Adhyaya 212
Prastāra–Naṣṭa Procedures and Enumeration of Chandas (Laghu–Guru Computation)
এই অধ্যায়ত সূতে ছন্দশাস্ত্ৰৰ কাৰিগৰি গণনা-পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কয়, প্ৰস্তাৰ ‘লা’ৰে আৰম্ভ হয় আৰু পৰৱৰ্তী বিন্যাস আগৰ ধাৰা অনুসৰি গঢ় লয়। তাৰ পাছত ‘নষ্ট’ বিধি—সংখ্যা আৰু তাৰ ক্ৰমাগত অর্ধাংশ সম নে বিষম সেয়া চাই ‘লা’ বা ‘গুরু’ স্থিৰ কৰি ছন্দ-বিন্যাস পুনৰ নিৰ্মাণ—ব্যাখ্যা কৰে। মাজতে আচাৰোপদেশ আছে: দোষ শমনৰ বাবে তাৰ বিপৰীত গুণ গ্ৰহণ কৰিব লাগে, আৰু দুবাৰ বিধান কৰা কৰ্ম একেটা সংযুক্ত অনুশাসন হিচাপে এবাৰেই পালনীয়। গণনাত বাৰে বাৰে অর্ধ কৰা, অৱশিষ্ট ধৰা, শূন্যৰ পৰা দ্বিগুণ কৰি আগবঢ়া, আৰু শেষত ‘লভ্য মানৰ দ্বিগুণ কৰি দুই বিয়োগ’ কৰি প্ৰয়োজনীয় সংখ্যা উলিয়াবলৈ কোৱা হয়। পূৰ্ণতাৰ ওপৰত পূৰ্ণতা আৰু মেৰুৰ বিশালতাৰ উপমা দি শেষত নিয়ম দিয়ে—লঘু/গণ/বৃত্তৰ সংখ্যা পেতে দ্বিগুণ কৰি এক কমাব লাগে। প্ৰস্তাৰ আৰু নষ্ট—উৎপাদক আৰু বিপৰীত-সূচক—দুয়োটা চাবি এই অধ্যায়ে স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
नामैकादशोत्तरद्विशशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / प्रस्तार आद्यगो ऽथो लः परतुल्यो ऽथ पूर्वगः / नष्टमध्ये समेंऽके लः समे ऽर्धे विषमे गुरुः
সূত ক’লে—এইটো দ্বিশতদ্বাদশ অধ্যায়। ‘প্ৰস্তাৰ’ পদ্ধতিত আদিচিহ্ন ‘ল’; তাৰ পিছত পূৰ্বৱৰ্তী অনুক্ৰম অনুসৰি বিন্যাস হয়। ‘নষ্ট’ (পুনৰ্নিৰ্মাণ) পদ্ধতিত সংখ্যা সম হ’লে ‘ল’; অর্ধও সম হ’লে ‘ল’য়ে; আৰু বিষম হ’লে ‘গুৰু’ (দীৰ্ঘ) ধৰা হয়।
Verse 2
प्रतिलोमगुणं लाद्यं द्विरुद्दिष्टक एकनुत्
দোষৰ বিপৰীত গুণ বিধিপূৰ্বক গ্ৰহণ কৰা উচিত; যি বিধান দুবাৰ কোৱা হৈছে, তাক একেটা ব্ৰতৰূপে এবাৰেই পালন কৰিব লাগে।
Verse 3
संख्या द्विरर्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितम् / तावदर्धे तद्गुणितं द्विर्द्व्यूनन्तु तदन्ततः
সংখ্যা দুবাৰ অর্ধ কৰিলে যদি এক অৱশিষ্ট থাকে, তেন্তে তাক শূন্য বুলি গণ্য কৰিব লাগে; আৰু সংখ্যা শূন্য হ’লে তাক দ্বিগুণ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত সেই অর্ধাংশক বিধিমতে গুণ কৰিব; শেষত ফলক দ্বিগুণ কৰি তাতৰ পৰা দুই বিয়োগ কৰিব।
Verse 4
परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुः प्रस्तारतो भवेत्
পৰম ধামত পূৰ্ণতাৰ ওপৰত পূৰ্ণতা আছে; আৰু মেরুও নিজৰ বিস্তাৰ-প্ৰস্তাৰৰ দ্বাৰা তেনেদৰেই প্ৰসিদ্ধ হয়।
Verse 5
लगसंख्या वृत्तसंख्या चाद्याङ्गुलमथोर्ध्वतः / संख्यैव द्विगुणैकोनाच्छन्दः सारो ऽयमीरितः
প্ৰথম অঙ্গুলৰ পৰা ওপৰলৈ লঘুগুচ্ছৰ সংখ্যা আৰু বৃত্তৰ সংখ্যা—সেই সংখ্যাক দ্বিগুণ কৰি এক কমালে, এয়াই ছন্দ-নিৰ্ণয়ৰ সাৰ নিয়ম বুলি কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
The rule is parity-based: if the given number is even, place “la”; then examine the half—if that half is even, again “la”; if it is odd, assign “guru.” This logic continues through successive halving to reconstruct the pattern.
It is presented as the essential principle for determining the count of metrical groupings (lagas/gaṇas) and meters (vṛttas) when proceeding upward from the first measure—i.e., a compact enumeration rule for chandas totals.