Shloka 3

Āryā-Chandas Lakṣaṇa; Gīti-Bheda; Vaitālīya-Vaktra; Mātrā-to-Varṇa Transition

ग्मध्ये द्वितुर्यौ जौ चपला मुखपूर्वादिचापला / द्वितीयार्धे सजघना आर्याजातेश्च लक्षणम्

gmadhye dvituryau jau capalā mukhapūrvādicāpalā / dvitīyārdhe sajaghanā āryājāteśca lakṣaṇam

আৰ্যা ছন্দৰ মধ্যভাগত যদি দুটা তুৰ্য আৰু দুটা ‘জ’‑গণ থাকে, তেন্তে তাক ‘চপলা’ (দ্ৰুতগতি) বোলা হয়। আৰু দ্বিতীয়াৰ্ধত ‘সজঘনা’ লক্ষণ থাকাই আৰ্যাজাতিৰ চিহ্ন।

ग्मध्येin the middle
ग्मध्ये:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अव्ययीभावार्थे ‘मध्ये’ = in the middle
द्वितुर्यौthe two ‘turyas’ (two turyas)
द्वितुर्यौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + तुर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), द्विवचन; द्विगुसमासः (द्वि+तुर्य)
जौthe two ‘ja’ (jau)
जौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), द्विवचन
चपलाcapalā (name/term)
चपला:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचपल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण
मुखपूर्वादि(those) beginning with mukha and pūrva etc.
मुखपूर्वादि:
Sambandha (Genitival/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समाहार/समुच्चयार्थक तत्पुरुषः (‘mukha-pūrva-ādi’ = beginning with mukha and pūrva etc.)
चापलाCapalā (a metrical type/name)
चापला:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचपल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘चपला’ इति नाम
द्वितीयार्धेin the second half
द्वितीयार्धे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक) + अर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; तत्पुरुषः (‘second half’)
सजघनाhaving (the) jaghana (term/name)
सजघना:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस- (उपसर्ग/पूर्वपद) + जघन (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारयः (‘with jaghana/hips’)
आर्याजातेःof the Āryā metre-class
आर्याजातेः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootआर्या (प्रातिपदिक) + जाति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; तत्पुरुषः (‘of the āryā-jāti’)
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
लक्षणम्characteristic/definition
लक्षणम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

Lord Vishnu (in instruction to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Lakṣaṇa (defining marks) and bheda (classification) of Āryā-jāti and capalā by internal gaṇa/mātrā structure.

Vedantic Theme: Viveka (discernment) through precise definition; śāstra as pramāṇa for ordered knowledge.

Application: Use the stated markers (turyas, ja-groups, second-half feature) to identify and compose Āryā-jāti/capalā verses accurately.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.208.4-7 (continuation of Āryā-jāti subtypes and lakṣaṇas)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

This verse gives a technical definition used to classify verses by metre (āryā-jāti), helping preserve correct recitation, transmission, and textual accuracy.

It does not discuss afterlife doctrine here; instead, it shifts to a technical, instructional section on metrical classification (chandas) within the text’s broader encyclopedic scope.

Use these markers (turyā/ja-gaṇa placement and second-half structure) to verify metre while chanting or editing manuscripts, improving pronunciation rhythm and reducing textual corruption.