Adhyaya 174
Preparations of Medicated Ghee and Oils (Ghṛta–Taila Yoga); Brāhmī-ghṛta and Nārāyaṇa Taila
ব্ৰহ্মখণ্ডৰ জীৱন-সহায়ক ব্যৱহাৰিক উপদেশ আগবঢ়াই ধন্বন্তৰিয়ে সুশ্ৰুতক স্নেহকল্পনা বুজাইছে—নিৰ্দিষ্ট ঔষধসমূহ, মাপ-জোখ আৰু নিয়ন্ত্ৰিত তাপত ঘৃত‑তৈল সিদ্ধ কৰাৰ বিধি। আৰম্ভণিতে মেধ্য দ্ৰব্য (শঙ্খপুষ্পী, বচা, সোমা, ব্ৰাহ্মী) উল্লেখ কৰি ‘ব্ৰাহ্মী‑ঘৃত’ নামৰ যোগ দিয়া হৈছে; কণ্টকাৰীৰস আৰু গাখীৰে সিদ্ধ এই ঘৃত শ্ৰুতি‑শক্তি আৰু মেধা বৃদ্ধি কৰে। তাৰ পিছত ৰোগনাশক ঘৃত‑তৈল, সুগন্ধি বাতশামক তৈল মৃদু আঁচত ৰান্ধি ৰূপাৰ পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। অধ্যায়ৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ ‘নাৰায়ণ তৈল’ (আৰু সমঘৃত) —বিষ্ণুপ্ৰসাদৰূপ ঔষধ হিচাপে গভীৰ বাতব্যাধি, ধাতুগত বিকাৰ, বিকলতাসদৃশ অৱস্থা, কুষ্ঠ, জৰা‑জনিত দুৰ্বলতা আৰু যৌনদৌৰ্বল্যত বিশেষ উপকাৰী। শেষত ভগন্দরৰ বাবে বিশেষ তৈল, গণ্ডমালাৰ বাবে আজমোদা‑আধাৰিত তৈল, আৰু দগ্ধচিকিৎসাত প্ৰথমে শোধন তাৰ পিছত কোমলকাৰী‑ৰোপণ তৈল প্ৰয়োগৰ ক্ৰম উপদিষ্ট।
Shlokas
Verse 1
नाम त्रिसप्तन्युत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वतरिरुवाच / घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् / शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला
“ত্রিসপ্তন্যুত্তরশততম” নামৰ অধ্যায়। ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—ঘৃত, তেল আদি প্ৰস্তুতি মই বৰ্ণনা কৰিম; শুনা, হে সুশ্ৰুত, ৰোগনুত। (ঔষধি:) শঙ্খপুষ্পী, বচা, সোমা, ব্ৰাহ্মী আৰু ব্ৰহ্মসুৱৰ্চলা।
Verse 2
अभया च गुडूची च अटरूपकवागुजी / एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्
অভয়া, গুডূচী, অটৰূপক আৰু বাগুজী—এই সকলোকে অক্ষ-প্ৰমাণ সমভাগত লৈ, এক প্ৰস্থ ঘৃত পকাই ঔষধ-ঘৃত সিদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 3
कण्टकार्या रसप्रस्थक्षीरप्रस्थममन्वितम् / एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम्
কণ্টকাৰীৰ ৰস এক প্ৰস্থ আৰু দুধ এক প্ৰস্থ একেলগে সিদ্ধ কৰিলে—ই ‘ব্ৰাহ্মী-ঘৃত’ নামে খ্যাত; ই শ্রুতি আৰু মেধা পৰমভাৱে বৃদ্ধি কৰে।
Verse 4
त्रिफलाचित्रकबलानिर्गुण्डी निम्बवासकाः / पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी
ত্রিফলা, চিত্ৰক, বলা, নিৰ্গুণ্ডী, নিম আৰু বাসক; লগতে পুনৰ্নবা, গুডূচী, বৃহতী আৰু শতাবৰী—এই ভেষজদ্ৰব্যসমূহ।
Verse 5
एतैर्घृतं यथालाभं सर्वरोगविमर्दनम् / बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् / कल्कैर्मधूकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः
এই দ্ৰব্যসমূহে যথালাভ ঘৃত সিদ্ধ কৰিলে সেয়া সৰ্বৰোগ-বিমৰ্দন কৰে। আৰু ‘বলা-শত’ কষায়ত তেলৰ অর্ধ আঢ়ক মধূক, মঞ্জিষ্ঠা, চন্দন, উৎপল আৰু পদ্মকৰ কল্কসহ সিদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 6
सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः / गन्धाश्वजीवनीयैश्च क्षीराढकसमाश्रितम्
সূক্ষ্ম এলা, পিপ্পলী, কুষ্ঠ, ত্বক (দালচিনি), এলা, অগৰু আৰু কেশৰ; লগতে সুগন্ধি আৰু অশ্বজীৱনীয় (বলদায়ক) দ্ৰব্যসহ—এক আঢ়ক দুধৰ সংযোগে ই সিদ্ধ কৰা হয়।
Verse 7
एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्राजते शुभे / सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान्
