Adhyaya 177
Netra–Nāsa–Mukha Cikitsā, Vraṇa/Bhasma Prayoga, Jvara–Vāta Remedies, and Protective/Uccāṭana Procedures
ব্ৰহ্মখণ্ডৰ ব্যৱহাৰিক উপদেশধাৰা অনুসৰি এই অধ্যায়ত ঔষধ-প্ৰয়োগ আৰু কিছুমান মন্ত্রকর্ম ঘনভাৱে সন্নিবিষ্ট। প্ৰথমে নেত্ৰৰোগত তিমিৰ/পটল সদৃশ দৃষ্টিআৱৰণ আঁতৰাবলৈ, বেদনা কমাবলৈ আৰু নেত্ৰগত বাত শমাবলৈ বহু অঞ্জন-লেপ আৰু নিত্য নেত্ৰ-প্ৰক্ষালন বিধি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত নাসাৰোগ, শিৰো-গলা ব্যাধিত নস্য প্ৰয়োগ, আৰু মুখ-দন্ত ৰক্ষাত দুৰ্গন্ধ, দাঁত ঢিলা হোৱা, ‘দন্তকৃমি’জনিত ক্ষয়ৰ উপায় উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত বৰ্ণপ্ৰসাদন লেপ, অগ্নিদীপক পানীয়, বিষম জ্বৰচিকিৎসা, বাতশূল-জড়তা নিবারণ আৰু নিদ্ৰাজনক প্ৰয়োগ বৰ্ণিত। শেষভাগত ঘা আৰু দাহচিকিৎসাৰ বাবে ঘিউ, তেল, ৰজন/গঁদ, মৌমাখিৰ মোম, লৱণ আৰু ভেষজ লেপ, লগতে দ্ৰুত ঘা ভৰাৰ ফলশ্ৰুতি আছে। অন্তত ৰক্ষামন্ত্র, উচ্চাটন/বশ্য ধৰণৰ বিধি, সাপ-পোকা নিবারণ আৰু কিছুমান নৈবেদ্য নিষ্ফল হ’ব বুলি টোকা দি শুদ্ধি, সুৰক্ষা আৰু গৃহস্থকল্যাণৰ পুৰাণীয় চিন্তা প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
नाम षट्सप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः हरिरुवाच / सोभाञ्जनपत्ररसं मधुयुक्तं हि चक्षुषोः / भ (च) रणाद्रोगहरणं भवेन्नास्त्यत्र संशयः
অধ্যায় ১৭৭। হৰিয়ে ক’লে—শোভাঞ্জন (চজিনা) পাতৰ ৰস মধুৰ সৈতে মিহলাই চকুত প্ৰয়োগ কৰিলে ৰোগ নাশ হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 2
अशीतितिलपुष्पाणि जात्याश्च कुसुमापि च / उषानिम्बामलाशुण्ठीपिप्पलीतण्डुलीयकम्
অশীটা তিলফুল আৰু জাতী (জুঁই) ফুলো; লগতে উষা, নিম, আমলখি, শুকান আদা, পিপ্পলী আৰু তণ্ডুলীয়ক শাক—এইবোৰো ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 3
छायासुष्कां वटीं कुर्यात्पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा / मधुना सहसा चाक्ष्णोरञ्जनात्तिमिरादिनुत्
ছাঁয়াত শুকোৱা ঔষধি চালৰ পানীত বটি বড়ি বনাব লাগে; মধুৰ সৈতে মিহলাই চকুত অঞ্জনৰ দৰে দিলে তিমিৰ আদি দোষ সোনকালে নাশ হয়।
Verse 4
बिभीतकास्थिमज्जा तु शङ्खनाभिर्मनः शिला / निम्बपत्रमरीचा नि अजामूत्रेण पेषयेत्
বিভীতকৰ গুটিৰ মজ্জা, শঙ্খনাভি, মনঃশিলা, নিমপাত আৰু গোলমৰিচ—এইবোৰ ছাগলীৰ মূত্ৰেৰে বটি ল’ব লাগে।
Verse 5
पुष्पं रात्र्यन्धतां हन्ति तिमिरं पटलं तथा / चतुर्भागानि शङ्खस्य तदर्धेन मनः शिला
এই পুষ্প-যোগে ৰাতিঅন্ধতা নাশ হয় আৰু তিমিৰ-পাতলাও দূৰ হয়। শঙ্খৰ চাৰিভাগ ল’ব লাগে, আৰু তাৰ অর্ধেক পৰিমাণ মনঃশিলা।
Verse 6
सैन्धवं च तदर्धेनत्वेतत्पिष्ट्वादकेन तु / छायाशुष्कां तु वटिकां कृत्वा नयनमञ्जयेत्
সৈন্ধৱ লৱণক সহদ্ৰব্যৰ অর্ধ পৰিমাণসহ পানীত বটি; বড়ি কৰি ছাঁয়াত শুকাব লাগে। সেই বড়িৰে চকুত অঞ্জন দিব লাগে।
Verse 7
तिमिरं पटलं हन्ति पिचिटं च महौषधम् / त्रिकटु त्रिफलां चैव करं जस्य फलानि च
এই মহৌষধে তিমিৰ, চকুৰ পটল (ঝিল্লি) আৰু পিচিট ৰোগ নাশ কৰে। ইয়াত ত্ৰিকটু, ত্ৰিফলা আৰু কৰঞ্জৰ ফল যোগ কৰা হয়।
