Adhyaya 161

Verse 1

नाम षष्ट्युत्तरशततमोध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / उदराणां निदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु / रोगाः सर्वे ऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु

ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—হে সুশ্ৰুত, এতিয়া মই উদৰ-ৰোগৰ নিদান (কাৰণ) ক’ম; শুনা। মন্দাগ্নিত সকলো ৰোগ জন্মে, বিশেষকৈ উদৰ-ৰোগ।

Verse 2

अनीर्णामयाश्चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात् / ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी?

অজীৰ্ণৰ ফলত মলসঞ্চয় হয়; তাৰ পৰা আন ৰোগো জন্মে। ঊৰ্ধ্ব আৰু অধো বায়ু ৰুদ্ধ হৈ ব্যাকুল হয় আৰু ঠিকমতে প্ৰবাহিত নহয়।

Verse 3

प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान् / आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः

প্ৰাণ আৰু অপানক দুষিত কৰি সিহঁতে মাংস আৰু সন্ধি-প্ৰদেশত অৱস্থিত বিকাৰ সৃষ্টি কৰে। কুক্ষি ফুলাই, উদৰ-ৰোগ ভেদ অনুসাৰে আঠ প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 4

पृथग्दोषैः समस्तौश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः / तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः

দোষসমূহ পৃথকে বা একেলগে, আৰু প্লীহাৰোগ, বংক্ষবেদনা, ক্ষয়/অতিস্ৰাৱ আদি দ্বাৰা পীড়িত হৈ তেওঁলোক ব্যথিত হয়। তালু আৰু ওঁঠ শুকাই যায়; পা, হাত আৰু উদৰ সকলোতে কষ্ট হয়।

Verse 5

नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात् कुक्षयः / पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम्

যিসকলৰ চেষ্টাশক্তি, বল আৰু ক্ষুধা নষ্ট হৈছে আৰু পেট ফুলি উঠিছে—তেওঁলোক প্ৰেতসদৃশ ৰূপ ধাৰে; ই আসন্ন মৃত্যুৰ লক্ষণ।

Verse 6

क्षुन्नाशो ऽरुचिवत्सर्वं सविदाहञ्च पच्यते / जीर्णान्नं यो न जानाति सो ऽपथ्यं सेवतेनरः

ক্ষুধা নষ্ট হলে সকলো অৰুচি আৰু দাহসহ জীর্ণ হয় যেন লাগে; যি জীর্ণ অন্ন চিনিব নোৱাৰে, সি শেষত অপথ্যই সেৱন কৰে।

Verse 7

क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पो ऽविचेष्टितः / विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयो ऽपिच

অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ বল ক্ষয় হয়, শ্বাস অল্প হয়, মানুহ নিষ্ক্ৰিয় থাকে। বুদ্ধি বাৰে বাৰে বিষয়লৈ ঘূৰে; শোক, শোষ আদি কষ্টও উদয় হয়।

Verse 8

रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि / जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः

জঠৰৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত হালকা আৰু অল্প আহাৰ সদায় কৰিলেও মূত্রাশয়-অঞ্চল আৰু সন্ধিত সদা বেদনা, অকাল জৰা, অজীর্ণ আৰু বলক্ষয় হয়।

Verse 9

स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गो ऽल्पवह्निता / दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे

জলজন্য বিকাৰত লক্ষণ—স্বতঃ তন্দ্ৰা আৰু আলস্য, মলসৰ্গৰ অনিয়ম, জঠৰাগ্নি মন্দ হোৱা, দাহ, শ্বয়থু (ফুলা) আৰু বিশেষকৈ অন্ত্ৰত আধ্মান (পেট ফুলি উঠা)।

Verse 10

सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम् / गवाक्षवच्छिराजालैरुदरं गुड्गुडायते

যেতিয়া সৰ্বত্ৰ জলৰ দৰে মৃত্যুৰ দৰ্শন হয়, তেতিয়া শোক নিষ্ফল হয়। তেতিয়া শিৰাৰ জাল গৱাক্ষৰ দৰে দেখা দিয়ে আৰু উদৰ গুড়গুড় কৰে।

