Adhyaya 221
Dharma-sāra: Dāna-mahātmyam, Karma-vāda, and the Conquest of Grief and Greed
ব্ৰহ্মা–শংকৰ উপদেশধাৰা অব্যাহত ৰাখি এই অধ্যায়ত ধৰ্মসাৰক সংক্ষিপ্তভাৱে কৰণীয় নীতিত ৰূপ দিয়া হৈছে। শোকক আধ্যাত্মিক ক্ষয়কাৰী বুলি বর্জন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে আৰু সুখ-দুখৰ একমাত্ৰ নিৰ্মাতা কৰ্মই বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। দানক পৰম ধৰ্ম বুলি মহিমা দিয়া হৈছে, লগতে ভীত প্ৰাণীৰ প্ৰাণৰক্ষা কৰাকো সমান মহাপুণ্য বুলি কোৱা হৈছে। তপ, ব্ৰত, যজ্ঞ, স্নান আদি ধৰ্মানুগ হ’লে তেনেহে ফলদায়ক; অধৰ্মযুক্ত হ’লে নৰকৰ কাৰণ, কিন্তু সত্য, ক্ষমা আৰু পবিত্ৰ কৰ্মত ভক্তি স্বৰ্গপ্ৰদ। লোভক ক্ৰোধ, দ্বেষ, মোহ, ছল, অহংকাৰ আৰু ঈৰ্ষাৰ মূল বুলি দেখুৱাই, সেয়া ত্যাগ কৰিলে শান্তি লাভ হয় বুলি বুজোৱা হৈছে। ভূমিদান, গোদান, অন্নদান, কন্যাদান, বৃষোৎসৰ্গ, তীৰ্থসেৱা, শাস্ত্ৰশ্ৰৱণ, কুঁৱা-উদ্যান আদি লোকহিত দানৰ বৰ্ণনা কৰি শেষত কোৱা হৈছে—তীৰ্থতকৈও শ্ৰেষ্ঠ সৎসঙ্গ, যি তৎক্ষণাৎ ফল দিয়ে। অন্তত সনাতনধৰ্মৰ মূল গুণসমূহ তালিকাভুক্ত কৰি আগলৈ অধিক প্ৰয়োগধৰ্ম আৰু কৰ্মফল-কেন্দ্ৰিত আলোচনাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः ब्रहामोवाच / धर्मसारमहं वक्ष्ये संक्षेपाच्छुणु शङ्कर / भुक्तिमुक्तिप्रदं सूक्ष्मं सर्वपापविनाशनम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে শংকৰ, সংক্ষেপে শুনা; মই ধৰ্মৰ সাৰ ক’ম। ই সূক্ষ্ম, ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো প্ৰদান কৰে, আৰু সকলো পাপ বিনাশ কৰে।
Verse 2
श्रुतं धर्मं बलं धैर्यं सुखमुत्साहमेव च / शोको हरति वै नॄणां तस्माच्छोकं परित्यजेत्
শোকেই মানুহৰ শ্ৰুতি-জ্ঞান, ধৰ্ম, বল, ধৈৰ্য, সুখ আৰু উৎসাহো হৰণ কৰে; সেয়ে শোক ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 3
कर्मदाराः कर्मलोकाः कर्मसम्बन्धिबान्धवाः / कर्माणि प्रेरयन्तीह पुरुषं सुखदुः खयोः
কৰ্মেই পত্নী আৰু সহচৰ হয়; কৰ্মেই লোক আৰু কৰ্ম-সম্বন্ধীয় বান্ধৱ হয়। এই লোকতেই কৰ্মে মানুহক সুখ আৰু দুখৰ দিশে প্ৰেৰণা দিয়ে।
Verse 4
दानमे परो धर्मो दानात्सर्वमवाप्यते / दानाःत्स्वर्गश्च राज्यञ्च दद्याद्दनं ततो नरः
দানেই পৰম ধৰ্ম; দানৰ দ্বাৰা সকলো লাভ হয়। দানৰ পৰা স্বৰ্গ আৰু ৰাজ্য দুয়ো মেলে; সেয়ে মানুহে ধন দান কৰা উচিত।
Verse 5
