Adhyaya 215
Brahma KhandaAdhyaya 2158 Verses

Adhyaya 215

Tarpaṇa-vidhi (Rite of Water-libations) for Devas and Pitṛs

পুৰাণৰ আচাৰমুখী উপদেশ আগবঢ়াই ব্ৰহ্মাই তৰ্পণক দেৱতা আৰু পিতৃসকলক তৃপ্তি দিয়া কৰ্ম বুলি কৈ, মন্ত্ৰসহ কাক ক্ৰমে তৰ্পণ দিব লাগে তাৰ মানচিত্ৰ দাঙি ধৰে। সাধকে প্ৰথমে মোদ-প্ৰমোদ, বিঘ্ন, ছন্দ, বেদ, ঔষধি, কাল (বছৰ আৰু তাৰ ভাগ) আৰু সকলো প্ৰাণীবৰ্গক উদ্দেশ কৰি সাৰ্বজনীন শমন-তৰ্পণ কৰি অৰ্পণক্ষেত্ৰ শুদ্ধ কৰে। তাৰ পাছত ঋষি, প্ৰজাপতি আৰু লোকপাল আদি তৰ্পণ কৰি, যজ্ঞোপবীত ধাৰণত নীবীতীৰ পৰা প্ৰাচীনাবীতীলৈ সলনি হৈ স্পষ্ট পিতৃবিধিত প্ৰৱেশ কৰে। ‘স্বধা’সহ পিতা–পিতামহ–প্ৰপিতামহ, মাতৃপক্ষীয় পূৰ্বজ আৰু অগ্নিষ্বাত্ত, সোমপ, বৰ্হিষদ আদি পিতৃশ্ৰেণীক জলাঞ্জলি দিয়া হয়; যম, ধৰ্মৰাজ, কাল আৰু চিত্ৰগুপ্তক নমস্কাৰ কৰা হয়। শেষত পুত্ৰহীন মৃত গোত্ৰজকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰি গোত্ৰৰ কোনো সদস্য বাদ নপৰে বুলি স্থাপন কৰি, শ্ৰাদ্ধ-সম্পৰ্কীয় কৰ্মৰ বাবে বিধিগত ছাঁচ আৰু গ্ৰাহক-শ্ৰেণীবিভাজন নিৰ্দিষ্ট কৰে।

Shlokas

Verse 1

नाम चतुर्दशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवादिपितृतुष्टिदम्

অধ্যায়-শিৰোনাম: দু’শ পন্ধৰতম অধ্যায়। ব্ৰহ্মাই ক’লে—দেৱ আৰু পিতৃসকলক তৃপ্তি দিয়া তৰ্পণ-বিধি মই এতিয়া বৰ্ণনা কৰিছোঁ।

Verse 2

ॐ मोदास्तृप्यन्ताम् / ॐ प्रमोदास्तृप्यन्ताम् / ॐ सुमुखास्तृप्यन्ताम् / ॐ दुर्मुखास्तृप्यन्ताम् / ॐ विघ्नास्तृप्यन्ताम् / ॐ विघ्नकर्तारस्तृप्यन्ताम् / ॐ छन्दांसि तृप्यन्ताम् / ॐ वेदास्तृप्यन्ताम् / ॐ ओषधयस्तृप्यन्ताम् / ॐ सनातनस्तृप्यताम् / ॐ इतराचार्यास्तृप्यन्ताम् / ॐ संवत्सरःसावयवस्तृप्यताम् / ॐ देवास्तृप्यन्ताम् / ॐ अप्सरसस्तृप्यन्ताम् / ॐ देवान्धकास्तृप्यन्ताम् / ॐ सागरस्तृप्यन्ताम् / ॐ नागास्तृप्यन्ताम् / ॐ पर्वतास्तृप्यन्ताम् / ॐ सरिन्मनुष्या यक्षास्तृप्यन्ताम् / ॐ रक्षांसि तृप्यन्ताम् / ॐ पिशाचास्तृप्यन्ताम् / ॐ सुपर्णास्तृप्यन्ताम् / ॐ भूतानि तृप्यन्ताम् / ॐ भूतग्रामाश्चतुर्विधास्तृप्यन्ताम् / ॐ दक्षस्तृप्यताम् / ॐ प्रचेतास्तृप्यताम् / ॐ मरीचिस्तृप्यताम् / ॐ आत्रिस्तृप्यताम् / ॐ अङ्गिरास्तृप्यताम् / ॐ पुलस्त्यस्तृप्यताम् / ॐ पुलहस्तृप्यताम् / ॐ क्रतुस्तृप्यताम् / ॐ नारदस्तृप्यताम् ! ॐ भृगुस्तृप्यताम् / ॐ विश्वामित्रस्तृप्यताम् / ॐ रैवतस्तृप्यताम् / ॐ चाक्षुषस्तृप्यताम् / ॐ महातेजास्तृप्यताम् / ॐ वैवस्वतस्तृप्यताम् / ॐ ध्रुवस्तृप्यताम् / ॐ धवस्तृप्यताम् / ॐ अनिलस्तृप्यताम् / ॐ प्रभासस्तृप्यताम्

