Adhyaya 17
Sūrya-upāsanā: Lotus Mandala, Mudrā, Dik-nyāsa, and the Twelve Ādityas
এই অধ্যায়ত আচাৰ-আধাৰিত উপাসনা আগবঢ়াই হৰি (বিষ্ণু) শিৱক ধনদায়ক সূৰ্য-সাধনাৰ বিধি উপদেশ দিয়ে। শুদ্ধ স্থানত অষ্টদল পদ্মমণ্ডল গঢ়ি, আৱাহনী মুদ্ৰাৰে সূৰ্যক আৱাহন, কলশ স্থাপন আৰু মন্ত্ৰ-স্বৰূপ মুদ্ৰা স্থিৰ কৰি দেৱসান্নিধ্য দৃঢ় কৰা হয়। তাৰ পাছত দিক্-ন্যাসত হৃদয়, শিৰ, শিখা নিৰ্দিষ্ট দিশত স্থাপন কৰি ধৰ্ম, চক্ষু আৰু ৰক্ষাস্ত্ৰাদি দিশে দিশে বিন্যাস কৰি সুৰক্ষিত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ গঠন কৰা হয়। বাহিৰৰ পৰিধিত সোম, লোহিত, সোমপুত্ৰ, বৃহস্পতি, শুক্ৰ, শনি, কেতু আৰু ৰাহুক দিশত নিযুক্ত কৰি জ্যোতিষ্ক ক্ৰম মণ্ডলত একীভূত কৰা হয়। দ্বিতীয় আৱৰণত বিষ্ণুৰ দ্বাদশ ৰূপ—দ্বাদশ আদিত্য—পূজিত হয়; শেষত দেৱগণ, জয়শক্তি (জয়া, বিজয়া, জয়ন্তী, অপৰাজিতা) আৰু শেষ-বাসুকি আদি নাগক ভক্তিভাৱে পূজা কৰি পৰৱৰ্তী ৰক্ষা আৰু বিস্তাৰময় উপাসনাৰ ধাৰা সাজু কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
नाम षोडशो ऽध्यायः हरिरुवाच / पुनः सूर्यार्चनं वक्ष्ये यदुक्तं धनदाय हि / अष्टपत्रं लिखेत्पद्मं शुचौ देशे सकर्णिकम्
হৰিয়ে ক’লে—মই পুনৰ সূৰ্যাৰ্চনা ক’ম; ই নিশ্চয় ধনদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শুচি ঠাইত কৰ্ণিকাসহ অষ্টদল পদ্ম আঁকিব লাগে।
Verse 2
आवाहनीं ततो बद्धा मुद्रामावाहयेद्रविम् / खखोल्कं स्थाप्य मुद्रां तु स्थापयेन्मन्त्ररूपिणीम्
তাৰপিছত আৱাহনী মুদ্ৰা বদ্ধ কৰি সূৰ্যক আৱাহন কৰিব। খখোল্ক (পাত্ৰ) স্থাপন কৰি, মন্ত্ৰৰূপিণী মুদ্ৰাও স্থাপন কৰিব।
Verse 3
आग्नेय्यां दिशि देवस्य हृदयं स्थापयेच्छिव ! / ऐशान्यां तु शिरः स्थाप्यं नैरृत्यां विन्यसेच्छिखाम्
হে শিৱ! আগ্নেয় দিশত দেৱৰ হৃদয় স্থাপন কৰিব; ঈশান দিশত শিৰ স্থাপন কৰিব, আৰু নৈঋত্য দিশত শিখা বিন্যাস কৰিব।
Verse 4
पौरन्दर्यां न्यसेद्धर्ंममेकाग्रस्थितमानसः / वायव्यां चैव नेत्रं तु वारुण्यामस्त्रमेव च
একাগ্ৰ আৰু স্থিৰচিত্তে পৌৰন্দৰী দিশাত ধৰ্ম স্থাপন কৰিব। বায়ব্য দিশাত নেত্ৰ, আৰু বাৰুণী দিশাত ৰক্ষাৰ্থ অস্ত্ৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 5
ऐशान्यां स्थापयेत्सोमं पौरन्दर्यां तु लोहितम् / आग्नेय्यां सोमतनयं याम्यां चैव बृहस्पतिम्
ঈশান দিশাত সোমক স্থাপন কৰিব, আৰু পৌৰন্দৰী দিশাত লোহিতক। আগ্নেয় দিশাত সোমতনয়ক, আৰু যাম্য (দক্ষিণ) দিশাত বৃহস্পতিক স্থাপন কৰিব।
Verse 6
नैरृत्यां दानवगुरुं वारुण्यां तु शनैश्चरम् / वायव्यां च तथा केतुं कौबेर्यां राहुमेव च
নৈঋত্য দিশাত দানৱগুরু (শুক্ৰ)ক, বাৰুণী দিশাত শনৈশ্চৰক স্থাপন কৰিব। বায়ব্য দিশাত কেতুক, আৰু কৌবেৰ্য (উত্তৰ) দিশাত ৰাহুকো স্থাপন কৰিব।
Verse 7
द्वितीयायां तु कक्षायां सूर्यान्द्वादश पूजयेत् / भगः सूर्योर्ऽय्यमा चैव मित्रो वै वरुणस्तथा
দ্বিতীয় কক্ষাত দ্বাদশ সূৰ্যৰ পূজা কৰিব—ভগ, সূৰ্য, আৰ্যমা, মিত্ৰ আৰু বৰুণো।
Verse 8
सविता चैव धाता च विवस्वांश्च महाबलः / त्वष्टा पूषा तथा चेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते
সৱিতা, ধাতা, মহাবলী বিবস্বান, ত্বষ্টা, পূষা আৰু ইন্দ্ৰ—এইসকল (অন্যসকলৰ সৈতে) বিষ্ণুৰ দ্বাদশ ৰূপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
पूर्वादावर्चयेद्देवानिन्द्रादीञ्छ्रद्धया नरः / जया च विजया चैव जयन्ति चापराजिता / शेषश्च वासुकिश्चैव नागानित्यादि पूजयेत्
পূৰ্ব দিশাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মানুহে শ্ৰদ্ধাৰে ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলক পূজা কৰিব। তদ্ৰূপে জয়া, বিজয়া, জয়ন্তী আৰু অপৰাজিতাকো অর্চনা কৰিব; আৰু শেষ, বাসুকি তথা অন্যান্য নাগসকলকো নিত্য পূজা কৰিব।
Frequently Asked Questions
The eight-petalled lotus functions as the ritual mandala-body (adhiṣṭhāna) for installing Sūrya’s presence. It provides a structured locus for invocation, enclosure-based worship, and directional placements, turning an ordinary space into an ordered sacred field.
This is a form of nyāsa (ritual installation) that distributes divine embodiment across space. By assigning key ‘limb’ loci to quarters, the practitioner establishes a stabilized presence and a protective geometry consistent with Purāṇic-Āgamic ritual logic.
The text explicitly states that Bhaga, Sūrya, Aryamā, Mitra, Varuṇa, Savitṛ, Dhātṛ, Vivasvān, Tvaṣṭṛ, Pūṣan, and Indra are the twelve forms of Viṣṇu. Thus, worship of the twelve solar forms is framed as Vaiṣṇava in essence.