एकतो दानमेवाहुः समग्रवरदक्षिणम् / एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम्
এফালে কোৱা হয়—সম্পূৰ্ণ, শ্ৰেষ্ঠ আৰু দক্ষিণাসহ দান মহাপুণ্য; সিফালে ভয়ত কঁপা প্ৰাণীৰ প্ৰাণৰক্ষাো তেনেকুৱাই মহৎ।
Verse 6
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैः स्नानेन वा पुनः / धर्मस्य नाशका ये च ते वै निरयगामिनः
তপস্যা, ব্ৰহ্মচৰ্য, যজ্ঞ বা স্নান কৰিলেও যিসকলে ধৰ্ম নষ্ট কৰে, তেওঁলোক নিশ্চয়েই নৰকগামী।
Verse 7
ये च होमजपस्नानदेवतार्चनतत्पराः / सत्यक्षमादयायुक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः
যিসকল মানুহ হোম, জপ, স্নান আৰু দেৱ-অৰ্চনাত তৎপৰ আৰু সত্য, ক্ষমা আদি গুণে যুক্ত, তেওঁলোক স্বৰ্গগামী হয়।
Verse 8
न दाता सुखदुः खानां न च हर्तास्ति कश्चन / भुञ्जते स्वकृतान्येव दुः खानि च सुखानि च
সুখ-দুখ দান কৰা আন কোনো নাই, আৰু কেঢ়ি লোৱা আন কোনো নাই; জীৱে নিজৰ কৃত কৰ্মৰ ফলস্বৰূপে দুখ আৰু সুখ ভোগ কৰে।
Verse 9
धर्मार्थं जीवितं येषां दुर्गाण्यतितरन्ति ते / सन्तुष्टः को न शक्नोति फलमूलैश्च वर्तितुम्
যিসকলৰ জীৱন ধৰ্মৰ বাবে, তেওঁলোকে অতি কঠিন বিপদো অতিক্ৰম কৰে। সন্তুষ্ট মানুহে ফল-মূল খাইও কি জীৱন চলাব নোৱাৰে?
Verse 10
सर्व एव हि सौख्येन सङ्कटान्यवगाहते / इदमेव हि लोभस्य कार्यं स्या दतिदुष्करम्
আচলতে সকলেই সহজে সংকট পাৰ কৰিব পাৰে; কিন্তু লোভৰ এই কাৰ্যই অতি দুষ্কৰ (আৰু বিনাশকাৰী)।
Verse 11
लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभाद्द्रोहः प्रवर्तते / लोभान्मोहश्च माया च मानो मत्सर एव च
লোভৰ পৰা ক্ৰোধ জন্মে, লোভৰ পৰা দ্ৰোহ প্ৰৱৰ্তে; লোভৰ পৰাই মোহ, মায়া, মান আৰু মত্সৰো উদ্ভৱ হয়।
Verse 12
रागद्वेषानृतक्रोधलोममोहमदोज्झितः / यः स शान्तः परं लोकं याति पापविवर्जितः
যি ৰাগ-দ্বেষ, অসত্য, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ আৰু অহংকাৰ ত্যাগ কৰে, সেয়াই প্ৰকৃত শান্ত; পাপমুক্ত হৈ সি পৰম লোক লাভ কৰে।
Verse 13
देवता मुनयो नागा गन्धर्वा गुह्यका हर / धार्मिकं पूजयन्तीह न धनाढ्यं न कामिनम्
ইয়াত দেবতা, মুনি, নাগ, গন্ধৰ্ব, গুহ্যক আৰু স্বয়ং হৰেও ধৰ্মিকক পূজা কৰে; কেৱল ধনী বা কামাসক্তক নহয়।
Verse 14
अनन्तबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा / अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिवेदना
অসীম বল-পরাক্ৰম, প্ৰজ্ঞা বা পুৰুষাৰ্থে মর্ত্যই অলভ্যকো লাভ কৰে; তেন্তে শোকৰ কি অৱকাশ?