ওঁ মোদসকল তৃপ্ত হওক; ওঁ প্রমোদসকল তৃপ্ত হওক; ওঁ সুমুখসকল তৃপ্ত হওক; ওঁ দুৰ্মুখসকল তৃপ্ত হওক। ওঁ বিঘ্নসমূহ তৃপ্ত হওক। ওঁ বৈদিক ছন্দসমূহ তৃপ্ত হওক; ওঁ বেদসমূহ তৃপ্ত হওক; ওঁ ঔষধিসমূহ তৃপ্ত হওক। ওঁ সনাতন তৃপ্ত হওক। ওঁ দেৱতা, অপ্সৰা, সাগৰ, নাগ, পৰ্বত আৰু সকলো জীৱ তৃপ্ত হওক। ওঁ দক্ষ, নাৰদ আৰু অন্যান্য ঋষিসকল তৃপ্ত হওক।

Verse 3

नीवीती / ॐ सनकस्तृप्यताम् / ॐ सनन्दनस्तृप्यताम् / ॐ सनातनस्तृप्यताम् / ॐ कपिलस्तृप्यताम् / ॐ आसुरिस्तृप्यताम् / ॐ वोढुस्तृप्यताम् / ॐ पञ्चशिखस्तृप्यताम् / ॐ मनुष्याणां कव्यवाहस्तृप्यताम् / ॐ अनलस्तृप्यन्ताम् / ॐ सोमस्तृताम् / ॐ यमस्तृप्यताम् / ॐ अर्यमातृप्यताम्

(নিবীতী হৈ) ওঁ সনক তৃপ্ত হওক; ওঁ সনন্দন তৃপ্ত হওক; ওঁ সনাতন তৃপ্ত হওক; ওঁ কপিল তৃপ্ত হওক; ওঁ আসুৰি তৃপ্ত হওক; ওঁ বোঢ়ু তৃপ্ত হওক; ওঁ পঞ্চশিখ তৃপ্ত হওক। ওঁ মানুহৰ কব্যবাহ তৃপ্ত হওক; ওঁ অগ্নি, সোম, যম আৰু অৰ্যমা তৃপ্ত হওক।

Verse 4

प्राचीनावीती / ॐ अग्निष्वात्ताः पितरस्तृप्यन्ताम् / ॐ सोमपाः पितरस्तृप्यन्ताम् / ॐ बर्हिषदः पितरस्तृप्यन्ताम् / यमाय नमः / धर्मराजाय नमः / मृत्यवे नमः / अन्तकाय नमः / वैवस्वताय नमः / कालाय नमः / सर्वभूतक्षयाय नमः / औदुम्बराय नमः! दध्नाय नमः / नीलाय नमः / परमेष्ठिने नमः / वृकोदराय नमः / चित्राय नमः / चित्रगुप्ताय नमः

(প্ৰাচীনাবীতী হৈ) ওঁ অগ্নিষ্বাত্ত পিতৃসকল তৃপ্ত হওক। ওঁ সোমপা পিতৃসকল তৃপ্ত হওক। ওঁ বৰ্হিষদ পিতৃসকল তৃপ্ত হওক। যমক নমস্কাৰ; ধৰ্মৰাজক নমস্কাৰ; মৃত্যুক নমস্কাৰ; অন্তকক নমস্কাৰ; বৈৱস্বতক নমস্কাৰ; কালক নমস্কাৰ; সৰ্বভূতক্ষয়ক নমস্কাৰ; ঔদুম্বৰ, দধ্ন, নীল, পৰমেষ্ঠী, বৃকোদৰ, চিত্ৰ আৰু চিত্ৰগুপ্তক নমস্কাৰ।

Verse 5

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यतु / ॐ पितृभ्यः स्वधा नमः / ॐ पितामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ मातृभ्यः स्वधानमः / ॐ पितामहीभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रपितामहीभ्यः स्वधा नमः / ॐ मातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वधानमः तृप्यतामिति / उदीरतामवर उत्परासो उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः / असुंय ईयुरवृका ऋतज्ञास्तेनो ऽवन्तुपितरोहवेषु / गोत्रोच्चारणेन प्रथमाञ्जलिः पितुः / ॐ अङ्गिरसो नः पितरोदृ- / तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानां अपि भद्रे सौमनसे स्याम / ॐ आयन्तु नः पितरः सौम्यासोग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः / अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तो ऽधिब्रुवन्तु ते ऽवन्त्वस्मान्

ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈকে সমগ্ৰ জগত তৃপ্ত হওক। ওঁ পিতৃসকলক স্বধা আৰু নমস্কাৰ; ওঁ পিতামহ আৰু প্ৰপিতামহসকলক স্বধা আৰু নমস্কাৰ; ওঁ মাতৃ, পিতামহী আৰু প্ৰপিতামহীসকলক স্বধা আৰু নমস্কাৰ। ওঁ মাতামহ, প্ৰমাতামহ আৰু বৃদ্ধপ্ৰমাতামহসকলক স্বধা আৰু নমস্কাৰ। তেওঁলোক তৃপ্ত হওক। আমাৰ সৌম্য পিতৃসকল, যিসকল নিম্ন, উচ্চ আৰু মধ্যম লোকত আছে, তেওঁলোক আহক আৰু আমাক ৰক্ষা কৰক। গোত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি পিতাক প্ৰথম অঞ্জলি দিয়ক। ওঁ আমাৰ সৌম্য অগ্নিষ্বাত্ত পিতৃসকল দেৱযান পথেৰে আহক আৰু আমাক আশীৰ্বাদ কৰক।

