেকৈ তোমাৰ বাবে আত্মা প্ৰিয়, তেনেকৈ সেয়া আমাৰ সকলোৰেো প্ৰিয়।

Verse 17

बोधमार्गे यथा चित्तं सर्वेषां च तथा मते / सर्वदा सर्वभूतानां सर्वस्य च महामुने

হে মহামুনি! বোধমাৰ্গত সকলোৰে চিত্ত যিদৰে প্ৰবৃত্ত হয়, তেনেকৈয়ে এই মত; এই নিয়ম সৰ্বদা সৰ্বভূতৰ, সকলোৰে বাবে প্ৰযোজ্য।

Verse 18

नाहमत्रात्मविज्ञानं तस्मात्पूर्णं निरन्तरम् / जाग्रत्स्वप्नं तथा वृत्तं सौषुप्तसुखमेव च

ইয়াত মোৰ আত্মবিজ্ঞান নিৰন্তৰ আৰু পূৰ্ণ নহয়; সেয়ে মোৰ অভিজ্ঞতা জাগ্ৰত আৰু স্বপ্নৰ বৃত্তিত চলি থাকে, আৰু সুষুপ্তিৰ সুখো অংশত অনুভৱ হয়।

Verse 19

स्मरणं विस्मृतार्थस्य नास्ति चेत्कस्य जायते / सत्यमस्तु तथा वाणु अशरीरं परं तथा

যদি যি বিষয় পাহৰি গৈছে তাৰ স্মৰণেই নাজাগে, তেন্তে কাৰ স্মৰণ জাগিব? এইদৰে সত্য—বাণী অশৰীৰ, আৰু পৰমো অশৰীৰ।

Verse 20

नास्ति चेत्सुखदुः खानां सर्वेषां वेदनं कथम् / सदा सर्वत्र सर्वज्ञः सर्वस्य हृदये न येत्

যদি সুখ-দুখ নাথাকে, তেন্তে সকলোৰে তাত অনুভৱ কেনেকৈ হ’ব? আৰু সৰ্বজ্ঞ প্ৰভু সদা সৰ্বত্র থাকিলে, তেওঁ সকলোৰে হৃদয়ত কেনেকৈ প্ৰৱেশ কৰি নাথাকিব?

Verse 21

साक्षिभूतः समाश्रित्य को जानाति विचेष्टितम् / सत्य ज्ञानानन्त भिन्नं स्यान्नसत्यं ज्ञानतः पृथक्

সাক্ষী-স্বৰূপক আশ্ৰয় কৰি কৰ্ম-চেষ্টাৰ গতি সত্যকৈ কোনে জানিব পাৰে? সত্য জ্ঞান আৰু অনন্ততাৰ পৰা ভিন্ন নহয়; আৰু অসত্যও জ্ঞানৰ পৰা পৃথক নহয়।

Verse 22

नानन्त्यात्पृथगानन्दं नाप्यमानन्दतः पृथक् / त्वमेव परमं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम्

আনন্দ অনন্ততাৰ পৰা পৃথক নহয়; অনন্ততাও আনন্দৰ পৰা পৃথক নহয়। সত্য-জ্ঞানাদি লক্ষণযুক্ত পৰম ব্ৰহ্ম তুমিয়েই।

Verse 23

अहं ब्रह्म परं तत्त्वं ज्ञात्वा त्वखिलविद्भवेत् / यथैकमृन्मये ज्ञाते सर्वमेतच्चराचरम्

মোক পৰম ব্ৰহ্ম—পৰম তত্ত্ব—বুলি জানিলে মানুহ অখিলবিদ হয়। যেনেকৈ এটা মাটিৰ ঢেলা জানিলে মাটিৰে গঢ়া সকলো বস্তু বুজা যায়, তেনেকৈ এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত বোধগম্য হয়।

Verse 24

यथैकहेममणिना सर्वं हेममयं भवेत् / ज्ञानं तथैवमीशेन ज्ञानिनाप्यखिलं जगत्

যেনেকৈ একেটা পাৰস-মণিৰ স্পৰ্শত সকলো সোণময় হৈ উঠে, তেনেকৈ ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহ আৰু জ্ঞানীৰ সত্য-জ্ঞানত এই সমগ্ৰ জগত সেই পৰম তত্ত্বৰূপে উপলব্ধ হয়।