ইয়াক মৃদু অগ্নিত সিদ্ধ কৰি শুচি আৰু মঙ্গলময় ৰূপৰ পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰিব। ই সকলো বাতবিকাৰ আৰু ধাতুগত দোষসমূহ প্ৰশমিত কৰে।
Verse 8
तैलमेतत्प्रशमयेद्वल्याक्यं राजवल्लभम् / शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च
এই তেল ‘বল্যাক্য’ ৰোগ প্ৰশমিত কৰে আৰু ৰজাসকলৰ প্ৰিয়। শতাবৰীৰ ৰস এক প্ৰস্থ আৰু দুধো এক প্ৰস্থ লৈ সিদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 9
शतपुष्पं देवदारु मांसी शैलेयकं बला / चन्दनं तगरं कुष्टं मनः शिला ज्योतिष्मती
শতপুষ্পা, দেবদাৰু, মাংসী, শৈলেয়ক, বলা; চন্দন, তগৰ, কুষ্ঠ, মনঃশিলা আৰু জ্যোতিষ্মতী—এইবোৰেই এই যোগৰ দ্ৰব্য।
Verse 10
एतैः कर्षसमैः कल्कैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् / कुव्जवामनपङ्गूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम्
এইবোৰৰ প্ৰতিটো এক কৰ্ষ পৰিমাণ কল্ক কৰি এক প্ৰস্থ ঘৃত সিদ্ধ কৰিব লাগে। ই কুব্জ, বামন, পঙ্গু, বধিৰ, ব্যঙ্গ আৰু কুষ্ঠৰোগীৰ বাবে হিতকৰ।
Verse 11
वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने / जराजर्जरगात्राणां चाध्मानमुख शोषिणाम्
ই বাতদোষে ভগ্নপ্ৰায় দুর্বল অঙ্গ থকা লোকৰ বাবে, আৰু মৈথুনত যিসকল শিথিল হৈ পৰে তেওঁলোকৰ বাবে; জৰাৰ বাবে জীৰ্ণ দেহ আৰু উদৰাধ্মান তথা মুখশোষত পীড়িতসকলৰ বাবেও হিতকৰ।
Verse 12
त्वग्गताश्चापि ये वाता शिरास्नायुगताश्च ये / सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं रोगकुलान्तकम्
ত্বকত অৱস্থিত বা শিৰা‑স্নায়ুত প্ৰৱিষ্ট যি যি বাতবিকাৰ, ৰোগকুলান্তক এই তেলে সিহঁত সকলোকে শীঘ্ৰে বিনাশ কৰে।
Verse 13
नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्दनम् / पृथक्तैलं घृतं कुर्यात्समस्तैरौषधैः पृथक्
ই নাৰায়ণ-তেল, বিষ্ণুৱে উপদেশ দিয়া, বেদনা-মৰ্দক। সকলো ঔষধি লৈ তেল আৰু ঘৃত—দুয়োটাক পৃথক পৃথকভাৱে প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 14
शतावर्या गुडूच्या वा चित्रकै गोचनान्वितैः / निर्गुण्ड्या वा प्रसारः स्यात्कण्टकार्या रसादिभिः
শতাবৰী বা গুডূচী সৈতে চিত্ৰক আৰু গোচনা যোগে ইয়াৰ প্ৰসাৰ/সংস্কাৰ কৰিব পাৰি; অথবা নিৰ্গুণ্ডীৰে, তদ্ৰূপ কণ্টকাৰীৰ ৰস আদি দ্বাৰাও।
Verse 15
वर्षाभूवालया वापि वासकन फलत्रिकैः / ब्राहया चैग्ण्डकेनापि भृङ्गराजेन कुष्टिना
বৰ্ষাভূ, ভূৱালয়া, বাসক আৰু ফলত্রিক (ত্রিফলা) সঙ্গেও যোগ কৰিব পাৰি; তদ্ৰূপ ব্ৰাহ্মী, এণ্ডক, ভৃঙ্গরাজ আৰু কুষ্ঠসহ ঔষধি-সংযোগো বিধেয়।
Verse 16
मुसल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः / वटिका मोदको वापि चूर्ण स्यात्सर्वरोगनुत्
মুসলী, দশমূল, খদিৰ আৰু বট আদি দ্ৰব্যেৰে বড়ি, মোদক বা চূৰ্ণ প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি—ইয়াক সৰ্বৰোগনাশক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 17
घृतेन मधुना वापि अद्भिः खण्डगुडादिभिः / लवणैः कटुकैर्युक्तं यथालाभं च गेगनुत्
ই ঘৃত বা মধুৰ সৈতে, অথবা পানীত খণ্ডচিনি, গুড় আদি মিহলাই; লৱণ আৰু কটু দ্ৰব্যযুক্ত কৰি, যাথালাভ প্ৰয়োগ কৰিলে—ৰোগশমন হয়।
Verse 18
चित्रकार्कत्रिवृद्वापि यवानीहयमारकम् / सुधां च बालां गणिकां सप्तपर्णसुवर्चिकाम्
