Adhyaya 168
Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs
নিদান অংশ শেষ হোৱাৰ পিছত ধন্বন্তৰিয়ে জীৱন-ধাৰণৰ বাবে ‘সিদ্ধ সাৰ’ ৰূপে সংক্ষিপ্ত চিকিৎসাসাৰ ঘোষণা কৰে। তেওঁ আহাৰ-ৰস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ কাৰণে বাত, পিত্ত, কফ কেনেকৈ প্ৰকোপ হয় সেয়া গণনা কৰি, প্ৰতিটো দোষ আৰু মিশ্ৰ/ত্রিদোষ অৱস্থাৰ লক্ষণ-সমূহ বৰ্ণনা কৰে। দোষ-ধাতু-মলৰ সমতা-ই স্বাস্থ্য—এই তত্ত্ব স্থাপন কৰি দোষৰ গুণ-আসন আৰু ৰস-আধাৰিত বৃদ্ধি-শমন নীতি স্পষ্ট কৰে। তাৰ পাছত চিকিৎসাৰ চতুষ্পাদ আৰু দেশ, কাল, বয়স, অগ্নি, প্ৰকৃতি, বল, মন-শৰীৰ অৱস্থা পৰীক্ষা কৰি চিকিৎসা-নিৰ্ণয়ৰ পদ্ধতি স্থিৰ কৰে। অজীৰ্ণ/আম চিকিৎসাত আমৰ বাবে বমন, অতিম্লতাত শীতোপচাৰ, অৱৰোধজনিত শূলত স্বেদন আৰু লৱণোদক, আৰু বাঢ়ি অহা দোষাৱৰোধত উদৰলেপ; পথ্য-অনুপানও উল্লেখ কৰে। শেষত পঞ্চমূল/দশমূলৰ প্ৰয়োগ, ক্বাথ-ঘৃত/তৈল, বস্তি, পান, অভ্যঙ্গ, নস্যৰ অনুপাত, আৰু আয়ুৰ্লক্ষণ (মৰণাসন্ন চিহ্ন) বৰ্ণনা কৰি, বৈদ্য-মিত্ৰ-গুৰু সন্মান আৰু ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহক প্ৰাণৰক্ষা আচাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Shlokas
Verse 1
निदानं समाप्तम् / धन्वन्तरिरुवाच / सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् / शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे
‘নিদান অংশ সমাপ্ত।’ ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—এতিয়া মই সৰ্বৰোগহৰ, সিদ্ধ যোগসমূহৰ সাৰ ক’ম। হে সুশ্ৰুত, প্ৰাণীৰ জীৱনধাৰণাৰ বাবে সংক্ষেপে শুনা।
Verse 2
कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् / चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात्
কষায়, কটু, তিক্ত, অম্ল আৰু ৰূক্ষ আহাৰ গ্ৰহণে, আৰু চিন্তা, মৈথুনাসক্তি, অতিব্যায়াম, ভয়, শোক আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণে—দোষবিকাৰ জন্মে।
Verse 3
उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् / वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये
অতিউচ্চ স্বৰে কথা কোৱা, অতিভাৰ-অতিশ্ৰম আৰু কৰ্মত অতিআকৰ্শণৰ ফলত বায়ু কুপিত হয়; বৰ্ষাকালত, পুৰণি অন্ন খালে আৰু দিনৰ অন্তিম ভাগতো ই বৃদ্ধি পায়।
Verse 4
उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् / तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्
উষ্ণ, অম্ল, লৱণ, ক্ষাৰ, কটু আৰু অজীৰ্ণকৰ আহাৰৰ পৰা, আৰু তীব্ৰ ৰ’দ, অগ্নিতাপ, মদ্যসেৱন আৰু ক্ৰোধাচৰণৰ পৰা—পিত্ত প্ৰকোপিত হয়।
Verse 5
विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये / ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः
দাহকালত, মধ্যাহ্নত, বৰ্ষাঋতুৰ অন্তত, আৰু গ্ৰীষ্মত অর্ধৰাত্ৰিতো যি ভোজন কৰে—সেই দেহীৰ পিত্ত কুপিত হয়।
Verse 6
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् / नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि
মধুৰ, অম্ল, লৱণ, স্নিগ্ধ, গুৰু আৰু শীত আহাৰ অতিসেৱনে, আৰু নৱান্ন, পিচ্ছিল খাদ্য, আণূপ (জলাভূমি) মাংসাদি গ্ৰহণে—কফ/শ্লেষ্মা কুপিত হয়।
Verse 7
अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः / कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति
