Adhyaya 18
Mṛtyuñjaya/Amṛteśvara Upāsanā: Three-Syllable Mantra, Kavaca, Japa-Phala, and Pūjā-Aṅgas
আচাৰকেন্দ্ৰিক উপদেশধাৰাত সূতে কয়—গৰুড়ে কশ্যপক শিকোৱা মৃ্ত্যুঞ্জয়/অমৃতেশ্বৰ উপাসনা সৰ্বদেৱতাময় সমুদ্ধাৰক সাধনা। প্ৰথমে মন্ত্রগঠন দিয়া হৈছে—প্ৰণৱ, হুঁ/জুঁ সদৃশ বীজাক্ষৰ, আৰু বিসৰ্গযুক্ত তৃতীয় উচ্চাৰণ—যি মৃত্যু আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত কবচ আৰু ত্ৰ্যক্ষৰী “মহামন্ত্র”ক পূৰ্ণপূজাৰ সমতুল্য বুলি ধৰি জপসংখ্যা (১০০, সন্ধ্যাবেলাত ১০৮, আৰু এক মাহ প্ৰতিদিন ৮০০০) আৰু অপমৃত্যু, ৰোগ, শত্রুতা, জৰা-ক্ষয়ৰ পৰা ৰক্ষাৰ ফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ধ্যানত অমৃতেশ্বৰ শ্বেত পদ্মাসনত অমৃতকলশসহ বৰ-অভয় মুদ্ৰাত, আৰু দেবী ঘট আৰু পদ্মধাৰিণী ৰূপে বৰ্ণিত। শেষত ষড়ঙ্গবিধিৰে সম্পূৰ্ণ পূজাক্ৰম—অৰ্ঘ্যপাত্ৰ সংস্কাৰ, আধাৰশক্তি পূজা, প্ৰাণায়াম, আসনশুদ্ধি, দেবতা-তাদাত্ম্য/ন্যাস, আহ্বান আৰু দ্বাৰপূজা, উপচাৰ, গীত-নৃত্য, প্ৰদক্ষিণা, প্ৰণাম, বিসৰ্জন—আৰু লগতে পাৰ্ষদ দেবতা, কালবিভাগ, মাতৃকা, গণ, মহাকাল, যমৰ পৰিচাৰকসকলৰ পূজাও বিস্তাৰিত। অমৃতেশ্বৰ-ভৈৰৱ-হংস-সূৰ্য নমস্কাৰৰ পাছত শিৱ, কৃষ্ণ, ব্ৰহ্মা, গণেশ, চণ্ডিকা, সৰস্বতী, মহালক্ষ্মী আদি দেবতাক সন্মান কৰি এই অধ্যায়ে আগলৈ ৰক্ষামূলক আৰু পুণ্যদায়ক অনুষ্ঠানৰ বাবে এক আদৰ্শ বিধি-ছাঁক স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
सप्तदशो ऽध्यायः सूत उवाच / गरुडोक्तं कश्यपाय वक्ष्ये मृत्युञ्जयार्चनम् / उद्धारपूर्वकं पुण्यं सर्वदेवमयं मतम्
সূতে ক’লে—গৰুড়ে কশ্যপক যি মৃত্যুঞ্জয়-অর্চনা উপদেশ দিছিল, সেয়া মই বৰ্ণনা কৰিম। উদ্ধাৰপূৰ্বক এই শুভ বিধি পৰম পুণ্যদায়ক আৰু সৰ্বদেৱময় বুলি মান্য।
Verse 2
ओङ्कारं पूर्वमुद्धृत्य जु(हु)ङ्कांरं तदनन्तरम् / सविसर्गं तृतीयं स्यान्मृत्युदारिद्रयमर्दनम्
প্ৰথমে ওঁকাৰ উচ্চাৰণ কৰি, তাৰ পাছত হুঁকাৰ (অথবা জুঁকাৰ) ক’ব। তৃতীয়টো বিসৰ্গযুক্ত (ঃ) হ’ব; এই ত্ৰয় মৃত্যু আৰু দাৰিদ্ৰ্যক মৰ্দন কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 3
ईशविष्णवर्कदेव्यादिकवचं सर्वसाधकम् / अमृतेशं महामन्त्रन्त्र्यक्षरं पूजनं समम् / जपनान्मृत्युहीनाः स्युः सर्वपापविवर्जिताः
ঈশ, বিষ্ণু আৰু দেৱী আদি দিয়ে আৰম্ভ হোৱা কবচ সৰ্বসাধক আৰু ফলদায়ক। অমৃতেশৰ ত্ৰ্যক্ষৰ মহামন্ত্ৰ-পূজন সম্পূৰ্ণ পূজাৰ সমান; ইয়াৰ জপে অকালমৃত্যু দূৰ হয় আৰু সৰ্বপাপৰ পৰা মুক্তি মেলে।
Verse 4
शतजप्याद्वेदफलं यज्ञतीर्थफलं लभेत् / अष्टोत्तरशताज्जाप्यात्रिसन्ध्यं मृत्यु शत्रुजित
শত জপ কৰিলে বেদাধ্যয়নৰ ফল আৰু যজ্ঞ-তীৰ্থৰ ফল লাভ হয়। একশো আঠ জপ ত্ৰিসন্ধ্যাত (প্ৰভাত, মধ্যাহ্ন, সায়ং) কৰিলে সাধকে মৃত্যু আৰু শত্রুক জয় কৰে।