চিত্ৰক, অর্ক, ত্ৰিবৃত, বাপি, যৱানী, হযমাৰক; লগতে সুধা, বালা, গণিকা, আৰু সপ্তপৰ্ণ-সুৱর্চিকা—এই দ্ৰব্যসমূহ গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 19
ज्योतिष्मतीञ्च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् / एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे
জ্যোতিষ্মতীও সংগ্ৰহ কৰি ধীৰ বৈদ্যই তেল সিদ্ধ কৰিব। এই নিঃস্ৰুত/ছাঁকা তেল ভগন্দৰত প্ৰচুৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 20
शोधनं गेपणं चैव सर्ववर्णकरं परम् / चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगप्रभञ्जनम्
ই শোধন আৰু ৰোপণকাৰী, আৰু পৰমভাবে বৰ্ণ-কান্তি পুনৰ স্থাপন কৰে। চিত্ৰকাদি মহাতেল সকলো ৰোগ নাশ কৰে।
Verse 21
अजमोदं ससिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् / क्षारद्वयं फेनयुतमार्द्रक सर (शवः लोद्भवम्
অজমোদ (অজৱাইন) সিন্দূৰসহ, হৰিতাল, দুটা ‘নিশা’ দ্ৰব্য, দুটা ক্ষাৰ, ফেনযুক্ত দ্ৰব্য, আৰু আদ্ৰকৰ সাৰ—লগতে ‘শৱ-লোদ্ভৱ’ নামে উল্লিখিত অতিৰিক্ত দ্ৰব্য—এই যোগত গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 22
इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः स्यन्दनैः समम् / एभिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्चयोजितम्
ইন্দ্ৰবাৰুণী, পামাৰ্গ আৰু কলপাতৰ নিংড়োৱা ৰসৰ সৈতে সৰিষাৰ তেল সিদ্ধ কৰি, তাত ছাগলীৰ মূত্ৰো সংযোজন কৰিব লাগে।
Verse 23
मृद्वग्निना पचेदेत्गव्यक्षीरेण संयुतम् / अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति
ইয়াক গৰুৰ গাখীৰৰ সৈতে মিহলাই মৃদু আগুনত পকাব লাগে। অজমোদা আদি যুক্ত এই সিদ্ধ তেলে গণ্ডমালা (গলাৰ গ্ৰন্থি-স্ফীতি) নাশ কৰে।
Verse 24
विदग्धस्तु पचेत्पक्वं चैव विशोधयेत् / रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत्
দগ্ধ হ’লে প্ৰথমে যথাযথ পক্ব/উষ্ণ-উপচাৰ কৰি পাছত শোধন (পৰিষ্কাৰ) কৰিব লাগে। তাৰ পিছত এই তেল লগাই ৰোপণ আৰু মৃদুতা সাধন কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Brāhmī-ghṛta is a medicated ghee prepared using kaṇṭakārī juice and milk (with ghṛta cooking). The text highlights it as especially beneficial for strengthening śruti (learning) and medhā (intellect), aligning it with medhya-oriented therapy.
The chapter explicitly names it “Nārāyaṇa Oil,” taught by Viṣṇu, sacralizing its authority. It is presented as a powerful vāta-pacifying remedy effective even when vāta disorders lodge in different tissues (dhātu), addressing debility, deformity/lameness-type conditions, kuṣṭha, dryness/wasting, and age-related decline.
It prescribes a medicated oil cooked from a herb set beginning with citraka and including jyotiṣmatī, then filtered/expressed, to be applied liberally in bhagandara. The oil is described as cleansing, healing, and complexion-restoring.
It teaches an ajmoda-based medicated mustard oil prepared with specified adjuncts and expressed plant juices, combined with goat’s urine and cooked with cow’s milk on gentle fire, stated to remove gaṇḍamālā.