Verse 6

ॐ ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्नुतं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन् / ॐ पितृभ्यः स्वधा नमः / ॐ पितामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रपितामहेभ्यः स्वधान नमः / ॐ मातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः / पितामहस्यदृ / ॐ अक्षन्पितरो अमीमदन्त पितरो अमी तृप्यन्तः पितरः शुं(स्व) धध्वं पिबेह पितरो ऽपि वानत्रयांश्च विश्रयांश्च भवनपवित्रत्वा रथपति ते जातवेदाः स्वधाभिर्यज्ञं सुकृतं जुपस्व? / ॐ णदुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः / माध्वीर्नः सन्त्वोषधीर्मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः / मधु द्यौरस्तु नः पिता मधु मान्नो वनस्पतिर्मधुभाम् अस्तु सूर्यो माध्वीर्गावो भवन्तु नः

ওঁ, শক্তি, অমৃত, ঘিউ আৰু গাখীৰ বহনকাৰী ধাৰাসমূহে মোৰ পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰক। ওঁ পিতৃসকলক স্বধা আৰু নমস্কাৰ; পিতামহ আৰু প্ৰপিতামহসকলক স্বধা আৰু নমস্কাৰ; মাতামহ আৰু প্ৰমাতামহসকলক স্বধা আৰু নমস্কাৰ। পিতৃসকলে ভোজন কৰক আৰু প্ৰসন্ন হওক। হে অগ্নি জাতবেদস, এই যজ্ঞত আনন্দ কৰক। ওঁ বতাহে মধুৰতাৰে বওক; নদীসমূহ মধুৰ হওক; ঔষধিসমূহ মধুৰ হওক; ৰাতি আৰু পুৱা মধুৰ হওক; পৃথিৱীৰ ধূলিকণা মধুৰ হওক। আকাশ পিতৃ মধুৰ হওক; বনস্পতি মধুৰ হওক; সূৰ্য মধুৰ হওক; আৰু আমাৰ গৰুবোৰে মধুৰতা প্ৰদান কৰক।

Verse 7

प्रपितामहस्याञ्जलिदानम् / ॐ नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे / नमो वः पितरो गृहान्न पितरो दत्तः / नमो वः पितरो दध्मे तद्वः पितरो वासः / मातामहानां त्रिरञ्जलिदृ / ततो मात्रादीनान्दृ

প্ৰপিতামহসকললৈ অঞ্জলিৰে জল অৰ্পণ কৰি মন্ত্ৰ জপ কৰিব— “ওঁ পিতৃগণক নমস্কাৰ—ৰসৰ বাবে, শুষ্ম (বল)ৰ বাবে, জীৱৰ বাবে, স্বধাৰ বাবে, ঘোৰ তত্ত্বৰ বাবে, আৰু মন্যু (ধৰ্ম-তেজ)ৰ বাবে। হে পিতৃগণ, আমাৰ গৃহৰ অন্ন যেন ক্ষীণ নহয়; দিয়া দান গ্ৰহণ কৰক। হে পিতৃগণ, আমাক ধাৰণ-পোষণ দিয়ক; ই আপোনালোকৰ বাস/আৱৰণ হওক।” মাতামহসকলক তিন অঞ্জলি জল দিব; তাৰ পাছত মাতা আদি মাতৃপক্ষীয় আত্মীয়সকলকো বিধিমতে দিব।

Verse 8

ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः / ते तृप्यन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम्

আমাৰ কুলত জন্ম লোৱা, একে গোত্ৰৰ যিসকল আত্মীয় পুত্ৰহীন হৈ মৃত্যুবৰণ কৰিছে, তেওঁলোকে মোৰ অৰ্পিত বস্ত্ৰ-নিষ্পীড়িত জল পাই তৃপ্ত হওক।

Frequently Asked Questions

The chapter uses a concentric recipient-order: first pacifying cosmic supports (metres, Vedas, herbs, time) and obstacles (vighna), then acknowledging sages and progenitors, and finally entering the pitṛ-domain with svadhā and prācīnāvītī. This sequencing aims to ensure unobstructed transmission and proper ritual address.

The text specifies that, with the utterance of lineage (gotra), the first libation is offered to the father. Gotra acts as an identifier that ‘routes’ the offering to the correct ancestral stream, aligning the rite with kula-identity and śrāddha protocol.

By including kinsmen of the same gotra who died without sons, the chapter broadens ancestral care beyond direct descendants. It frames tarpaṇa as a communal dharma that prevents abandonment of the departed and sustains the integrity of the lineage-network.