Verse 8
सैन्धवं रजनीद्वे व भृङ्गराजरसेन हि / पिष्ट्वा तदञ्जनादेव तिमिरादिविनाशनम्
সৈন্ধৱ লৱণ আৰু দুটা ৰজনী (হালধিৰ প্ৰকাৰ) ভৃঙ্গৰাজৰ ৰসত পিহি যি অঞ্জন হয়, সেয়াই তিমিৰ আদি চকুৰ দোষ নাশ কৰে।
Verse 9
आटरूषकमूलं तु काञ्जिकापिष्टमेव तु / तेनाक्षिबूमिलेपाच्च चक्षुः शूलं विनश्यति
আটারূষকৰ মূল কাঁজিকত পিহি চকুৰ চাৰিওফালে লেপ দিলে চকুৰ শূল (বেদনা) নাশ হয়।
Verse 10
सतक्रं बदरीमूलं पीतं वाक्षिव्यथां हरेत् / सैन्धंवं कटुतैलं च अपामार्गस्य मूलकम्
সতক্ৰ (ছাঁছ) আৰু বদৰীৰ মূল পান কৰিলে চকুৰ ব্যথা দূৰ হয়। লগতে সৈন্ধৱ, কটু তেল আৰু অপামাৰ্গৰ মূলও প্ৰয়োগ্য।
Verse 11
क्षीरकाञ्जिकसंघृष्टं ताम्रपात्रे तु तेन च / अञ्जनात्पिञ्जटस्यैव नाशो भवति शङ्कर
ক্ষীৰ আৰু কাঁজিক একেলগে তাম্ৰপাত্ৰত ঘঁহি প্ৰস্তুত দ্ৰব্য অঞ্জন ৰূপে দিলে ‘পিঞ্জট’ ৰোগ নাশ হয়—হে শংকৰ।
Verse 12
ॐ दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ॐ उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः / आद्या हि वशामायान्ति मन्त्रेणानेन चाञ्जनात्
ॐ দদ্ৰু সৰ ক্ৰোঁ হ্ৰীং ঠঃ ঠঃ দদ্ৰু সৰ হ্ৰীং হ্ৰীং ॐ উং ঊ সৰ ক্ৰীং ক্ৰীং ঠঃ ঠঃ। অঞ্জনৰ সৈতে এই মন্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিলে আদ্য শক্তিসকল নিশ্চয় বশীভূত হৈ অধীন হয়।
Verse 13
बिल्वकनीलिकामूलं पिष्टमभ्यञ्जनेन च / अनेनाञ्जितमात्रेण नश्यन्ति तिमिराणि हि
বিল্ব আৰু নীলিকাৰ মূল পিহি অঞ্জন ৰূপে লগালে; কেৱল এই অঞ্জনমাত্ৰেই চকুৰ তিমিৰ (অন্ধকাৰ) নিশ্চয় নাশ হয়।
Verse 14
कटुकं (पिप्पली) तगरं चैव हरिद्रामलकं वचा / खदिरपिष्टवात्तश्च अञ्जनान्नेत्ररोगनुत्
পিপ্পলী, তগৰ, হৰিদ্ৰা, আমলক আৰু বচা—এইবোৰ খদিৰ-পিষ্টৰ সৈতে সিদ্ধ কৰা অঞ্জনে নেত্ৰৰোগ নাশ কৰে।
Verse 15
नीरपूर्णमुखो धौति बृहन्मानेन यो ऽक्षिणी / प्रभाते नेत्ररोगैश्च नित्यं सर्वैः प्रमुच्यते
যি ব্যক্তি মুখত পানী ভৰি প্ৰভাতে যথেষ্ট (বৃহৎ) পৰিমাণে চকু ধোৱে, সি নিত্য সকলো ধৰণৰ নেত্ৰৰোগৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 16
शुक्लैरण्डस्य मूलेन पत्रेणापि प्रसाधितम् / छगदग्धसेकमौष्ण्याच्चक्षुषोर्वातशलनत्
শ্বেত এৰণ্ডৰ মূল—অথবা পাতেও—প্ৰস্তুত কৰা চিকিৎসা উপকাৰী; আৰু আগুনত গৰম কৰা ছাগদুগ্ধে উষ্ণ সেচন কৰিলে চকুৰ বিকৃত বাত শান্ত হয়।
Verse 17
चन्दनं सैन्धवं वृद्धपालाशश्च हरीतकी / पटलं कुसुमं नीली च (व) क्रिकां हरते ऽञ्जनम्
চন্দন, সৈন্ধৱ-লৱণ, বৃদ্ধ পলাশ আৰু হৰীতকীৰে প্ৰস্তুত, পটল, কুসুম আৰু নীলী-সহ এই অঞ্জনে ক্ৰিকা আদি চকুৰ ৰোগ নাশ কৰে।
Verse 18
गुञ्जामूलं छागमूत्रे घृष्टं तिमिरनुच्च तत् रौप्यताम्रसुवर्णानां हस्तघृष्टशलाकया
গুঞ্জাৰ মূল ছাগমূত্ৰত ঘঁহি ল’লে চকুৰ তিমিৰ (ছানি-সদৃশ অন্ধকাৰ) নাশ হয় বুলি কোৱা হয়; ৰূপা, তামা বা সোনাৰ হাতে ঘঁহা শলাকাৰে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 19
घृष्टमुद्वर्तनं रुद्र कामलाव्याधिनाशनम् / घोषाफलमपाघ्रातं पीतकामलनाशनम्