Verse 5
ध्यायेच्च सितपद्मस्थं वरदं चाभयं करे / द्वाभ्यां चामृतकुम्भं तु चिन्तयेदमृतेश्वरम्
শ্বেত পদ্মাসনত অধিষ্ঠিত অমৃতেশ্বৰক ধ্যান কৰা—দুই হাতে বৰ আৰু অভয় দান কৰে, আন দুই হাতে অমৃত-কলহ ধাৰণ কৰে।
Verse 6
तस्यैवाङ्गगतां देवीममृतामृतभाषिणी(विनि) म् / कलशं दक्षिणे हस्ते वामहस्ते सरोरुहम्
তেওঁৰেই অঙ্গে অধিষ্ঠিতা, অমৃতসদৃশ বাক্য কোৱা দেৱীক ধ্যান কৰা; তেওঁৰ সোঁহাতে কলহ আৰু বাঁহাতে পদ্ম।
Verse 7
जपेदष्टसहस्रं वै त्रिसन्ध्यं मासमेकतः / जरामृत्युमहाव्याधिशत्रुच्छिवशान्तिदम्
ত্ৰিসন্ধ্যাত এক মাহ ধৰি নিৰন্তৰ আঠ সহস্ৰ জপ কৰা; ই জৰা, মৃত্যু, মহাৰোগ আৰু শত্রু শমাই মঙ্গলশান্তি দিয়ে।
Verse 8
आह्वानं स्थापनं रोधं सन्निधानं निवेशनम् / पाद्यमा चमनं स्नानमर्घ्यं स्रगनुलेपनम्
আহ্বান, স্থাপন, ৰোধ (বিধি-নিশ্চয়), সন্নিধান আৰু নিবেশন; তাৰপিছত পাদ্য, আচমন, স্নান, অৰ্ঘ্য, মালা আৰু অনুলেপন।
Verse 9
दीपांबरं भूषणं च नैवद्यं पानवीजनम् / मात्रामुद्राजपध्यानं दक्षिणा चाहुतिः स्तुतिः
দীপ, বস্ত্ৰ, ভূষণ, নৈবেদ্য, পান আৰু বীজন; মাত্রামুদ্ৰা, জপ আৰু ধ্যান; লগতে দক্ষিণা, আহুতি আৰু স্তুতি—এই সকলো উপচাৰ।
Verse 10
वाद्यं गतिं च नृत्यं च न्यासयोगं प्रदक्षिणम् / प्रणतिर्मन्त्रशय्या च वन्दनं च विसर्जनम्
বাদ্যধ্বনি, বিধিমতে গতি আৰু নৃত্য, যোগযুক্ত ন্যাস, প্ৰদক্ষিণা, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম, মন্ত্ৰশয্যা, বন্দনা আৰু বিসৰ্জন—এই সকলো পূজাৰ অঙ্গ বুলি গণ্য।
Verse 11
षडङ्गादिप्रकारेण पूजनं तु क्रमोदितम् / परमेशमुखोद्रीतं यो जानाति स पूजकः
ষড়ঙ্গাদি বিধান অনুসৰি ক্ৰমে পূজন কৰিব লাগে। পৰমেশ্বৰৰ মুখনিঃসৃত এই বিধি যি জানে, সেয়াই সত্য পূজক।
Verse 12
अर्घ्यपात्रार्चनं चादावस्त्रेणैव तु ताडनम् / शोधनं कवचेनैव अमृतीकरणं ततः
প্ৰথমে অৰ্ঘ্যপাত্ৰৰ অৰ্চনা কৰিব; তাৰপিছত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে তাড়ন (সংস্কাৰ) কৰিব। কবচ-মন্ত্ৰে শোধন কৰি, তাৰপিছত অমৃতীকৰণ কৰিব।
Verse 13
पूजा चाधारशक्त्यादेः प्राणायामं तथासने / पीठसुद्धिं ततः कुर्याच्छोषणाद्यैस्ततः स्मरेत्
আধাৰশক্তি আদি পূজা কৰি, আসনত বহি প্ৰাণায়াম কৰিব। তাৰপিছত শোষণাদি বিধিৰে পীঠশুদ্ধি কৰি, অনন্তৰ স্মৰণ/ধ্যানত প্ৰবৃত্ত হ’ব।
Verse 14
आत्मानं देवरूपं च कराङ्गन्यासकं चरेत् / आत्मानं पूजयेत्पश्चाज्यो तीरूपं हृदब्जतः
নিজকে দেৱৰূপে ধ্যান কৰি কৰ-অঙ্গ ন্যাস কৰিব। তাৰপিছত আত্মপূজা কৰি, হৃদয়কমলৰ পৰা তেজোময় ৰূপ প্ৰকাশ কৰিব।
Verse 15
मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि क्षिपेत्पुष्पं तु भास्वरम् / आह्वानद्वारपूजार्थं पूजा चाधारशक्तितः