Verse 15
सर्वसत्त्वदयालुत्वं सर्वेन्द्रियविनिग्रहः / सर्वत्रानित्यबुद्धित्वं श्रेयः परमिदं स्मृतम्
সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়া, সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ সংযম, আৰু সৰ্বত্ৰ অনিত্যতাৰ বোধ—ইয়াকেই পৰম শ্ৰেয় বুলি স্মৃত।
Verse 16
पश्यन्निवाग्रतो मृत्युं यो धर्मं नाचरेन्नरः / अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्
মৃত্যুক যেন আগততে দেখা সত্ত্বেও যি নৰ ধৰ্ম আচৰণ নকৰে, তাৰ জন্ম ছাগলীৰ গলাৰ থনৰ দৰে নিৰর্থক।
Verse 17
भ्रूणहा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा गुरुतल्पगः / भूमिं सर्वगुणोपेतां दत्त्वा पापैः प्रमुच्यते
ভ্ৰূণহন্তা, ব্ৰাহ্মণহন্তা, গোহন্তা, পিতৃহন্তা বা গুৰুতল্পগো সৰ্বগুণসম্পন্ন ভূমি দান কৰিলে পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 18
न गोदानात्परं दानं किञ्चिदस्तीति मे मतिः / या गौर्न्यायार्जिता दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम्
মোৰ মতে গোদানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ দান একো নাই। ন্যায়ে অৰ্জিত গাই দান কৰিলে সি সমগ্ৰ কুলক তাৰে।
Verse 19
नान्नदानात्परं दानं किञ्चिदस्ति वृषध्वज ! / अन्नेन धार्यते सर्वं चराचरमिदं जगत्
হে বৃষধ্বজ প্ৰভু! অন্নদানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ দান নাই; অন্নেই এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত ধাৰণ কৰে।
Verse 20
कन्यादानं वृषोत्सर्गस्तीर्थसेवा श्रुतं तथा / हस्त्यश्वरथदानानि मणिरत्नवसुन्धराः
কন্যাদান, বৃষোৎসৰ্গ, তীৰ্থসেৱা, লগতে শাস্ত্ৰশ্ৰৱণ/পাঠ; হাতী-ঘোঁৰা-ৰথদান, মণি-ৰত্ন আৰু ভূমিদান—এই সকলো মহাপুণ্যকৰ্ম।
Verse 21
अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् / अन्नात्प्राणा बलं तेजश्चान्नाद्वीर्यं धृतिः स्मृतिः
অন্নদানৰ পুণ্যৰ ষোড়শাংশৰ সমানও আন দান নহয়। অন্নৰ পৰা প্ৰাণ, বল আৰু তেজ জন্মে; অন্নৰ পৰাই বীৰ্য, ধৈৰ্য আৰু স্মৃতিও লাভ হয়।
Verse 22
कूपवापीतडागादीनारामांश्चैव कारयेत् / त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते
কূপ, বাওঁৰি, পুখুৰী, সৰোবৰ আৰু উদ্যান আদি নিৰ্মাণ কৰাব লাগে। একুশ পুৰুষৰ কুল উদ্ধাৰ কৰি সি বিষ্ণুলোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 23
साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थादपि विशिष्यते / कालेन तीर्थं फलति सद्यः साधुसमागमः
সাধুৰ দৰ্শন পুণ্য, তীৰ্থতকৈও শ্ৰেষ্ঠ। তীৰ্থে সময়ত ফল দিয়ে, কিন্তু সাধুসঙ্গ তৎক্ষণাৎ ফল দিয়ে।
Verse 24
सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषश्च क्षमार्जवम् / ज्ञानं शमो दया दानमेष धर्मः सनातनः
সত্য, দম, তপ, শৌচ, সন্তোষ, ক্ষমা আৰু আৰ্জৱ; জ্ঞান, শম, দয়া আৰু দান—এইয়েই সনাতন ধৰ্ম।
Frequently Asked Questions
The chapter states that austerity, celibacy, sacrifice, and ritual bathing do not protect a person who ‘destroys dharma’; ritual divorced from ethical conduct becomes counterproductive and leads to naraka, while virtues like truth and forgiveness align ritual life with svarga-bound merit.
Because it is presented as the root-cause that generates a chain of inner vices—anger, malice, delusion, deceit, pride, and envy—thereby undermining dharma at its psychological source rather than only at the level of outward behavior.