হে ৰুদ্র! এই উদ্বর্তন ঘঁহি লেপন কৰিলে কামলা ৰোগ নাশ হয়; আৰু ‘ঘোষা’ নামৰ ফল কেৱল ঘ্ৰাণ কৰিলেই পীত-কামলা (হলুদ জণ্ডিছ) দূৰ হয়।
Verse 20
दूर्वादाडिमपुष्पं तु अलक्तकहरीतकी / नासार्शवातरक्तनुन्नस्याद्वै स्वरसेन हि
দূৰ্বা ঘাঁহ, ডালিমৰ ফুল, অলক্তক আৰু হৰীতকী—ইয়াৰ তাজা ৰস নস্য ৰূপে দিব লাগে; তাতে অৰ্শ, বাতদোষ আৰু ৰক্তদোষজনিত নাসাৰোগ উপশম হয়।
Verse 21
आपिष्ट्वा जाङ्गली मू (तू) लं तद्रसेन वृषध्वज / नस्यादाराद्विनश्येत नाशार्शो नीललोहित
হে বৃষধ্বজ (শিৱ)! জাঙ্গলীৰ মূল পিহি তাৰ ৰসে নস্য দিলে নাকত হোৱা নীল-লাল বৰ্ণৰ নাসাৰ্শ (ৰক্তস্ৰাৱী গাঁঠ) সোনকালে নাশ হয়।
Verse 22
गव्यं घृतं सर्जरसं रुद्र धन्याकसैन्धवम् / धुत्तूरकं गैरिकं च एतैः साधितसिक्थकम्
গৰুৰ ঘিউ, সৰ্জ গছৰ ৰস, ৰুদ্ৰ-দ্ৰব্য, ধনিয়া আৰু সৈন্ধৱ লৱণ, ধুতুৰা আৰু গৈৰিক—এইবোৰে সিদ্ধ কৰি ঔষধীয় সিক্থক (লেপ) প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 23
सतैलं व्रणनुत्स्याच्च स्फुटितोद्धटिताधरे / जातीपत्रं च चर्वित्वा विधृतं मुखरोगनुत्
তেলসহ লেপ দিলে ই ঘাঁ শমায় আৰু ফাটি-চিৰা ওঁঠতো উপকাৰী। জাতী (জুঁই) পাত চোবাই মুখত ধৰি ৰাখিলে মুখৰোগ উপশম হয়।
Verse 24
भक्षात्केसरबीजस्य दन्ताः स्युश्चलिताःस्थिराः / मुष्टकं कुष्ठमेला च यष्टिकं मधुवालकम्
কেশৰ বীজ চোবালে ঢিলা হোৱা দাঁতও দৃঢ় হয়। দন্তহিত মিশ্ৰণত মুস্তক, কুষ্ঠ, মেলা, যষ্টিকা আৰু মধু-ৱালক উপকাৰী।
Verse 25
धन्याकमेतददनान्मुखदुर्गन्धनुद्धर / कषायं कटुकं वापि तिक्तशाकस्य भक्षणात्
এই ধনিয়া চোবালে মুখৰ দুৰ্গন্ধ নাশ হয়। তিতা শাক খোৱাৰ পিছত হোৱা কষা বা তিখা স্বাদো ই নিবারণ কৰে।
Verse 26
तलयुक्तस्य नित्यं स्यान्मुखदुर्गन्धताक्षयः / दन्तव्रणानि सर्वाणि क्षयं गच्छन्त्यनेन तु
তালযুক্ত দ্ৰব্য নিত্য ব্যৱহাৰ কৰিলে মুখৰ দুৰ্গন্ধ নাশ হয়। নিশ্চয়ই ইয়াৰ দ্বাৰা দাঁত আৰু মাড়িৰ সকলো ঘাঁ-ফোঁহা ক্ষয় হৈ সাৰে।
Verse 27
काञ्जिकस्य सतैलस्य गण्डूषकवलास्थितिः / ताम्बूलचूर्णदग्धस्य मुखस्य व्याधिनुच्छिव !
হে শিৱ! তেল মিহলি টেঙা কাঁজিক মুখত গণ্ডূষ আৰু কৱলৰূপে ধৰি ৰাখিলে তাম্বূল-চূৰ্ণৰ দাহজনিত মুখৰোগ নাশ পায়।
Verse 28
परित्यक्तश्लेष्मणश्च शुण्ठीचर्वणतो यथा / मातुलुङ्गदलान्येला यष्टी मधु च पिप्पली
যেনেকৈ শুণ্ঠী চোবালে অধিক শ্লেষ্মা কমি বাহিৰ হয়, তেনেকৈ মাতুলুঙ্গৰ পাত, এলাচ, যষ্টিমধু, মধু আৰু পিপ্পলীও উপকাৰী।
Verse 29
जातीपत्रमथैषां च चूर्णं लीढ्वा तथा कृतम् / शेफालिकजटायाश्च चर्वणं गलशुण्ठिनुत्
এইবোৰৰ সৈতে জাতীপত্ৰ মিহলি কৰি প্ৰস্তুত চূৰ্ণ চাটি খোৱাও হিতকৰ; আৰু শেফালিকাৰ জটা (তন্তুযুক্ত ডাঁটা) চোবালে গলাৰ শুকানিভাৱ আৰু জ্বলা নাশ পায়।
Verse 30
नासाशिरारक्तकर्षान्नश्येच्छंशकर जिह्विका / रसः शिरीषबीजानां हरिद्रायाश्चतुर्गुणः
নাসাৰ শিৰাত ৰক্তদোষ/ৰক্তকৰ্শ হলে জিহ্বিকা (কাকলাস) ৰ ফোলা নাশ পায়। শিৰীষবীজৰ ৰস প্ৰস্তুত কৰি তাত হৰিদ্ৰা চাৰিগুণ মিহলাব লাগে।
Verse 31
तेन पक्वेन भूतेश नस्यं मस्तकरोगनुत् / गलरोगा विनश्यन्ति नस्यमात्रेण तत्क्षणात्