Verse 25

यथान्धकारदोषेण रज्जुः सम्यङ्नदृश्यते / यथा संमोहदोषेण चात्मा सम्यङ्नदृश्यते

যেনেকৈ অন্ধকাৰৰ দোষত ৰছী সঠিককৈ দেখা নাযায়, তেনেকৈ মোহদোষত আত্মা নিজৰ যথাৰ্থ স্বৰূপত প্ৰকাশ নাপায়।

Verse 26

सर्पधारादिभिर्भेदरैन्यथा वस्तुकल्पनम् / व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथात्मा प्रकल्प्यते

যেনেকৈ সাপৰ আকৃতি আদি ভেদৰ বাবে বস্তুৰ বিষয়ে ভিন্ন কল্পনা হয়, তেনেকৈ ব্যোম আদি ধাৰণা আৰু নাম-ৰূপ আদি উপাধিৰে আত্মাকো অন্যৰূপে কল্পনা কৰা হয়।

Verse 27

प्रत्यक्षमपि यद्द्रव्यन्दुर्दर्शमिति भाषते / व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथा कल्पितैस्तथा

প্ৰত্যক্ষভাৱে থকা দ্ৰব্যকো লোকে ‘দুৰ্দৰ্শ’ বুলি কয়; তেনেকৈ ব্যোম আদি উদাহৰণ আৰু ৰূপ আদি ধাৰণাৰে তাক অন্যৰূপে কল্পনা কৰি বিভ্ৰান্ত হয়।

Verse 28

तथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिः कारजतं यथा / मृगतृष्णापथायाम्भस्तृप्तिं विष्णो तथा जगत्

যেনেকৈ ৰছীক সাপ বুলি ভ্ৰম হয়, শুক্তিত ৰূপাৰ ভাস হয়, আৰু মৃগতৃষ্ণাৰ পথজলে তৃপ্তি নাহে—তেনেকৈ, হে বিষ্ণু, এই জগত মোহজাত আভাস; সত্য তৃপ্তিদায়ক নহয়।

Verse 29

हाहिष्णोद्विजा कथि द्भोहमितिदृ / ग्रहनाशात्पुनर्ध्यायन्ब्राह्मण्यं मन्यते यथा

হায়! কিছুমান দ্বিজ ব্ৰাহ্মণে “এইটো মোৰ ওপৰত কেনেকৈ ঘটিল?” বুলি বিলাপ কৰে; আৰু ‘গ্ৰহ’ৰ দুখ নাশ হ’লে পুনৰ ধ্যান কৰি ভাবে যে তেওঁলোকৰ ব্ৰাহ্মণ্য (শুদ্ধি আৰু মৰ্যাদা) ঘূৰি আহিল—যেন গ্ৰহনাশে সকলো পূৰ্বৱৎ হৈ যায়।

Verse 30

मायाविष्टस्तथा जीवो देहोहमिति मन्यते / मायानाशात्पुनः स्वीयरूपं ब्रह्मास्मि मन्यते

মায়াত আচ্ছন্ন জীৱ “মই দেহ” বুলি ভাবে; কিন্তু মায়া নাশ হ’লে সি পুনৰ নিজৰ স্বৰূপ বুজি নিশ্চিত হয়—“মই ব্ৰহ্ম।”

Verse 31

ग्रहनाशाद्यथा मान्यजनोक्रूरमवेक्षते / स्वरूपदर्शनाच्चायं माया नाशन्तया विना

যেনে গ্ৰহণ নাশ হ’লে মান্য ব্যক্তি ভয়ংকৰ বুলি দেখা দিশটো যথাৰ্থ ৰূপে দেখে, তেনে নিজৰ স্বৰূপৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনতেই মায়া নাশ হয়—অন্য উপায়ে নহয়।

Verse 32

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् / एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा

দুয়োটাৰ অনাদিত্ব একে, কিন্তু স্বৰূপ ভিন্ন। তাত এক সত্য আৰু ফলভোগী; বিচাৰ কৰিলে আনটো সম্পূৰ্ণ মিথ্যা বুলি ধৰা পৰে।

Verse 33

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया / मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत्

মই অজ (অজন্মা) হ’লেও, এবাৰ দেহ ত্যাগ কৰি, নিজৰ আত্ম-মায়াৰে পুনৰ প্ৰকাশ পাওঁ। মায়াৰ ইচ্ছাত সেই একেই দুটা ৰূপ হয়—পতি আৰু পত্নী; আৰু তাতেই জগতত সুখানুভৱ জন্মে।

Verse 34

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् / चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च

আঠাইশ ভেদত ত্ৰিগুণ (সত্ত্ব-ৰজ-তম) পৃথক্‌ভাবে বিদ্যমান; আৰু তদনুসাৰে নৰ-নাৰীৰ আকৃতিৰ চৌৰাশি প্ৰকাৰো লক্ষিত হয়।

Verse 35

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा / आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः

এইবোৰৰ মাজতেই বিশ্ব উৎপন্ন হয়—মায়াৰ দ্বাৰা যেন খণ্ডিত আৰু বিভক্তৰূপে প্ৰকাশ পায়; আৰু আদি আৰু অন্তত নাম, ৰূপ, ক্ৰিয়া আদি এইবোৰেই স্থিত থাকে।

Verse 36

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः / यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः

কালে কল্পিত ‘সত্তা’ৰ ধাৰণা পৰমাৰ্থত সত্য নহয়; যেনেকৈ স্বপ্নত ৰথ আদি আছে বুলি দেখা যায়, কিন্তু সঁচাকৈ নহয়।

Verse 37

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ / द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ (क्ष) योः

তদ্ৰূপে জাগ্ৰত অৱস্থাতো ভূতসমূহ (বস্তু/প্ৰাণী) সন্নিধানত সঁচাকৈ নথাকিলেও দেখা যায়; জাগ্ৰত-স্বপ্ন পদ জানোতা জনৰ বাবে মায়াই দ্বিৰূপতা জন্মায়।

Verse 38

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये / सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते

এইদৰে সেই পৰম ব্ৰহ্ম স্বপ্ন আৰু জাগ্ৰত—এই দুটা পদৰ প্ৰসঙ্গত—সুষুপ্তিৰূপ অচল আৰু অদ্বয় পদ বুলি কোৱা হয়।

Verse 39

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते / आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी

মায়া বিচাৰ দ্বাৰাই সিদ্ধ হয়, আৰু সেই বিচাৰেই লয় পায়। তৎক্ষণাৎ প্ৰত্যক্ষতা নথকা ধাৰণাও কেবল কাল-প্ৰবাহত চলা মানসিক কল্পনা।

Verse 40

एवं तस्या (दात्या) त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा / सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः

এইদৰে স্ববিচাৰে সিদ্ধ হোৱা সেই মতত আত্মতত্ত্বৰ সত্য স্থিৰ হয়। সৎৰ অস্তিত্ব স্বীকৃত; আৰু আশ্ৰয়-নিৰ্ভৰ হোৱাৰ বাবে অসৎৰ অস্তিত্ব নাই—সেইহেতু তাৰ অসত্যতা নিৰ্ণীত।

Verse 41

ज्ञानं ततोप्यनन्तो नः पूर्णोन्तः शुकमात्मना / न नित्यभावाज्जातोहमकृत्वादमृतोस्म्यहम् / दीपवद्धृदये ज्योतिरहं ब्रह्मास्मि मुक्तये

জ্ঞান অনন্ত; অন্তৰত মই পূৰ্ণ—আত্মস্বৰূপে শুদ্ধ আনন্দ। মই কোনো নিত্যভাবৰ পৰা জন্ম লোৱা নহয়; অকৰ্তা হোৱাৰ বাবে মই অমৃত। দীপৰ দৰে হৃদয়ত জ্যোতি—“মই ব্ৰহ্ম”—মুক্তিৰ বাবে।