মূৰ্তিত বা প্ৰতিষ্ঠিত স্থণ্ডিল-বেদীত দীপ্ত পুষ্প অৰ্পণ কৰিব লাগে; তাতে দেৱৰ আহ্বান আৰু দ্বাৰ-পূজা সম্পন্ন হয়; পূজা আধাৰ-শক্তি অনুসাৰে চলি থাকে।
Verse 16
सान्निध्यकरणं देवे परिवारस्य पूजनम् / अङ्गषट्कस्य पूजा वै कर्तव्या च विपश्चितैः
বিপশ্চিতসকলে দেৱৰ সান্নিধ্য-কৰণ কৰিব, তেওঁৰ পৰিৱাৰৰ পূজা কৰিব, আৰু অঙ্গ-ষট্কৰ পূজাও অৱশ্য কৰিব।
Verse 17
धर्मादयश्च शक्राद्याः सायुधाः परिवारकाः / युगवेदमुहूर्ताश्च पूजेयं भुक्तिमुक्तिकृत्
ধৰ্ম আদি তত্ত্ব, শক্র (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱসকল অস্ত্ৰসহ, আৰু যুগ, বেদ, মুহূর্ত—এই সকলোকে পূজা কৰিব লাগে; এই পূজাই ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দান কৰে।
Verse 18
मातृकाश्च गणांश्चादौ नन्दिगङ्गे च पूजयेत् / महाकालं च यमनां देहल्यां पूजयेत्पुरा
প্ৰথমে নন্দিগঙ্গাত মাতৃকাসকল আৰু গণসকলক পূজা কৰিব; আৰু আগবঢ়াৰ আগতে দেহলীত মহাকাল আৰু যমগণক পূজা কৰিব।
Verse 19
ॐ अमृतेश्वर ॐ भैरवाय नमः / एवं ॐ जुं हंसः सूर्याय नमः
“ওঁ অমৃতেশ্বৰায় নমঃ। ওঁ ভৈৰৱায় নমঃ। তদ্ৰূপ—ওঁ জুঁ হংসঃ সূৰ্যায় নমঃ।”
Verse 20
एवं शिवाय कृष्णाय ब्रह्मणे च गणाय च / चण्डिकायै सरस्वत्यै महालक्ष्मादि पूजयेत्
এইদৰে শিৱ, কৃষ্ণ, ব্ৰহ্মা আৰু গণেশৰ, লগতে চণ্ডিকা, সৰস্বতী, মহালক্ষ্মী আদি দেৱতাসকলৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
The chapter prescribes first Oṁ (praṇava), then huṁ (or juṁ in some readings), and a third utterance with visarga (ḥ). This triad is explicitly said to crush mṛtyu (death) and daridratā (poverty), functioning as a protective mantra-structure.
It prescribes japa of eight thousand repetitions at the three daily sandhyās, continuously for one month, with the stated result of śānti (pacification): warding off old age, death, major diseases, and hostile enemies.
The chapter lists sequential acts including invocation, installation, restraint/securing, making the deity’s presence near, seating, pādya, ācamanīya, bathing, arghya, garlands, unguents, lamps, garments, ornaments, food and drink offerings, fanning, mudrās, japa and dhyāna, dakṣiṇā, oblations, stotras, music/dance, nyāsa with yogic application, circumambulation, prostration, mantra-couch, salutations, and formal dismissal.
The text presents the rite as cosmically integrated: worship of these attendant principles and time-divisions is said to bestow both bhoga (worldly enjoyment) and mokṣa (liberation), implying that protection and liberation arise from harmonizing personal practice with the wider sacred order.