হে ভূতেশ! সেই দ্ৰব্য সিদ্ধ কৰি নস্য দিলে মস্তকৰোগ নাশ হয়; আৰু নস্য মাত্ৰেই গলাৰোগ তৎক্ষণাৎ বিনষ্ট হয়।
Verse 32
दन्तकीटविनाशः म्याद्गुञ्जामूलस्य चर्वणात् / काकजङ्घास्नुहीनीलीकवायो मधुमोजितः
গুঞ্জাৰ মূল চোবালে দন্তকীট (দাঁতৰ ক্ষয়কাৰী কৃমি) নাশ হয়। কাকজঙ্ঘা, স্নুহী, নীলী আৰু কভা—এইবোৰ মধুৰ সৈতে মিহলাই প্ৰস্তুত কৰা যোগো উপকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 33
दन्ताक्रान्तान्दन्तजांश्च कृमीन्नाशयते शिव / घतं कर्कटपादेन दुग्धोन्मिश्रेण साधितम्
হে শিৱ! কাঁকোৰাৰ পা দিয়ে সংস্কৃত ঘৃত, দুধৰ সৈতে মিহলাই ল’লে, দাঁতত লাগি থকা আৰু দাঁতৰ ভিতৰত উৎপন্ন কৃমি—দুয়োটাই নাশ হয়।
Verse 34
तेन चाम्यङ्गितादन्ताः कुर्युः कटकटान्न हि / लिप्त्वा कर्कटपादेन केवलेनाथवाशिव
সেই লেপে দাঁত বেদনাৰে কঁপিবলৈ ধৰে; ‘কটকট’ শব্দ কৰি চোবাব নোৱাৰে। হে শিৱ! কেৱল কাঁকোৰাৰ পা দিয়েই লেপন কৰিলেও এনেকুৱাই হয়।
Verse 35
त्रिसप्ताहं वाः पिष्टानि ज्योतिष्मत्याः फलानि हि / शुक्लाभयामज्जलेपाद्दन्तस्याङ्ककलङ्कनुत्
অথবা তিন সপ্তাহ ধৰি জ্যোতিষ্মতীৰ ফল বাটি লেপন কৰিব লাগে। শ্বেতা অভয়াৰ মজ্জা (গূদা) লেপ দিলে দাঁতৰ দাগ আৰু কলঙ্কচিহ্ন আঁতৰি যায়।
Verse 36
लोध्रकुङ्कुममञ्जिष्ठालोहका लेयकानि च / यवतण्डुलमेतैश्च यष्टी मधुसमन्वितैः
লোধ্ৰ, কুঙ্কুম (কেশৰ), মঞ্জিষ্ঠা আৰু লোহক (লোহা) আদি দিয়ে লেহ্য (চাটিব পৰা ঔষধ) প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। যৱ, চাউল আৰু যষ্টিমধু মধুৰ সৈতে মিহলাইও সেবন কৰাব লাগে।
Verse 37
वारिपिष्टैर्वक्त्रलेपः स्त्रीणां शोभनवक्त्रकृत् / द्विभागं छागदुग्धेन तैलप्रस्थं तु साधितम्
পানীত পিহি লোৱা দ্ৰব্যৰে কৰা মুখলেপে স্ত্ৰীৰ মুখশোভা বৃদ্ধি কৰে। দুটা ভাগ ছাগদুগ্ধৰ সৈতে এক প্ৰস্থ তেল সিজাই এই লেপ সিদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 38
रक्तवन्दनमञ्जिष्ठालक्षाणां कर्षकेण वा / यष्टीमधुकुङ्कुमाभ्यां सप्ताहान्मुखकान्तिकृत्
ৰক্তচন্দন, মঞ্জিষ্ঠা আৰু লাখ—এবোৰ এক কৰ্ষ পৰিমাণ, অথবা যষ্টিমধু আৰু কেশৰ—এবোৰ সাত দিন ব্যৱহাৰ কৰিলে মুখকান্তি হয়।
Verse 39
शुण्ठीपिप्पलिचूर्णं तु गुडूची कण्टकारिका / एभिश्च क्वथितं वारि पीतं चाग्निं करोति वै
শুণ্ঠী আৰু পিপ্পলীৰ চূৰ্ণ, লগতে গুডূচী আৰু কণ্টকাৰিকা—ইয়াৰে সিদ্ধ কৰা পানী পান কৰিলে জঠৰাগ্নি নিশ্চয় দীপ্ত হয়।
Verse 40
वातशूलक्षयं चैव कगेति प्रथमेश्वर / करञ्जपर्पटोशीरं बहती कटुरोहिणी
হে প্ৰথমমেশ্বৰ! ‘কাগেতি’ নামৰ যোগে বাতজনিত শূল আৰু ক্ষয় নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ সৈতে কৰঞ্জ, পৰ্পট, উশীৰ, বহতী আৰু কটুৰোহিণীও প্ৰয়োগ্য।
Verse 41
गोक्षुरं क्वथितं त्वभिर्वारि पीतं श्रमापहन् / दाहं पित्तं ज्वरं शोषं मूर्छां चैव क्षयं नयेत्
গোক্ষুৰৰ ক্বাথ-জল পান কৰিলে শ্ৰম দূৰ হয়; দাহ, পিত্তদোষ, জ্বৰ, শোষ, মূৰ্ছা আৰু ক্ষয়ো শমে।
Verse 42
मध्वाज्यपिप्पलीचूर्णं क्वथितं क्षीरसंयुतम् / पीतं हृद्रोगकासस्य विषमज्वरनुद्भवेत्
মধু আৰু ঘৃতযুক্ত পিপ্পলীচূৰ্ণ দুধত সিদ্ধ কৰি পান কৰিলে হৃদৰোগ আৰু কাশি নাশ হয়, লগতে বিষম জ্বৰো শম হয়।
