Adhyaya 224
Naimittika and Prākṛtika Pralaya (Periodic and Primordial Dissolution)
সূত শৌনকক উপদেশ দি থাকোঁতে এই অধ্যায়ত কল্পান্তৰ পৰ্যায়সমূহ বৰ্ণিত হৈছে। প্ৰথমে নৈমিত্তিক প্ৰলয়—চাৰি যুগৰ সহস্ৰ চক্ৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে শতবৰ্ষ অনাবৃষ্টি হয়; সাত সূৰ্য উদিত হৈ ত্ৰিলোক শুকাই পেলায় আৰু তাপ পাতাললৈকে যায়। তেতিয়া ভগৱান বিষ্ণুৱে নিজৰ মুখৰ পৰা মেঘ প্ৰকাশ কৰি শতবৰ্ষ বৰষুণ বৰ্ষণ কৰায়; শেষত মহাপ্লাৱনত জলেৰে সকলো ঢাকি যায়, চল-অচল সকলো নাশ হোৱাৰ পিছত হৰি একাই অনন্তশয্যাত শয়ন কৰে। তাৰ পাছত প্ৰাকৃতিক প্ৰলয়—যোগশক্তিৰে জগতৰ গভীৰ প্ৰত্যাহাৰ, ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্ত জীৱৰ আগলৈ গতি, আৰু ব্ৰহ্মাৰ আয়ু শেষ হ’লে ব্ৰহ্মাণ্ড ভাঙি লয়। শেষত পৃথিৱীৰ পৰা পুৰুষলৈকে লয়-ক্রম ক’লে, বিষ্ণুৰ বিশ্ৰাম আৰু অব্যক্তৰ পৰা ক্ৰমবদ্ধ পুনঃসৃষ্টি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / चतुर्युगसहस्रान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः / अनावृष्टिश्च कल्पान्ते जायते शतवार्षिकी
এইটো দু’শ চব্বিশতম অধ্যায়। সূত ক’লে—চতুৰ্যুগৰ সহস্ৰ চক্ৰান্তে ব্ৰাহ্ম নৈমিত্তিক প্ৰলয় ঘটে; আৰু কল্পান্তে শতবছৰীয়া অনাবৃষ্টি, অৰ্থাৎ বৰষুণৰ অভাৱ, জন্মে।
Verse 2
उतिष्ठन्ति तदा रौद्रा दिवि सप्त दिवाकराः / ते तु पीत्वा जलं सर्वं शोषयन्ति जगत्त्रयम्
তেতিয়া আকাশত সাতটা ভয়ংকৰ সূৰ্য উদয় হয়; সিহঁতে সকলো জল পান কৰি ত্ৰিলোকক শুকাই পেলায়।
Verse 3
भूर्भुवः स्वर्महर्लोकं चराचरं जनस्तथा / विष्णुश्च रुद्रो भूत्वासौ पातालानि दहत्यधः
সেই ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ আৰু মহৰ্লোক—সকলো চল‑অচলসহ জনলোককো দহি পেলায়। বিষ্ণু আৰু ৰুদ্ৰৰূপ ধৰি তলৰ পাতালসমূহো দগ্ধ কৰে।
Verse 4
विष्णुर्दहेत्त्रिलोकञ्चि मुखान्मेघान् सृजत्यलम् / वर्षन्ते वै वर्षशतं नानावर्णा महाघनाः
বিষ্ণুৱে ত্ৰিলোক দহি, নিজৰ মুখৰ পৰা প্ৰচুৰ মেঘ সৃষ্টি কৰে। নানা বৰ্ণৰ সেই মহাঘন মেঘে শতবছৰ ধৰি বৰষুণ দিয়ে।
Verse 5
विष्णुरूपःशतं वाति वर्षाणां वायुरूर्जितः / विष्णुरे कार्णवी भूते वर्षे ब्रह्मस्वरूपधृक् / शेते ऽनन्तासने विष्णुर्नष्टे स्थावरजङ्गमे
বিষ্ণুৰূপ ধৰি মহাবায়ু শত বছৰ বলৱানকৈ বয়। কাৰ্ণবী প্ৰলয় আহিলে ব্ৰহ্ম-স্বরূপ ধাৰণ কৰি কেৱল বিষ্ণুৱেই অৱশিষ্ট থাকে। স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হ’লে বিষ্ণু অনন্ত-শয্যাত শয়ন কৰে।
Verse 6