ব্যায়ামৰ অভাৱ, দিনৰ নিদ্ৰা আৰু শয্যা‑আসনাদি সুখত আসক্তিৰ ফলত কফ দুষিত হয়; ভোজনৰ পাছত আৰু বসন্তকালত ই বিশেষকৈ প্ৰকুপিত হয়।
Verse 8
देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः / तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्
ইয়াৰ লক্ষণ—দেহৰ ৰুক্ষতা, সংকোচ, চুবনি‑ধৰণৰ বেদনা আৰু বিষ্টম্ভ/অৱৰোধ; লগতে তন্দ্ৰা, ৰোমহর্ষ, স্তম্ভন আৰু শোষণ (শুষ্কতা)।
Verse 9
श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् / वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्
শ্যামবৰ্ণতা, অঙ্গৰ শিথিলতা/বিশ্লেষ, বলক্ষয় আৰু বাঢ়ি অহা ক্লান্তি—এইবোৰ বায়ুৰ লক্ষণ; এই লক্ষণযুক্ত ৰোগক বাতাত্মক বুলিব।
Verse 10
दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः / कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः
দাহ, উষ্ণতা, পায়ে ঘামৰ সিক্ততা, ক্ৰোধ আৰু পৰিশ্ৰম; কটু‑অম্ল স্বাদ, শৱসদৃশ দুৰ্গন্ধ, অতিস্বেদ, মূৰ্ছা, অতিতৃষ্ণা আৰু ভ্ৰম—এইবোৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 11
हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः / देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्
পিত্তলক্ষণযুক্ত নৰত হালধীয়া আৰু সেউজীয়া আভা দেখা যায়; লগতে দেহত স্নিগ্ধতা, মাধুৰ্যভাৱ, দীঘলীয়া স্থায়িত্ব আৰু বন্ধন/গুৰুভাৱ অনুভৱ হয়।
Verse 12
स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् / कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्
জড়তা, তৃপ্তিহানি, গধুৰতা আৰু জমাট ভাব, শোথ, অঙ্গশৈথিল্য; লগতে কণ্ডু আৰু অতিনিদ্ৰাৰ প্ৰবণতা—এইবোৰ কফজাত লক্ষণ।
Verse 13
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् / सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्
হেতু আৰু লক্ষণৰ সংযোগৰ পৰা দ্বিদোষজাত ব্যাধি চিনিব লাগে। যি সকলো হেতুৰ পৰা উৎপন্ন হৈ ত্ৰিলক্ষণযুক্ত, সেয়াই সান্নিপাতিক (ত্ৰিদোষজাত) ৰোগ।
Verse 14
दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते / तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः
দেহধাৰীৰ দেহক দোষ, ধাতু আৰু মলৰ আধাৰ বোলা হয়। সিহঁতৰ সমতােই আৰোগ্য; আৰু ক্ষয় বা বৃদ্ধি—ইয়াৰ বিপৰীত অৱস্থা ৰোগ।
Verse 15
वसासृङ्मांसमेदो ऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः / वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः
বসা, ৰক্ত, মাংস, মেদ, অস্থি, মজ্জা আৰু শুক্ৰ—এইবোৰ ধাতু। বাত‑পিত্ত‑কফ দোষ; আৰু বিষ্ঠা, মূত্ৰ আদি মল বুলি স্মৃত।
Verse 16
वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली / पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम्
বায়ু শীতল, লঘু আৰু সূক্ষ্ম; ই স্বৰনাশী, চঞ্চল আৰু বলবান। পিত্ত অম্ল, কটু আৰু উষ্ণ; ই অনিয়মিত হৈ ৰোগকাৰণ হয়।
Verse 17
मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः / गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्
শ্লেষ্মা (কফ) মধুৰ, লৱণ, স্নিগ্ধ, গুৰু আৰু অতিপিচ্ছিল। বায়ু গুদ আৰু শ্ৰোণি-প্ৰদেশত আশ্ৰিত, আৰু পিত্ত পাক্বাশয় (ডাঙৰ অন্ত্ৰ)ত স্থিত।
Verse 18
कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः / कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्
কফৰ আসন আমাশয়ত; লগতে কণ্ঠত আৰু মূৰ্ধ-সন্ধিসমূহতো। কটু, তিক্ত আৰু কষায় ৰস সমীৰণ (বায়ু)ক প্ৰকুপিত কৰে।