Verse 11

नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति / मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः

যেতিয়া নাভি-প্ৰদেশত প্ৰাণবায়ু ৰুদ্ধ হয়, তেতিয়া সি বেগ সঞ্চয় কৰি পাছত ক্ষীণ হৈ পৰে। বায়ু-বিকাৰৰ ফলত হৃদয়, কটি, নাভি, পায়ু আৰু বঙ্ক্ষণত বেদনা হয়।

Verse 12

सशब्दो निः सरेद्वायुर्वहते मूत्रमल्पकम् / नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम्

যেতিয়া শব্দসহ বায়ু ওলাই, মূত্ৰ অতি কম হয়, স্বাভাৱিক ৰুচি/ভোক ম্লান হয় আৰু মুখ নিৰস হয়—এইবোৰ নৰৰ দেহলক্ষণ বুলি ধৰা হয়।

Verse 13

तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु / कुर्क्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभदनम्

বাতোদৰ অৱস্থাত হাত, ভৰি, মুখ আৰু কুক্ষিত ফোলা হয়। তলপেট, পাৰ্শ্ব, উদৰ, কটি আৰু পিঠিত বিষ; লগতে সন্ধিত ভেদনৰ দৰে বেদনা হয়।

Verse 14

शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः / श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता

শুষ্ক কাঁহ, অঙ্গমৰ্দ, তলভাগত গধুৰতা আৰু মলসঞ্চয় হয়। ত্বক শ্যাম-অৰুণ বৰ্ণ হয় আৰু মুখত ৰস/লালাৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি দেখা যায়।

Verse 15

सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम् / आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः

উদৰত সূঁই চুবা আৰু ফাটি যোৱা যেন বেদনা হয়; নীল-কৃষ্ণ শিৰা চাৰিওফালে বিয়পি পৰে। পেট ফুলি উঠিলে অদ্ভুত আৰু বিচিত্ৰ শব্দ হয়।

Verse 16

वायुश्चात्र सरुक्च्छब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम् / पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता

ইয়াত বায়ু-দোষে বেদনাসহ গুড়গুড় শব্দ আৰু উদৰত সৰ্বতো অনিয়মিত গতি হয়। পিত্তোদৰত জ্বৰ, মূৰ্ছা, দাহ আৰু মুখত তিতা স্বাদ দেখা যায়।

Verse 17

भ्रमोतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् / पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते

ভ্ৰম আৰু অতিসাৰ হয়; প্ৰথমে ত্বক আদিত পীতাভ দেখা যায় আৰু উদৰ সেউজীয়া হয়। শিৰা আদি পীত-তাম্ৰবৰ্ণ হয়; ঘাম আৰু উষ্ণতাৰ সৈতে দাহ অনুভৱ হয়।

Verse 18

धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते / श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम्

ই ধোঁৱাটে আৰু মন্দ হয়; স্পৰ্শত কোমল আৰু দুৰ্বল লাগে; সোনকালে পকি পচিবলৈ ধৰে। শ্লেষ্মোদৰত ই স্থিৰ হৈ ঘাম, ফোলা আৰু গৌৰৱ (ভাৰভাব) সৃষ্টি কৰে।

Verse 19

निद्रा क्लेशो ऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता / उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम्

নিদ্ৰালুতা, ক্লেশ, অৰুচি, শ্বাসকষ্ট, কাশি আৰু ত্বক আদিত শ্বেতাভ দেখা যায়। উদৰ ফুলি উঠে; দৃষ্টিত তিমিৰভাব হয়; দেহ স্নিগ্ধ লাগে আৰু শিৰাত শ্বেত-কৃষ্ণ চিহ্ন আৱৃত দেখা যায়।

Verse 20

नीरातिवृद्धौ कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् / त्रिदोषकोपने तैस्तैस्त्रिदोषजीनैतर्मलैः

