Adhyaya 181
Bhāiṣajya-yoga: Lehyas for Kāsa–Śvāsa–Hikkā, Blood-Pacifying Drinks, Udvartana Depilation, and Dental Brightening
ব্ৰহ্মখণ্ডৰ ব্যৱহাৰিক উপদেশ আগবঢ়াই হৰি শিৱক শীঘ্ৰফলদায়ী বহু ভৈষজ্য-যোগ শিকায়। আৰম্ভণিতে তাম্ৰপাত্ৰত তাম্বূল, ঘৃত, মধু আৰু লৱণ দুধৰ সৈতে মিহলাই গ্ৰহণ কৰিলে বেদনা-শমন আৰু চক্ষুহিত হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত হৰীতকী–বচা–কুষ্ঠ–ব্যোষৰ সৈতে হিংগু আৰু মনঃশিলা মিহলোৱা লেহ্য, আৰু পিপ্পলী–ত্রিফলা মধুসহ লেহ্য নাসাবন্ধ, কাস আৰু তীব্ৰ শ্বাসকষ্ট নিবারণ কৰে বুলি নিৰ্দেশ আছে; চিত্ৰকক পিপ্পলী-ভস্মচূৰ্ণৰ সৈতে শ্বাস–কাস–হিক্কা শমনৰ বাবে যোগ কৰা হৈছে। পাছত নীলোৎপল, শর্কৰা, মধুক আৰু পদ্মক তণ্ডুলোদকত মিহলাই শীতল ৰক্তদোষ-শামক পানীয়, আৰু শুকান আদা, শর্কৰা, মধুৰ সৰু গুটিকা স্বৰ মধুৰ কৰে বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰপিছত বাহ্য পৰিচৰ্যাৰ অংশত ৰোম অপসাৰণৰ বাবে হৰিতাল, শঙ্খচূৰ্ণ/ভস্ম, কলাপাতা-ভস্ম, তুম্বিনী ফল, লাখৰস আদি আৰু চুন, মনঃশিলা, সৈন্ধৱ লৱণ ছাগলীৰ মূত্ৰত বটি কৰা উদ্বর্তনৰ প্ৰয়োগ দিয়া হৈছে। শেষত মুখত ধাৰণ-অভ্যাসে দাঁত পৰিষ্কাৰ, বগা আৰু মসৃণ হয় বুলি কৈ দেহশুচিতাক নিত্যাচাৰ-নিয়মৰ সৈতে সংযোগ কৰি অধ্যায় সমাপ্ত।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / ताम्बूलञ्च घृतं क्षौद्रं लवणं ताम्रभाजने / तथा पयः समायुक्तं चक्षुः शूलहरं परम्
হৰিয়ে ক’লে—তাম্বূল, ঘৃত, মধু আৰু লৱণ তাম্ৰপাত্ৰত ৰাখি, দুধৰ সৈতে যোগ কৰিলে, সেয়া চকুৰ হিতকাৰী আৰু শূলহৰ পৰম ঔষধ হয়।
Verse 2
हरीतकी वचा कुष्ठं व्योषं हिङ्गु मनः शिला / कासे श्वासे च हिक्कायां लिह्यात्क्षौद्रं घृप्लुतम्
হৰীতকী, বচা, কুষ্ঠ, ত্ৰিকটু (ব্যোষ), হিঙ্গু আৰু মনঃশিলা—মধুত মিহলাই ঘিঁউৰে সিক্ত কৰি লেহ্য কৰি কাশি, শ্বাসকষ্ট আৰু হিক্কাত চেলাই সেবন কৰিব লাগে।
Verse 3
पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं मधुना लेहयेन्नरः / नश्यते पीनसः कासः श्वासश्च बलवत्तरः
পিপ্পলী আৰু ত্ৰিফলাৰ চূৰ্ণ মধুৰ সৈতে লেহ্য কৰি চেলাই সেবন কৰিলে পীনস (নাক বন্ধ), কাশি আৰু অতি তীব্ৰ শ্বাসকষ্টো নাশ হয়।
Verse 4
समूलचित्रकं भस्मपिप्पलीचूर्णकं लिहेत् / श्वासं कासञ्च हिक्काञ्च मधुमिश्रं वृषध्वज !
