Adhyaya 196
Viṣṇu-dharma Rakṣā: Nyāsa and Nārāyaṇa-Kavaca (Protective Invocation of Viṣṇu and His Avatāras)
হৰি ‘বিষ্ণুধৰ্ম’ নামৰ পবিত্ৰ জ্ঞানসমষ্টিৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰি কয় যে ই ভক্তক ইন্দ্ৰসদৃশ ঐশ্বৰ্যলৈ উন্নীত কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ নিখুঁত ন্যাসবিধি নিৰ্দেশ কৰে—পাদৰ পৰা শিৰলৈ ওঁকাৰ-উৎপন্ন অক্ষৰে অঙ্গন্যাস, দ্বাদশাক্ষৰী ‘নমো নাৰায়ণায়’ৰে কৰন্যাস, হৃদয়ত প্ৰণৱ স্থাপন, শিখৰত পূৰ্ণ মন্ত্র স্থাপন আৰু ভ্ৰূমধ্যত ওঁ স্থাপন। তাৰ পাছত কবচপাঠত বিষ্ণুৰ ৰূপসমূহক ৰক্ষক ৰূপে নিয়োগ কৰা হয়—জলত মৎস্য, আকাশত ত্ৰিবিক্ৰম, পৃথিৱীত বামন/বৰাহ, অৰণ্য-পৰ্বতত নৰসিংহ আৰু ৰাম; আৰু অন্তৰ্দোষ—ক্ৰোধ, অজ্ঞান, পাষণ্ড, ৰোগ, পাপ—নিবাৰণত নাগ, ব্যাস, বুদ্ধ, কল্কি। প্ৰভাতৰ পৰা মধ্যৰাতিলৈ সময়-ৰক্ষাও কোৱা হৈছে আৰু চক্র, কৌমোদকী, শঙ্খ, পদ্ম, গৰুড়, শাৰ্ঙ্গ, শেষ আদি দ্বাৰা সুৰক্ষা দৃঢ় হয়। ফলশ্ৰুতিত জপকাৰীয়ে আত্মসংযম, পাপ-ৰোগমুক্তি আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি লাভ কৰে; ই পৰৱৰ্তী ধৰ্ম-উপাসনা উপদেশৰ সেতু।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / अवाप जप्त्वा चेन्द्रत्वं विष्णुधर्माख्यविद्यया / सर्वाञ्छत्रून्विनिर्जित्य ताञ्च वक्ष्ये महेश्वर
হৰিয়ে ক’লে—‘বিষ্ণুধৰ্ম-নামক বিদ্যা জপ কৰি সি ইন্দ্ৰত্বও লাভ কৰিলে। সকলো শত্ৰুক জয় কৰি, হে মহেশ্বৰ, সেই বিষয়সমূহ মই তোমাক ক’ম।’
Verse 2
पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि / मुखे शिरस्यानुपूर्वमोङ्का रादीनि विन्यसेत्
পদযুগল, জানু, ঊৰু, উদৰ, হৃদয় আৰু বক্ষস্থলত; তাৰ পিছত মুখ আৰু শিৰত—ক্রমে ওঁকাৰাদি পবিত্ৰ অক্ষৰৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 3
नमो नारायणायेति विपर्यासमथापि च / करन्यासं ततः कुर्याद्द्वादक्षरविद्यया
“নমো নাৰায়ণায়” মন্ত্ৰ জপ কৰি, বিপৰীত ক্ৰমতো কৰিব; তাৰ পাছত দ্বাদশাক্ষৰী বিদ্যাৰে কৰ-ন্যাস সম্পন্ন কৰিব।
Verse 4
प्रणवादियकारान्तमङ्गुल्यं गुष्ठपर्वसु / न्यसेद्धृदय ओङ्कारं मनुं मूर्ध्नि समस्तकम्
প্ৰণৱৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ‘য’ত শেষ হোৱা মন্ত্ৰ আঙুলিৰ আৰু বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠৰ গাঁঠত ন্যাস কৰিব; হৃদয়ত ওঁকাৰ স্থাপন কৰি, মূৰ্ধ্নিত সম্পূৰ্ণ মন্ত্ৰ বিন্যাস কৰিব।
Verse 5
ओङ्कारन्तु भ्रुवोर्मध्ये शिकानेत्रादिमूर्धतः / ॐ विष्णवे इति इमं मन्त्रन्यासमुदीरयेत्
ভ্ৰূমধ্যত ওঁকাৰ ন্যাস কৰি, শিখা-নেত্ৰাদি পৰা মূৰ্ধ্নি পৰ্যন্ত; “ॐ বিষ্ণবে” বুলি ক’ই এই মন্ত্ৰ-ন্যাস উচ্চাৰণ কৰি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 6
आत्मानं परमं ध्यायेच्छेषं यच्छक्तिभिर्युतम् / मम रक्षां हरिः कुर्यान्मत्स्यमूर्तिर्जले ऽवतु
পৰম আত্মাৰ ধ্যান কৰিব, শক্তিযুক্ত শেষৰো; হৰি মোৰ ৰক্ষা কৰক, আৰু জলে মৎস্যমূৰ্তি প্ৰভু মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 7
त्रिविक्रमस्तथाकाशे स्थले रक्षतु वामनः / अटव्यां नरसिंहस्तु रामो रक्षतु पर्वते
আকাশত ত্ৰিবিক্ৰমে মোক ৰক্ষা কৰক; ভূমিত বামনে ৰক্ষা কৰক। অৰণ্যত নৰসিংহে ৰক্ষা কৰক, আৰু পৰ্বতত শ্ৰীৰামে ৰক্ষা কৰক।
Verse 8
भूमौ रक्षतु वाराहौ व्योम्नि नारायणो ऽवतु / कर्मबन्धाच्च कपिलो दत्तो रोगाच्च रक्षतु
ভূমিত বৰাহে মোক ৰক্ষা কৰক; আকাশত নাৰায়ণে মোক অৱতু। কপিল আৰু দত্ত (দত্তাত্ৰেয়) কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰক আৰু ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা কৰক।
Verse 9