Verse 43
क्वाथौपधीनां सर्वासां कर्षार्धं ग्राह्यमेव च / वयो ऽनुरूयतो ज्ञेयो विशेषो वृषभध्वज
সকলো ক্বাথ আৰু উপধি-দ্ৰব্যত অর্ধ কর্ষেই গ্ৰহণীয়; আৰু বয়স অনুসৰি বিশেষ পৰিমাণ বুজিব লাগে, হে বৃষভধ্বজ (শিৱ)।
Verse 44
दुग्धं पीतं तु संयुक्तं गोपुरीषरसेन च / विषमज्वरनुत्स्याच्च काकजन्धारसस्तथा
গো-পুৰীষৰসৰ সৈতে মিহলাই দুধ পান কৰিলে বিষম জ্বৰ শম হয়; তদ্ৰূপ কাকজন্ধাৰ ৰসো তেনেকুৱাই ফলদায়ক।
Verse 45
मशुण्ठि क्वथितं क्षीग्मजाया ज्वरनुद्भवेत् / यष्टीमधुकमुस्तं च सैन्धवं बृहतीफलम्
দুধত সিদ্ধ মশুণ্ঠীৰ ক্বাথ পান কৰিলে জ্বৰ নাশ হয়; লগতে যষ্টীমধু, মুস্তা, সৈন্ধৱ লৱণ আৰু বৃহতীফল জ্বৰনাশক।
Verse 46
एतैर्नस्वप्रिदानाच्च निद्रा स्यात्पुरुपस्य च / मरीचप्रध्वश्वलालानस्यान्निद्रा भवेच्छिव
এই কাৰণসমূহে, আৰু নিজৰ প্ৰিয় বস্তু নেদিয়াৰ ফলতো, মানুহৰ নিদ্ৰা নষ্ট হয়; হাঁচি, নাক বোৱা, লালা ঝৰা আৰু নাসিকাস্ৰাৱৰ দ্বাৰাও নিদ্ৰা ব্যাহত হয়, হে শিৱ।
Verse 47
मूलं तु काकजङ्घाया निद्राकृत्स्याच्छिरस्थितम् / सिद्धं तैलं काञ्जिकेन तथा सर्जरसेन च
কাকজঙ্ঘা নামৰ ঔষধিৰ মূল মূৰত লেপ দিলে নিদ্ৰা আনে বুলি কোৱা হয়। তদ্ৰূপ কাঁজিকা আৰু সৰ্জ-ৰসত সিদ্ধ তেলো সেই উদ্দেশ্যে প্ৰয়োগযোগ্য।
Verse 48
शीतोदकसमायुक्तं लेपात्सन्तापनाशनम् / शोणितज्वरदाहेभ्यो जातसन्तापनुत्तथा
ঠাণ্ডা পানীৰ সৈতে প্ৰস্তুত লেপে দাহজনিত সন্তাপ নাশ কৰে। ৰক্তস্ৰাৱ, জ্বৰ আৰু জ্বালাপোৰাৰ পৰা উৎপন্ন যন্ত্ৰণাও তদ্ৰূপ শমায়।
Verse 49
शृकशैवालमन्थश्च शुण्ठीपापाणभेदकम् / शौवाञ्जनं गोक्षुरं वा वरुणच्छन्नमेव च
শৃক, শৈৱাল, মন্থ, শুণ্ঠী আৰু পাপাণভেদক; তদ্ৰূপ শৌবাঞ্জন, গোক্ষুৰ আৰু বৰুণচ্ছন্ন—এই ঔষধদ্ৰব্যসমূহ প্ৰয়োগযোগ্য।
Verse 50
सौभाञ्जनस्य मूलं च एतैः क्वथितवारि च / दत्त्वा हिङ्गुयवक्षारं पीतं वातविनाशनम्
সৌভাঞ্জনৰ মূল পানীত সেদ্ধ কৰি ক্বাথ বনাব লাগে। তাত হিং আৰু যৱক্ষাৰ মিহলাই পান কৰিলে বাতবিকাৰ নাশ হয়।
Verse 51
पिप्पली पिप्पलीमूलं तथा भल्लातकं शिव / वार्येतैः क्वथितं पीतं वरशूलापहारकृत्
হে শিৱ! পিপ্পলী, পিপ্পলীমূল আৰু ভল্লাতক—এইবোৰ পানীত সেদ্ধ কৰি পান কৰিলে উৎকৃষ্টভাৱে শূল তথা তীব্ৰ কুটকুটীয়া বেদনা দূৰ হয়।
Verse 52
अश्वगन्धामूलकाभ्यां सिद्धा वल्मीकमृत्तिका / एतया मर्दनाद्रुद्र ऊरुस्तम्भः प्रशाम्यति
অশ্বগন্ধাৰ মূলযোগে সিদ্ধ উইপোকাৰ ঢিবিৰ মাটি মর্দন কৰিলে উৰুৰ তীব্ৰ স্তম্ভতা প্ৰশমিত হয়।
Verse 53
बृहतीकस्य वै मूलं संपिष्टमुदकेन च / पीतं संघातवातस्य विपाटनकृदेव च
বৃহতীকাৰ মূল পানীত পিহি পান কৰিলে সংঘাত-বাত (অৱৰুদ্ধ, জমাট বাত) ভাঙি উপশম কৰে।
Verse 54
पीतं तक्रेण मूलं च आर्द्रस्य तगरस्य च / हरेत् झिञ्जिनीवातं?वै वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा
আৰ্দ্ৰ তগৰৰ মূল তক্ৰ (ছাঁছ) সৈতে পান কৰিলে ঝিঞ্জিনী-বাত দূৰ হয়, যেন ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰে গছ পেলায়।
Verse 55
अस्थिसंहारमेकेन भक्तेन सह वादितम् / पतिं मांसरसेनापि वातनुच्चास्थिभङ्गनुत्
