Adhyaya 210
Chandas-Lakṣaṇa: Upacitraka, Vegavatī, Bhadravirāṭ, Viparītākhyānaka, Vaitālīya (Aparavaktra)
ব্ৰহ্মখণ্ডৰ ছন্দঃশাস্ত্ৰীয় ধাৰা আগবঢ়াই, সূতে পাদভেদে গণ-বিন্যাসৰ জৰিয়তে ছন্দ চিনাক্ত কৰাৰ নিয়ম বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে উপচিত্রক ছন্দৰ লক্ষণ বিষম পাদত ‘স-স-স-ল-গা’ ক্ৰম আৰু সম পাদৰ পৰিপূৰক বিধিৰে দিয়া হয়, আৰু মধ্যভাগৰ শীঘ্ৰ/লঘু গতি বিশেষকৈ উল্লেখ কৰা হয়। বিষম চৰণত ‘গ’ গণৰ শর্তসাপেক্ষ প্ৰয়োগ আৰু অন্য ঠাইত ন, জ, জ্য আদি বিকল্প বিধিও কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বেগৱতী, ভদ্ৰবিৰাট আদি ছন্দৰ বাবে বিষম আৰু সম (দ্বিতীয়/চতুৰ্থ) পাদৰ পৃথক নিৰ্ণায়ক গণসমষ্টি, লগতে কেতুমতীৰ লক্ষণো উল্লেখিত। আখ্যানধর্মী ছন্দসমূহত বিপৰীতাখ্যানকক পিঙ্গল-প্ৰদত্ত বিষম/সম পাদ-ৰূপরেখাৰে পৰিচয় কৰোৱা হয়। শেষত বৈতালীয়—অপৰবক্ত্ৰ নামেও পৰিচিত—ক নিৰ্দিষ্ট গণগুচ্ছসহ এক ঔপচ্ছন্দসিক সহচৰ ছন্দ ৰূপে দেখুৱাই, পুৰাণপাঠত ছন্দ-চিনাক্তকৰণৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ ভিত্তি স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
नाम नवोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / सससलगाश्च विषमे पादे यद्युपचित्रकम् / समे भौ भगगाः स्युश्च द्रुतमध्या भभौ भगौ
এইটো দুইশো দহম অধ্যায়। সূত ক’লে— বিষম পাদত ‘স-সা-সা-ল-গা’ বিন্যাস থাকিলে তাক ‘উপচিত্রকম্’ বোলা হয়। সম পাদত ‘ভৌ’ আৰু ‘ভ-গ-গা’ থাকিব; মধ্য যদি দ্ৰুত (লঘু) হয় তেন্তে ক্ৰম ‘ভ-ভৌ’ আৰু ‘ভ-গৌ’।
Verse 2
गः पादे विषमे ऽन्यत्र नजौ ज्यौ च गणौ स्मृतौ
বিষম পাদত ‘গ’ গণ ব্যৱহাৰ হয়; অন্যথা ‘ন’ আৰু ‘জ’ গণ, লগতে ‘জ্য’ গণো বিধেয় বুলি স্মৃত।
Verse 3
विषमे वेगवती सा गः समे भौ भो गगौ गणाः / पादे ऽसमे तजौ रो गः समे मसौ जगौ गरुः / भवेद्भद्रविराट् केतुमती तु विषमे सजौ
বিষম পাদত ‘বেগৱতী’— ‘সা’ আৰু ‘গ’ গণসহ; সম পাদত ‘ভৌ’, ‘ভো’, ‘গগৌ’ গণ থাকে। পাদ বিষম হ’লে ‘তজৌ-ৰো-গ’; সম হ’লে ‘মসৌ-জগৌ-গৰু’। এইদৰে ‘ভদ্ৰবিৰাট্’ ছন্দ হয়; আৰু ‘কেতুমতী’ত বিষম পাদে ‘সজৌ’ গণ থাকে।
Verse 4
सगौ समे भ्रौ नगगा आख्यानकी त्वथासमे / तौ जो गगौ समे पादे जतजा गुरुकद्वयम्
সম ছন্দত যেতিয়া আৰম্ভস্থান (ভ্ৰৌ) ত ‘সগৌ’ বিন্যাস থাকে, তেতিয়া তাক ‘নগগা’ বোলা হয়; ই ‘আখ্যানকী’ বৃত্তো। সম পাদত ‘তৌজো গগৌ’ বিধেয়, আৰু ‘জতজা’ দ্বাৰা গুৰু-দ্বয় গঠিত হয়।
Verse 5
विपरीताख्यानकं स्याद्विषमे जस्तजौ गगौ / ततौ जगौ समे गः स्यात् पिङ्गलेन ह्युदाहृतम्
‘বিপৰীতাখ্যানক’ ছন্দত বিষম পাদত ‘জ, স্তজৌ, গগৌ’ ক্ৰম; সম পাদত ‘ততৌ, জগৌ’ আৰু শেষত ‘গ’—এনেদৰে পিঙ্গলে কৈছে।
Verse 6
पादे ऽथ विषमे चैव पुष्पिताग्रा ननौ रयौ / समे नजौ जरौ गश्च वैतालीयं वदन्ति हि / वृत्तञ्चापरवक्त्राख्यमौपच्छन्दसिकं परम्
বিষম পাদত ‘পুষ্পিতাগ্ৰা, ন, ন, ৰ’ আৰু সম পাদত ‘ন, জ, ৰ, গ’ গণ থাকিলে তাক ‘বৈতালীয়’ বোলা হয়। এই বৃত্ত ‘অপরবক্ত্ৰ’ নামেও খ্যাত আৰু পৰম ঔপচ্ছন্দসিক বুলি মান্য।
Verse 7
वाङ्मती रजरा यः स्यादयुग्मे जरजा रगौ
‘বাঙ্মতী’ নামৰ (বৃত্ত) ‘ৰজৰা’ বুলি কোৱা হয়; আৰু বিষম স্থানত ‘জৰজা’ আৰু ‘ৰগৌ’ বিন্যাস নিৰ্দিষ্ট।
Frequently Asked Questions
Upacitraka is identified by a distinctive odd-pāda pattern given as ‘sa-sa-sa-la-gā’, together with prescribed even-pāda gaṇa requirements (including ‘bhau’ and ‘bha-ga-gā’) and an instruction that the middle should be ‘quick/light’ (laghu-dominant), indicating a specific cadence profile across the quarter-verses.
In this chapter it is ‘defined by prescription’: the odd pādas follow a fixed gaṇa order (ja, sta, jau, gagau), while the even pādas take a different sequence (tatāu, jagāu) and conclude with ‘ga’. The ‘viparīta’ sense is conveyed by the deliberate alternation/contrast between odd and even pādas rather than a single uniform scheme.
Aupacchandasika denotes a metrical type allied to, but not strictly within, the most standard chandas families. Adhyāya 210 marks Vaitālīya/Aparavaktra as ‘supreme’ among such allied metres and defines it through strict gaṇa groupings across odd and even pādas, signaling a recognized but specialized metrical class.