Verse 19
कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् / एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः / भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः
কটু, অম্ল আৰু লৱণ ৰস পিত্তক প্ৰকুপিত কৰে; মধুৰ, উষ্ণ আৰু লৱণ ৰস কফক বৃদ্ধি কৰে। এই একে ৰসেই বিপৰীতভাৱে (শমনৰ্থে) প্ৰয়োগ কৰিলে দোষ শমে—ৰোগীক শান্তি দিয়ে, আৰু সুস্থত স্বস্থানত থাকিলে সুখহেতু হয়।
Verse 20
चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः / अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्
মধুৰ ৰস চক্ষুষ্য (চকুৰ বাবে হিত) আৰু ৰসধাতু আদি বৃদ্ধি কৰোঁতা বুলি জানিব লাগে। অম্লৰ প্ৰাধান্য মনোহৰ, আৰু ই দীপন-পাচনো কৰে।
Verse 21
दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः / पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः
তিক্ত ৰস দীপনকাৰী, জ্বৰ আৰু তৃষ্ণা নাশক; ই শোধন আৰু শোষণ কৰে। কষায় ৰস পিত্তবর্ধক; ই লেখন, স্তম্ভন, গ্রাহী আৰু শোষণকাৰী।
Verse 22
रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् / रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्
দ্ৰব্যই পৰম আশ্ৰয়; তাত ৰস, বীৰ্য আৰু বিপাক প্ৰতিষ্ঠিত। ৰস আৰু পাচন-ফল সলনি হ’লেও যি স্থিৰ থাকে, সেয়াই সকলো দ্ৰব্যৰ আধাৰ।
Verse 23
शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते / रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च
বীৰ্য শীত আৰু উষ্ণ—এই দুটা ভেদে গণ্য; ইয়াই কাৰ্যকৰী শক্তি। ৰসৰ বিপাকো দ্বিবিধ; ইয়াত কটু-ৰূপ পৰিণাম উল্লেখিত।
Verse 24
भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः / चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये
ভিষক (চিকিৎসক), ভেষজ (ঔষধ), ৰোগাৰ্ত ৰোগী আৰু পৰিচাৰক—এই চাৰিটাই চিকিৎসাৰ অংগ। ইয়াৰ কোনো এটা বিপৰীত/দোষযুক্ত হ’লে সিদ্ধি নাহে।
Verse 25
देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् / देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्
দেশ, কাল, বয়স, জঠৰাগ্নি, দোষ-সাম্য, প্ৰকৃতি আৰু উপযুক্ত ঔষধ বিবেচনা কৰি; দেহ, সত্ত্ব, বল আৰু ব্যাধি জানি—তাৰপিছত যথোচিত চিকিৎসা কৰা উচিত।
Verse 26
संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः / बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते
মিশ্ৰ লক্ষণযুক্ত দেশ (বা দেহ-অৱস্থা) ‘সাধাৰণ’ বুলি স্মৃত। ষোল বছৰলৈকে বালক; তাৰ পিছত মধ্যবয়স; আৰু সত্তৰৰ পিছত বৃদ্ধ বোলা হয়।
Verse 27
कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः / क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः
সাধাৰণতে কফ, পিত্ত আৰু বায়ু জীৱনৰ পৰ্যায় অনুসাৰে ক্ৰমে প্ৰাধান্য পায়। বাৰ্ধক্যত বয়স ক্ষয় হ’লে চিকিৎসাত ক্ষাৰ, অগ্নিকৰ্ম আৰু শস্ত্ৰকৰ্ম বর্জনীয়।
Verse 28
कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् / रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः
কৃশ ব্যক্তিৰ বাবে বৃংহণ (পোষণ) কৰা উচিত; স্থূলদেহীৰ বাবে কৰ্ষণ (হ্ৰাস) কৰা উচিত। মধ্যকায়ৰ বাবে ৰক্ষণ (সাম্য ৰক্ষা) বিধেয়—দেহৰ তিন ভেদ মানা হৈছে।
Verse 29
स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् / अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः
স্থৈৰ্য, নিয়মিত ব্যায়াম আৰু সন্তোষৰ দ্বাৰা যত্নসহ ব’লক জানি বৃদ্ধি কৰা উচিত। যি অবিচল থাকে, সি মহোৎসাহী আৰু মহাসাহসী নৰ।
Verse 30
पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि / श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते
যাৰ বাবে পান, আহাৰ আদি—প্ৰকৃতি-বিৰুদ্ধ হলেও—সুখ আৰু হিতৰ অনুকূল হৈ পৰে, সেই অৱস্থাক ‘সাম্য’ (সমতুল্যতা) বুলি কোৱা হয়।
Verse 31
गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः / वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात्
গৰ্ভিণীয়ে কফ-বঢ়োৱা আহাৰ গ্ৰহণ কৰিলে কফপ্ৰধান সন্তান জন্মে; তেনেদৰে বাত-বঢ়োৱা বা পিত্ত-বঢ়োৱা আহাৰেও তদ্ৰূপ হয়। কিন্তু হিতকৰ পথ্য আহাৰে ধাতুসম্যযুক্ত, সমদোষ প্ৰকৃতিৰ সন্তান জন্ম লাভ কৰে।
Verse 32
कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः / बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः
যি পুৰুষ কৃশ, ৰুক্ষ দেহবিশিষ্ট, অল্পকেশ, চঞ্চলচিত্ত আৰু অধিক বাক্যত ৰত—স্বপ্নলক্ষণৰ দ্বাৰা সি বাতপ্ৰকৃতিৰ বুলি জনা যায়।
Verse 33
अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः / स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते
যি অকালতে পলিত হয়, গৌৰবৰ্ণ, সহজে ঘাম উঠে, বুদ্ধিমান হয়েও ক্ৰোধপ্ৰবণ, আৰু স্বপ্নতো অগ্নিসদৃশ দীপ্তি দেখে—তাক পিত্তপ্ৰকৃতিৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 34
स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः / स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः
যাৰ চিত্ত স্থিৰ, স্বৰ কোমল-সূক্ষ্ম, স্বভাৱ প্ৰসন্ন, কেশ স্নিগ্ধ, আৰু যি স্বপ্নত জল আৰু শিলা দেখে—সি শ্লেষ্ম (কফ) প্ৰকৃতিৰ পুৰুষ।
Verse 35
संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः / दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः
মিশ্ৰ লক্ষণ দেখি মানুহক দ্বিদোষী বা ত্ৰিদোষী বুলি জানিব লাগে। অন্য দোষ থাকিলেও যি দোষ অধিক প্ৰধান, সেয়াই তাৰ প্ৰকৃতি বুলি স্মৃত।
Verse 36
मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः / कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः
জাঠৰাগ্নি চাৰি প্ৰকাৰ—মন্দ, তীক্ষ্ণ, বিষম আৰু সম। কফ, পিত্ত বা বায়ুৰ আধিক্য অথবা সিহঁতৰ সাম্যৰ ফলত এই অগ্নি তেনে হয়।
Verse 37
समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः / तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम्
অগ্নি সম হলে তাক ৰক্ষা কৰিব লাগে; বিষম হলে বায়ুক সংযত কৰিব লাগে। তীক্ষ্ণ হলে পিত্তৰ প্রতিকার, আৰু মন্দ হলে শ্লেষ্মা (কফ) শোধন কৰা উচিত।
Verse 38
प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् / आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम्
অজীর্ণ সকলো ৰোগৰ উৎস, কিয়নো ই অগ্নিক নাশ কৰে। ইয়াৰ লক্ষণ চাৰি প্ৰকাৰ—আম, ৰসত আম্লতা, আৰু বিষ্টম্ভ (অৱৰোধ/ফুলা) আদি।
Verse 39
आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा / वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत्
আমৰ পৰা বিষূচিকা, হৃদয়ভাৰ আৰু আলস্য আদি হয়। তেতিয়া বচা আৰু লৱণ মিহলি পানীৰে বমন কৰাব লাগে।
Verse 40
शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात्संप्रवर्तते / अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम्