এটা ভক্তিপূৰ্ণ ক্ৰিয়াতেই অস্থি-সংহাৰ বিধি সম্পন্ন হয়; আৰু মাংসরস অৰ্ঘ্যতেও প্ৰেতাধিপতি তৃপ্ত হয়—ফলে বাতৰ উপদ্ৰৱ নিবারিত হৈ অস্থিভঙ্গ ৰোধ হয়।
Verse 56
घृतलिप्तं सशुष्कं च छागीक्षीरेण संयुतम् / तल्लोपात्पादयार्नंश्येत्सक्षेप्ये चात्र संशयः
ঘৃতলিপ্ত, শুষ্ক আৰু ছাগীৰ গাখীৰে সংযুক্ত দ্ৰব্য সেবন কৰিলে পাদৰোগ নাশ হয়; অলপ প্ৰয়োগতো সন্দেহ নাই।
Verse 57
मध्वाज्यसैन्धवं सिक्थं गुडकैरिकगुग्गुलैः / ससर्जरसस्फुटितः क्लोमशुद्धिश्च लेपनात्
মধু, ঘিউ, সৈন্ধৱ লৱণ, মৌমাখিৰ মোম, গুড়, গেৰু আৰু গুগ্গুলু মিহলাই কৰা লেপ লগালে স্ৰাৱ আৰু ৰস ফাটি ওলোৱা লক্ষণযুক্ত ব্যাধি শমে, আৰু লেপনে ক্লোম শুদ্ধ হয়।
Verse 58
कटुतैलेन लिप्तो वै विधूमाग्नौ प्रतापितः / मृत्तिकारखादितः पादः समः स्याद्वृषभध्वज
কটু তেল মাখি ধোঁৱাবিহীন আগুনত তাপ দিলে, মাটি আৰু ছাইয়ে ক্ষয় হোৱা পা—হে বৃষভধ্বজ শিৱ—সম (সমতল) হয়।
Verse 59
सर्जरसाः सिक्थकं च जीरकं च हरीतकी / उत्साधितघृताभ्यङ्गो ह्यग्निदग्धव्यथापनुत्
শৰ্জৰস, মৌমোম, জিৰা আৰু হৰীতকী—ইয়াৰ লেপ আৰু ঘিউৰে অভ্যঙ্গ কৰিলে অগ্নিদগ্ধ বেদনা নিশ্চয় শমে।
Verse 60
तिलतैलं चाग्निदग्धं यवभस्मसमन्वितम् / अग्निदग्धव्रणं नश्येद्ब्रहुशः कृतलेपतः
অগ্নিত তাপ দিয়া তিল তেলত যৱভস্ম মিহলাই, বাৰে বাৰে লেপ দিলে অগ্নিদগ্ধ ঘাঁ নাশ হয়।
Verse 61
नवनीतं माहिषं च दग्धपिष्टतिलानि च / सभल्लाकं व्रणं नश्येद्धृच्छूलं नस्यलेपनात्
নৱনীৎ, মহিষীৰ দুগ্ধজাত পদাৰ্থ, ভাজি গুড়ি কৰা তিল আৰু ভল্লাতক—ইয়াক নস্য আৰু লেপ হিচাপে প্ৰয়োগ কৰিলে ঘাঁ নাশ হয় আৰু হৃদয়প্ৰদেশৰ শূলবেদনা শমে।
Verse 62
कर्पूरगव्यसर्पिर्भ्यां प्रहारः पूरितो हर / शस्त्रोद्भवः सबद्धश्च शुक्लवर्णेन शङ्कर ! / पाकं च वेदनां चैव संस्पृशेद्वृषभध्वज
হে হৰ, হে শংকৰ! কৰ্পূৰ আৰু গব্য-ঘৃতৰে পূৰ্ণ এই ঘাঁ, শস্ত্ৰঘাতজনিত আৰু দৃঢ়ভাৱে বান্ধা হ’লেও, শুভ্ৰ বৰ্ণ দেখা দিলেও, হে বৃষভধ্বজ, পাকা আৰু বেদনা স্পৰ্শ কৰে।
Verse 63
आम्र (तस्य) मूलरसेनैव शस्त्रघातः प्रपूरितः / ढौकते शस्त्रघाताभ्यां निर्व्रणो घृपूरितः
আমৰ মূ’লৰসেৰে শস্ত্ৰঘাতৰ কাটি সম্পূৰ্ণ ভৰি যায়; আৰু পুনৰ শস্ত্ৰপ্ৰহাৰ হ’লেও সি ওচৰলৈ আহে, যেন ঘৃতভৰা কাটি, খোলা ঘাঁ নাথাকে।
Verse 64
शरपुङ्खा लज्जालुका पाठा चैषां तु मूलकम् / जलपिष्टं तस्य लेपाच्छस्त्रघातः प्रशाम्यति
শৰপুঙ্খা, লজ্জালুকা আৰু পাঠা—ইহঁতৰ মূল পানীত পিহি লেপ দিলে শস্ত্ৰঘাতজনিত আঘাতৰ প্ৰভাৱ শান্ত হয়।
Verse 65
मूलं च काकजङ्घायास्त्रिरात्रेणैव शोषितः / पाकपूतिं वेदनां च हन्ति वै रोहितो व्रणे
কাকজঙ্ঘা নামৰ ঔষধিৰ মূল তিনিৰাতি শুকুৱাই ঘাঁত প্ৰয়োগ কৰিলে, সি নিশ্চয় পাকা, দুৰ্গন্ধযুক্ত পচন আৰু বেদনা নাশ কৰে।
Verse 66
सजलं तिलतैलं च अपामार्गस्य मूलकम् / तत्सेकदानान्नश्येच्च प्रहारोद्भववेदना
পানী মিহলি তিলৰ তেল আৰু অপামাৰ্গৰ মূল—ইয়াক সেঁক বা ধাৰা-প্ৰয়োগ কৰিলে প্ৰহাৰজনিত বেদনা নাশ হয়।
Verse 67
अभयां सैन्धवं शुण्ठीमेतत्पिष्ट्वोदकेन तु / भक्षयित्वा ह्यजीर्णस्य नाशो भवति शङ्कर !