হে বৃষধ্বজ (শিৱ)! মূলসহ চিত্ৰকচূৰ্ণ আৰু ভস্মসদৃশ পিপ্পলীচূৰ্ণ মধুৰ সৈতে মিহলাই লেহ্য কৰি চেলাই সেবন কৰিলে শ্বাসকষ্ট, কাশি আৰু হিক্কা শমে।
Verse 5
नीलोत्पलं शर्करा च मधुकं पद्मकं समम् / तण्डुलोदकसंमिश्रं प्रशमेद्रक्तविक्रियाः
নীলোৎপল, শর্কৰা, মধুক আৰু পদ্মক—সমান ভাগে লৈ তণ্ডুলোদক (চাউলৰ পানী)ৰ সৈতে মিহলাই সেবন কৰিলে ৰক্তবিকাৰ শমে।
Verse 6
शुण्ठी च शर्करा चैव तथा क्षौद्रेण संयुता / कोकिलस्वर एव स्याद्गुटिका भुक्तिमात्रतः
শুণ্ঠী আৰু শর্কৰা মধুৰ সৈতে মিহলাই সৰু গুটিকা কৰি খালে, কেৱল সেবনমাত্ৰেই কণ্ঠস্বৰ কোকিলৰ দৰে মধুৰ আৰু সুৰেলা হয়।
Verse 7
हरितालं शङ्खचूर्णं कदलीदलभस्मना / एतद्द्रव्येण चोद्वर्त्य लोमशातनमुत्तमम्
হৰিতাল, শঙ্খচূৰ্ণ আৰু কলাপাতৰ ভস্ম—এই দ্ৰব্যসমূহে দেহত উদ্বর্তন কৰিলে উৎকৃষ্ট লোমনাশক লেপ সিদ্ধ হয়।
Verse 8
लवणं हरितालञ्च तुम्बिन्याश्च फलानि च / लाक्षारससमायुक्तं लोमशातनमुत्तम्
লৱণ, হৰিতাল আৰু তুম্বিনী গছৰ ফল—লাক্ষাৰসৰ সৈতে মিহলাই—উৎকৃষ্ট লোমনাশক প্ৰস্তুতি হয়।
Verse 9
सुधा च हरितालञ्च शङ्खभस्म मनः शिला / सैन्धवेन सहैकत्र छागमूत्रेण पेषयेत्
সুধা (চূনা), হৰিতাল, শঙ্খভস্ম আৰু মনঃশিলা—এই সকলোকে সৈন্ধৱ লৱণসহ একত্ৰ কৰি ছাগমূত্ৰে পিহিব লাগে।
Verse 10
तत्क्षणोद्वर्तनादेव लोमशातनमुत्तमम् / शङ्खमामलकं पत्रं धातक्याः कुसुमानि च
তৎক্ষণাত উদ্বর্তন কৰিলেই উৎকৃষ্ট লোমনাশ হয়; লগতে শঙ্খচূৰ্ণ, আমলক, পাতা আৰু ধাতকীৰ ফুলো (এই কাৰ্যত) উল্লেখিত।
Verse 11
पिष्ट्वा तत्पयसा सार्धं सप्ताहं धारयेन्मुखे / स्निग्धाः श्वेताश्च दन्ताश्च भवन्ति विमलप्रभाः
সেয়া পিহি সেই গাখীৰৰ সৈতে মিহলাই, এক সপ্তাহ মুখত ধাৰণ কৰিব লাগে; তেতিয়া দাঁত মসৃণ, শুভ্ৰ আৰু নিৰ্মল দীপ্তিযুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter highlights three classical forms: (1) leha/lehyā—lickable electuaries often bound with honey and ghee for respiratory complaints; (2) guṭikā—small pills for targeted effects like voice sweetness; and (3) udvartana—dry/powder massage applications used here for depilatory outcomes.
Within Ayurvedic logic, madhu commonly serves as a yogavāhī/anupāna-like carrier and palatability enhancer, while ghṛta supports lubrication and delivery, especially in vāta-pitta contexts and for throat/voice support; the text uses them as practical binders for lehyas and pills.
Traditional rasāyana/rasauṣadhi practice employs minerals only with specific purification (śodhana) and expert supervision. The chapter lists them as classical ingredients, but modern use without qualified guidance can be unsafe.