আম্লতাৰ পৰা শুক্ৰক্ষয়, ভ্ৰম, মূৰ্ছা আৰু তীব্ৰ তৃষ্ণা হয়। অৱস্থা অপক্ব থাকিলে শীতল জল পান আৰু বাতবর্ধক (লঘু-ৰূক্ষ) বিধি মানিব লাগে।
Verse 41
गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् / तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम्
যদি অঙ্গভঙ্গ যেন দেহবেদনা, মূৰৰ গধুৰতা আৰু জড়তা, আৰু দোষযুক্ত/বিৰুদ্ধ আহাৰৰ পৰা হোৱা ৰোগ থাকে, তেন্তে সেই অৱস্থাত দিনে শোৱা উচিত; লঙ্ঘন/উপবাস বর্জনীয়।
Verse 42
शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ / विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम्
মল‑মূত্ৰস্থানত অৱৰোধ সূচোৱা শূল আৰু গুল্ম থাকিলে, তাত স্বেদন (ঘাম আনোৱা চিকিৎসা) কৰিব লাগে; আৰু লৱণোদক পান কৰিব লাগে।
Verse 43
आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् / आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः
কফ‑পিত্ত‑বাত ক্ৰমে বৃদ্ধি পালে যেতিয়া আম, অম্লতা আৰু অৱৰোধ জঠৰত লেগি থাকে, তেতিয়া জ্ঞানী লোকে হিং, ত্ৰ্যূষণ আৰু সৈন্ধৱ লৱণ মিহলাই পেটত লেপন কৰিব।
Verse 44
दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् / अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत्
দিনে শোৱা উচিত; ই সকলো অজীৰ্ণ নাশ কৰে। অহিতকৰ আহাৰৰ পৰা ৰোগৰ সঞ্চয় জন্মে; সেয়ে অহিতকৰ আহাৰ ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 45
उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् / करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते
অনুপান হিচাপে উষ্ণ জল পাচনত সহায় কৰে; মধুও পাচন বৃদ্ধি কৰে। কৰীৰ, দধি আৰু মাছৰ সৈতে সাধাৰণতে গাখীৰ বিৰুদ্ধ (অসঙ্গত) হয়।
Verse 46
बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका / दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत्
বিল্ব, শোণা, গম্ভাৰী, পাটলা আৰু গণিকাৰিকা—ইয়াই মহৎ পঞ্চমূল। ই জঠৰাগ্নি দীপ্ত কৰে আৰু কফ-বাত শমায়।
Verse 47
शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् / वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम्
শালপৰ্ণী, পৃশ্নিপৰ্ণী, বृहতীদ্বয় (বৃহতী আৰু কণ্টকাৰী) আৰু গোক্ষুৰ—ই ‘কনীয় পঞ্চমূল’। ই বাত-পিত্ত শমায় আৰু বল্য-বৃষ্য।
Verse 48
उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् / कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते
উভয় মিলি দশমূল হয়; সন্নিপাতজনিত জ্বৰ নাশ কৰে বুলি কোৱা হয়। কাশি, শ্বাসকষ্ট, তন্দ্ৰা আৰু পাৰ্শ্বশূলত ই শস্ত।
Verse 49
एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् / क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम्
ইয়াৰে সিদ্ধ তেল আৰু সিদ্ধ ঘৃত প্ৰস্তুত কৰি, প্ৰলেপে ‘অলকা’ জয় কৰিব পাৰি। ক্বাথত দ্ৰব্যৰ চাৰিগুণ পানী লৈ পাদশেষ থাকিলৈকে সিদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 50
स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः / संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः / खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि संप्रकल्पयेत्
স্নেহ (তেল/ঘৃত)ৰ সমান পৰিমাণ ক্ষীৰ ল’ব আৰু কল্ক স্নেহৰ পাদভাগ হ’ব। সংস্কৃত ঔষধে কৰা পাক বস্তি আৰু পান—দুয়োটাৰ বাবে একে মানৰ হওক। অভ্যঙ্গত অধিক ঘন/তীক্ষ্ণ, নস্যত মৃদু—এইদৰে পাক সংপ্ৰকল্প কৰিব।