অভয়া (হৰীতকী), সৈন্ধৱ লৱণ আৰু শুণ্ঠী পানীত পিহি সেৱন কৰিলে অজীৰ্ণ নাশ হয়, হে শংকৰ।
Verse 68
कटिबद्धं निम्बमूलमक्षिसूलहरं भवेत् / शणमूलं सताम्बूलं दग्धमिन्द्रियकस्य (ल्प) हृत्
কঁকালত নিমৰ মূল বান্ধিলে চকুৰ শূল দূৰ হয়। শণমূল দগ্ধ কৰি উত্তম তাম্বুলৰ সৈতে সেৱন কৰিলে ইন্দ্ৰিয়দোষ (আৰু অলপ হৃদ্ব্যথা) শমে।
Verse 69
अन्नस्विन्नहरिद्रा च श्वेतसर्षपमूलकम् / बीजानि मातुलुङ्गस्य एषामुद्वर्तनं समम् / सप्तरात्रप्रयोगेण शुभदेहकरं भवेत्
সিদ্ধ অন্নত ভাপত সিধা কৰা হালধি, শ্বেত সৰিষাৰ মূল আৰু মাতুলুঙ্গ (সিট্ৰন) বীজ—সমভাগে মিহলাই উদ্বর্তন (উবটান) কৰি সাত ৰাতি প্ৰয়োগ কৰিলে শুভ, সুস্থ আৰু মনোহৰ দেহ হয়।
Verse 70
श्वेतापराजितापत्रं निम्बपत्ररसेन तु / नस्यदानाड्डाकिनीनां मातॄणां ब्रह्मरक्षसाम् / मोक्षः स्यान्मधुसारेण नस्याच्च वृषभध्वज
শ্বেত অপৰাজিতাৰ পাতা নিমপাতাৰ ৰসত মিহলাই নস্য দিলে ডাকিনী, মাতৃগণ আৰু ব্ৰহ্মৰাক্ষসজনিত পীড়াৰ পৰা মুক্তি হয়। আৰু হে বৃষভধ্বজ, মধুসাৰে নস্য কৰিলেও সেই উপদ্ৰৱৰ পৰা মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 71
मूलं श्वेतजयन्त्याश्च पुष्यर्क्षे तु समाहृतम् / श्वेतापराजितार्कस्य चित्रकस्य च मूलकम् / कृत्वा तु वटिकां नारी तिलकेन वशी भवेत्
পুষ্য নক্ষত্ৰত সংগৃহীত শ্বেত জয়ন্তীৰ মূল, লগতে শ্বেত অপৰাজিতা, অর্ক আৰু চিত্ৰকৰ মূল লৈ বটিকা বনাব লাগে; তাক তিলক ৰূপে লগালে নাৰী বশীভূত হয়।
Verse 72
पिप्पलीलोहचूर्णं तु शुण्ठीश्चामलकानि च / समानि रुद्र जानीयात्सैन्धवं मधुशर्करा
হে ৰুদ্ৰ, পিপ্পলী, লৌহচূৰ্ণ, শুণ্ঠী আৰু আমলকী—এই সকলো সমান পৰিমাণত গ্ৰহণীয়; লগতে সৈন্ধৱ লৱণ আৰু মধু-শৰ্কৰা (মধু মিশ্ৰিত চিনি) সহায়ক দ্ৰব্য।
Verse 73
उदुम्बरप्रमाणेन सप्ताहं भक्षणात्समम् / पुमांश्च बलवान्स स्याज्जीवेद्वर्षशतद्वयम् / ॐ ठ ठ ठ इति सर्ववश्यप्रयोगेषु प्रयुक्तः सर्वकामकृत्
উদুম্বৰ ফলৰ সমান পৰিমাণে এক সপ্তাহ সম্যক ভক্ষণ কৰিলে পুৰুষ বলবান হয় আৰু দুই শত বছৰ জীয়াই থাকিব পাৰে। ‘ওঁ ঠ ঠ ঠ’ এই মন্ত্র সৰ্ব্ববশ্য-প্ৰয়োগত ব্যৱহৃত হয় আৰু সৰ্ব্বকাম-সিদ্ধিদায়ক বুলি কোৱা হয়।
Verse 74
संगृह्य विद्वान्काकस्य निलयं प्रदहेच्च तत् / चिताग्नौ भस्म तच्छत्रोर्दत्तं शिरसि शङ्कर
সেয়া সংগ্ৰহ কৰি বিদ্বানে কাকৰ নিলয় (নীড়) দহন কৰিব; আৰু চিতাগ্নিৰ ভস্ম শত্রুৰ মূৰত দিব—এনেদৰে শংকৰ ক’লে।
Verse 75
तमुच्चाटयते रुद्र शृणु तद्योगमुत्तमम् / निः क्षिप्तं च पुरीषं वै वनमूषिकचर्मणि
হে ৰুদ্ৰ, যাৰ দ্বাৰা সি উচ্ছাটিত (দূৰ) হয়, সেই উত্তম যোগ শুনা: বাহিৰ কৰা মল বন-মূষিকৰ চর্মত নিক্ষেপ কৰিব লাগে।
Verse 76
कटितन्तुनिबद्धं वै कुर्यान्मलनिरोधनम् / कृष्णकाकस्य रक्तेन यस्य नाम प्रलिप्य च
কটিত দোৰী বান্ধি মল-অশৌচৰ নিৰোধ কৰিব লাগে; আৰু কৃষ্ণ কাকৰ ৰক্তেৰে সেই ব্যক্তিৰ নাম লিখিব লাগে।
Verse 77
च्युतदले मध्यमध्ये ततो निः क्षिप्यते हर ! / स खाद्यते काकवृन्दैर्नारी पुरुष एव च
হে হৰ! পাত খহি পৰাৰ পাছত সেই জীৱক মাজত নিক্ষেপ কৰা হয়; তাত কাকৰ জাকত তাক ভক্ষণ কৰে—নাৰী হওক বা পুৰুষ।
Verse 78
शर्करामध्वजाक्षीरं तिलगोक्षुरकं समम् / स शत्रुं नाशयेद्रुद्र ! उच्चाटितमिदं हर !