हयग्रीवो देवताभ्यः कुमारो मकरध्वजात् / नारदो ऽन्यार्चनाद्देवः कूर्मो वै नैरृते सदा
দেৱতাসকলৰ মাজত তেওঁ হয়গ্ৰীৱ নামে স্তুত; মকৰধ্বজ (কামদেৱ) প্ৰসঙ্গে তেওঁ কুমাৰ নামে পৰিচিত। আনৰ আৰ্চনাৰ দ্বাৰা তেওঁ দেৱ-নাৰদ ৰূপে পূজ্য; আৰু নৈঋত্য দিশত তেওঁ সদা কূৰ্মৰূপে বিরাজমান।
Verse 10
धन्वन्तीरश्चापथ्याच्च नागः क्रोधवशात्किल / यज्ञो रोगात्समस्ताच्च व्यासो ऽज्ञानाच्च रक्षतु
ধন্বন্তৰিয়ে মোক অপথ্য আহাৰ-আচৰণৰ পৰা ৰক্ষা কৰক; নাগে মোক ক্ৰোধবশ হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰক। যজ্ঞে মোক সকলো ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা কৰক; আৰু ব্যাসে মোক অজ্ঞানতাৰ পৰা ৰক্ষা কৰক।
Verse 11
बुद्धः पाषण्डसंघातात्कल्की रक्षतु कल्मषात् / पायान्मध्यन्दिने विष्णुः प्रातर्नारायणो ऽवतु
বুদ্ধে মোক পাষণ্ডসকলৰ সংঘাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰক; কল্কিয়ে মোক কল্মষ (পাপ)ৰ পৰা ৰক্ষা কৰক। মধ্যাহ্নত বিষ্ণুৱে মোক পায়, আৰু প্ৰাতঃকালে নাৰায়ণে মোক অৱতু।
Verse 12
मधुहा चापराह्ने च सायं रक्षतु माधवः / हृषीकेशः प्रदोषे ऽव्यात्प्रत्यूषे ऽव्याज्जनार्दनः
অপৰাহ্নত মধুহা যেন মোক ৰক্ষা কৰে; সন্ধ্যাত মাধৱ যেন ৰক্ষা কৰে। প্ৰদোষত হৃষীকেশ যেন ৰক্ষা কৰে, আৰু প্ৰত্যুষত জনাৰ্দন যেন মোক ৰক্ষা কৰে।
Verse 13
श्रीधरो ऽव्यादर्धरात्रे पद्मनाभो निशीथके / चक्रकौमोदकीबाणा घ्नन्तु शत्रूंश्च राक्षसान्
অৰ্ধৰাত্ৰিত শ্ৰীধৰ যেন মোক ৰক্ষা কৰে; নিশীথত (গাঢ় মধ্যৰাত্ৰি) পদ্মনাভ যেন ৰক্ষা কৰে। চক্ৰ, কৌমোদকী গদা আৰু বাণে শত্রু আৰু ৰাক্ষসী শক্তিক বিনাশ কৰক।
Verse 14
शङ्खः पद्मं च शत्रुभ्यः शार्ङ्गं वै गरुडस्तथा / बुद्धीन्द्रियमनः प्राणान्पान्तु पार्श्वविभूषणः
শত্রুৰ পৰা শঙ্খ আৰু পদ্মে মোক ৰক্ষা কৰক; শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু গৰুড়েও ৰক্ষা কৰক। পাৰ্শ্ববিভূষণে ভূষিত প্ৰভুৱে মোৰ বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু প্ৰাণক ৰক্ষা কৰক।
Verse 15
शेषः सर्पस्वरूपश्च सदा सर्वत्र पातु माम् / विदिक्षु दिक्षु च सदा नारसिंहश्च रक्षतु
সৰ্পস্বৰূপ শেষে সদা সৰ্বত্ৰ মোক ৰক্ষা কৰক। আৰু দিশ-বিদিশ সকলোতে সদায় নৰসিংহ ভগৱানে মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 16
एतद्धारयमाणश्च यं यं पश्यति चक्षुषा / स वशी स्याद्विपाप्मा च रोगमुक्तो दिवं व्रजेत्
যি এই (ৰক্ষা-মন্ত্ৰ) ধাৰণ কৰে আৰু চকুৰে যাক-যাক দেখে, সি বশী আৰু আত্মসংযমী হয়; পাপমুক্ত, ৰোগমুক্ত হৈ স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰে।
Frequently Asked Questions
Purāṇic kavacas often distribute protection through multiple nāmas and rūpas to cover different realms and vulnerabilities; each avatāra symbolizes a specific mode of divine intervention (e.g., Matsya in waters, Narasiṃha against fear/hostility), creating a comprehensive protective grid.
The weapons function as personified protective powers: the cakra and gadā are invoked to neutralize hostile forces (including rākṣasas), while the śaṅkha and padma signify auspiciousness, purification, and safeguarding—completing the protective symbolism beyond mere verbal praise.
In kavaca literature, “bearing” can indicate memorizing/reciting, keeping the text as a protective amulet, or ritually internalizing it through nyāsa. The intended sense is sustained association with the mantra-hymn so its protective efficacy is continually activated.