सुप्त्वा वर्षसहस्रं स जगद्भूयो ऽसृजद्धरिः / अथ प्राकृतिकं वक्ष्ये प्रलयं शृणु शौनक
সহস্ৰ বছৰ শয়ন কৰি সেই হৰিয়ে পুনৰ জগত সৃষ্টি কৰিলে। এতিয়া মই প্ৰাকৃতিক প্ৰলয় বৰ্ণনা কৰিম—হে শৌনক, শুনা।
Verse 7
पूर्णे संवत्सरशते संहृत्य सकलं जगत् / ब्रह्माणं न्यस्य देहे हि मुक्तो योगबलैर्हरिः
পূৰ্ণ শত বছৰ সম্পন্ন হ’লে হৰিয়ে সমগ্ৰ জগত সংহাৰ কৰি যোগবলে মুক্ত হয় আৰু ব্ৰহ্মাক নিজৰ দেহতেই ন্যস্ত কৰে।
Verse 8
ये गता ब्रह्मणः स्थानं ते ऽपि यान्ति परं पदम् / अनावृष्ट्यर्कसम्पन्ना आसन्मेघास्तथा द्विज / शतं वर्षाणि वर्षद्भिर्मेधैरण्डं प्रपूर्यते
যিসকলে ব্ৰহ্মাৰ স্থান পায়, সিহঁতেও পৰম পদলৈ অগ্ৰসর হয়। হে দ্বিজ, তেনেদৰে বৰষুণ নকৰাকৈ সূৰ্যতাপে পূৰ্ণ মেঘবোৰে যেতিয়া শত বছৰ বৰষে, তেতিয়া অণ্ড—ব্ৰহ্মাণ্ড—পূৰ্ণ হয়।
Verse 9
अन्तर्गतेन तोयेन भिन्नमण्डं जगत्पतेः / पूर्णे ब्रह्मायुषि गते भिद्यते ऽम्भसि लीयते
অন্তৰ্গত জল বৃদ্ধি পালে জগত্পতিৰ অণ্ড—ব্ৰহ্মাণ্ড—বিদীৰ্ণ হয়। ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্ণ আয়ু সম্পন্ন হ’লে সেয়া ভাঙি জলে লীন হৈ যায়।
Verse 10
एवं सा जगदाधारा तोये चोर्वो प्रलीयते / आपस्तेजसि लीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते
এইদৰে জগতৰ আধাৰ পৃথিৱী জলত লীন হয়; জল তেজত বিলীন হয় আৰু তেজ পাছত বায়ুত প্ৰলয় পায়।
Verse 11
वायुः खे खञ्च भूतादौ विशते च तदा महान् / महान्प्रपद्यते ऽव्यक्तं प्रकृतिः पुरुषे परे
তেতিয়া বায়ু আকাশত প্ৰৱেশ কৰে; মহান তত্ত্ব ভূতাদিত লীন হয়। পাছত মহান অব্যক্তত বিলীন হয় আৰু প্ৰকৃতি পৰাত্পৰ পৰম পুৰুষত একীভূত হয়।
Verse 12
शतवर्षं हरिः शेते सृजत्यथ दिनगमे / अव्यक्तादिक्रमेणैव व्यक्तीभूतं चराचरम्
হৰি শতবছৰ শয়নত থাকে; তাৰ পাছত দিনান্তত পুনৰ সৃষ্টি কৰে। অব্যক্তৰ পৰা ক্ৰমে সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত প্ৰকাশ পায়।
Frequently Asked Questions
It is a pralaya-marker indicating intensified cosmic heat that dries up waters and scorches the worlds, preparing the manifest universe for inundation and withdrawal; the image functions as a cosmological sign of the end of a cycle rather than an ordinary astronomical event.
Viṣṇu is portrayed as the sole remainder during dissolution—absorbing Brahmā, withdrawing the universe by yoga, and reclining on Ananta—yet also as the initiator of re-creation, manifesting the cosmos again in sequence beginning from the unmanifest (avyakta).