চিনি, মধু, ছাগলীৰ গাখীৰ, তিল আৰু গোক্ষুৰ—সম পৰিমাণে মিহলাই, হে ৰুদ্ৰ, শত্ৰুক বিনাশ কৰে। হে হৰ, ই উচ্চাটন-ক্ৰিয়া।
Verse 79
उलूककृष्णकाकस्य बिल्वस्याथ समिच्छतम् / रुधिरेण समायुक्तं ययोर्नाम्ना तु हूयते / तयोर्मध्ये महावैरं भवेन्नास्त्यत्र संशयः
যি বিল্বগছৰ সমিধ লৈ, পেঁচা আৰু ক’লা কাকৰ নাম উচ্চাৰি ৰক্তমিশ্ৰিত আহুতি দিয়ে—তেওঁলোকৰ মাজত মহাবৈৰ জন্মে; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 80
भावितं ऋक्षदुग्धेन मत्स्यस्य रोहितस्य च / मांसं तत्साधितं तैलं तदभ्यङ्गाच्च रोगनुत् / चन्दनोदकनस्यात्तु रोमोत्थानं भवेत्पुनः
ভালুকৰ গাখীৰে ভাবিত কৰি, ৰোহিত মাছৰ মাংসসহ সিদ্ধ কৰা তেল—সেই তেলে অভ্যংগ কৰিলে ৰোগ নাশ হয়। চন্দনজল নস্য দিলে পুনৰ ৰোম গজে।
Verse 81
हस्ते लाङ्गलिकाकन्दं गृहीतं तेन लेपितम् / शरीरं येन स पुमान्वृद्धेर्दर्पं व्यपोहति
লাঙলিকা কন্দ হাতত ধৰি, সেইদ্বাৰা শৰীৰত লেপন কৰা পুৰুষে—বৃদ্ধি আৰু সমৃদ্ধিৰ পৰা জন্মা দৰ্প দূৰ কৰে।
Verse 82
मयूररुधिरेणैव जीवं संहरते शिव / ज्वलतां तु भुजङ्गानां बिलस्थानामपीश्वर
ময়ূৰৰ ৰক্তমাত্ৰেই ভগৱান শিৱে প্ৰাণ হৰণ কৰে; গুহা-বিলত থকা জ্বলি উঠা সাপসমূহৰ ওপৰতো তেওঁৱেই ঈশ্বৰ, তেওঁলোকক দমন কৰিব পাৰে।
Verse 83
देहश्चिताग्नौ दग्धश्च सर्पस्याजगरस्य हि / तद्भस्म संमुखे क्षिप्तं शत्रणां भङ्गकृद्भवेत्
চিতাগ্নিত দগ্ধ সাপৰ—বিশেষকৈ অজগৰৰ—দেহভস্ম মুখৰ সন্মুখত নিক্ষেপ কৰিলে শত্রুৰ ভাঙন আৰু পতন ঘটে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 84
मन्त्रेणानेन तत्क्षिप्तं महाभङ्गकरं रिपोः / ॐ ठ ठ ठ चाहीहिचाहीहि स्वाहा / ॐ उदरं पाहिहि पाहिहिस्वाहा
এই মন্ত্ৰে তৎক্ষণাৎ নিক্ষিপ্ত বস্তু শত্রুৰ মহাভঙ্গ ঘটায়— “ওঁ ঠ ঠ ঠ চাহীহি চাহীহি স্বাহা। ওঁ উদৰং পাহীহি পাহীহি স্বাহা।”
Verse 85
सुदर्शनाया मलं तु पुष्यर्क्षे तु समाहृतम् / निः क्षिप्तं गृहमध्ये तु भुजङ्गा वर्जयन्ति तत्
সুদৰ্শনায়াৰ মল (অপবিত্ৰ অংশ) পুষ্য নক্ষত্ৰত সংগ্ৰহ কৰি ঘৰৰ মাজত নিক্ষেপ কৰিলে সাপবোৰে সেই ঠাই এৰি দিয়ে।
Verse 86
अर्कमूलेन रविणा अर्काग्निज्वलिता शिव / युक्ता सिद्धार्थतैलेन वर्तिर्मार्गाहिनाशिनी
হে শিৱে! অর্কমূলৰ সলতে, অর্কাগ্নিত জ্বলাই, ৰৱিৰ অভিমন্ত্ৰণে পবিত্ৰ কৰি, সিদ্ধার্থ (সৰিষা) তেলত সিক্ত কৰিলে—ই পথত পোৱা সাপসমূহ নাশ কৰে।
Verse 87
मार्जारपललं विष्ठा हरितालं च भावितम् / छाग मूत्रेण तल्लिप्तो मूषिको मूषिकान्हरेत्
বিড়ালৰ মল, বিষ্ঠা আৰু হৰিতালৰে প্ৰস্তুত কৰা লেপ ছাগমূত্ৰে লিপ্ত কৰিলে—এটা ইঁদুৰে আন ইঁদুৰবোৰক আঁতৰাই পঠিয়ায়।
Verse 88
मुक्तो हि मन्दिरे रुद्र नात्र कार्या विचारणा / विफलार्जुनपुष्पाणि भल्लातकशिरीषकम्
হে ৰুদ্ৰ! মন্দিৰত যি মুক্ত হৈছে, তাৰ বিষয়ে আৰু বিচাৰ নাই। কিন্তু নিষ্ফল অৰ্জুনফুল, ভল্লাতক আৰু শিৰীষ আদি নিবেদন পূজাত নিষ্ফল বুলি গণ্য।
Verse 89
लाक्षा सर्जरसश्चैव विडङ्गश्चैव गुग्गुलुः / एतैर्धूपो मक्षिकाणां मशकाणां विनाशनः
লাক্ষা, সৰ্জৰস, বিডংগ আৰু গুগ্গুলু—ইয়াৰে কৰা ধূপে মাছি আৰু মহ নাশ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly targets timira (dimness/obscuration of vision), paṭala (film-like covering), night-blindness, cataract-like darkness, and pain/irritative conditions, prescribing añjana (collyrium), lepa around the eye, irrigation, and vāta-pacifying measures such as warm goat-milk irrigation.
Nasya is presented as a direct route to relieve disorders of the nasal channels and to clear diseases of the head and throat, with cooked preparations and specific juices administered through the nose; the text claims rapid benefit for śiras (head) and kaṇṭha (throat) ailments through nasya alone.
Within this Purāṇic prayoga style, health, protection, and social conflict are treated as overlapping domains. The chapter therefore pairs dravya-based treatments with mantra-vidhi and expulsion/subjugation rites, reflecting a worldview where bodily affliction, unseen influences, and hostile intent can all be addressed through regulated substances (dravya), speech (mantra), and ritual action (karma).