Verse 51
स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता / आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत्
যি প্ৰকৃতিয়ে স্থূল দেহ আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহক ধাৰণ কৰে, তাকেই 'আৰোগ্য' বুলি জানিব; দীৰ্ঘায়ু হ’বলৈ ইয়াৰ যতন লোৱা উচিত।
Verse 52
यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् / भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत्
যি ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা বিষয়সমূহক বিপৰীতভাৱে গ্ৰহণ কৰে, সি মৃত্যুৰ ভাগী হয়। যি চিকিৎসক, বন্ধু আৰু গুৰুৰ প্ৰতি বিদ্বেষ ভাৱ ৰাখে, তাৰ বিনাশ নিশ্চিত।
Verse 53
गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च / भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून्
যাৰ ভৰিৰ গাঁঠি, আঁঠু, কপাল, থুতৰি আৰু গাল নিজৰ স্থানৰ পৰা বিচ্যুত হয়, তেওঁ অতি সোনকালে প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 54
वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी / कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत्
যাৰ বাওঁ চকু সোমাই গৈছে, জিভা ক’লা পৰিছে, নাক বিকৃত হৈছে আৰু ওঁঠ ক’লা তথা স্থানচ্যুত হৈছে, তেওঁক মৃত্যুৰ ওচৰ চপা বুলি জানিব।
Frequently Asked Questions
Vāta is aggravated by overexertion, loud speech/strain, stale food, rain-time factors, and day’s end; pitta by hot/sour/salty/alkaline/pungent foods, sun/fire heat, alcohol, and anger (also eating at midday, late rainy season, and midnight in summer); kapha by sweet/sour/salty, heavy, cold, unctuous foods, new rice, slimy foods, marshy meats, plus inactivity and daytime sleep—often flaring after meals and in spring.
Agni is fourfold—weak (kapha), sharp (pitta), irregular (vāta), and balanced (equilibrium). Management is: preserve balanced agni; restrain vāta for irregular digestion; counter pitta for overly sharp digestion; cleanse kapha when agni is weak.
For āma with acute manifestations (including viṣūcikā-like states), emesis is induced using water prepared with vacā and salt. For excessive sourness (amla) with thirst/faintness, cool water and light, drying vāta-promoting regulation are advised while the condition is unripe. Obstructive pain/gulma near stool-urine pathways is treated with sudation and saline water; progressive doṣic obstruction is addressed with an abdominal paste of hiṅgu, tryūṣaṇa, and rock-salt.
Daśamūla is the combined set of Mahat Pañcamūla (Bilva, Śoṇā, Gambhārī, Pāṭalā, Gaṇikārikā) and Laghu Pañcamūla (Śālaparṇī, Pṛśniparṇī, Bṛhatī, Kaṇṭakārī, Gokṣura). It is recommended for sannipāta-type fevers and is also indicated for cough, breathlessness, drowsiness/fatigue, and flank pain.
Yes. It lists ominous physical signs such as displacement in ankles/knees/forehead/chin/cheeks, and changes like a sunken left eye, darkened tongue, distorted nose, blackened/displaced lips and mouth—taken as indications of imminent death.