যেতিয়া জল-তত্ত্ব অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া দেহ কঠিন, স্পৰ্শত শীতল, গধুৰ আৰু স্থিৰ হয়। আৰু ত্ৰিদোষ কুপিত হ’লে, সিহঁতৰ নিজ নিজ মল-দূষণে দেহ ত্ৰিদোষজ ব্যাধি আৰু অন্য বিকাৰ-মলৰ দ্বাৰা পীড়িত হয়।

Verse 21

सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः / कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम्

সকলো ধৰণৰ দূষণে দুষ্ট আৰু ৰক্তমিশ্ৰিত মল সঞ্চিত হৈ, কোষ্ঠত প্ৰৱেশ কৰি বিকাৰ ঘটায়; তাৰ সৈতে শোষ, মূৰ্ছা আৰু ভ্ৰমো হয়।

Verse 22

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम् / वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने

ইয়াৰ ফলত ত্ৰিলিঙ্গ উদৰ-ৰোগ, শীঘ্ৰপাক আৰু অতি দাৰুণ বিকাৰ জন্মে। শীত আৰু বাতৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পালে সেই ৰোগ অধিককৈ বৃদ্ধি পায়।

Verse 23

अत्यशनाच्च संक्षोभाद्यानपानादिचेष्ठितैः / अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः

অত্যধিক আহাৰ, সংক্ষোভ, যাত্ৰা-যান আদি অনুচিত চেষ্টাসমূহ, আৰু অবিহিত পানীয়াদি সেবনৰ ফলত—বমন আৰু ব্যাধিৰ যন্ত্ৰণাৰে মানুহ পীড়িত হয়।

Verse 24

वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते / शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम्

বাওঁ পাৰ্শ্বত অৱস্থিত প্লীহা, নিজৰ যথাস্থানৰ পৰা সৰি গ’লে বৃদ্ধি পায়। আৰু ই শোণিত বা ৰস আদি ধাতুৰ দ্বাৰা বৃদ্ধি পালে ব্যথা জন্মায়।

Verse 25

सो ऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्? / क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिमाहरेत्

এই অষ্ঠীলা অতি কঠিন, কচ্ছপৰ পিঠিৰ দৰে উঁচু; আৰু ক্ৰমে বৃদ্ধি পাই উদৰত বিস্তাৰ ঘটায়।

Verse 26

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः / पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः

তেওঁ শ্বাসকষ্ট আৰু কাশি, তৃষ্ণা আৰু মুখ শুকাই যোৱা, স্বাদ নষ্ট, পেট ফুলি উঠা আৰু জ্বৰত পীড়িত হয়; লগতে পাণ্ডুত্ব, মূৰ্ছা, বমি, ত্বকদাহ আৰু মোহো থাকে।

Verse 27

अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम् / उदावर्तेन चानाहमोहतृड्द्गहनज्वरैः

ই অৰুণবৰ্ণৰ, বিচিত্ৰৰূপ, নীল আৰু হৰিদ্ৰা-পীত চিহ্নেৰে চিহ্নিত; আৰু উদাৱর্ত, আনাহ, মোহ, তীব্ৰ তৃষ্ণা আৰু গভীৰ জ্বৰে পীড়িত হয়।

Verse 28

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात् / प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम्

গৌৰৱ, অৰুচি আৰু কঠিনতা—যি বাধা, ভ্ৰম আৰু বিকাৰৰ প্ৰসাৰৰ পৰা জন্মে—তাৰ ফলত যকৃতো সৰি গৈ সোঁ পাৰ্শ্বত প্লীহাৰ দৰে অৱস্থা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

Verse 29

पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे / दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत्

যেতিয়া পাকক্ৰিয়া বিকৃত হয় আৰু যকৃতো আক্রান্ত হয়, আৰু গুদত মল সদায় আবদ্ধ থাকে, তেতিয়া তেওঁ দুর্নাম (অৰ্শ), উদাৱর্ত বা অন্য ৰোগত পীড়িত হ’ব পাৰে।

Verse 30

वर्चः पित्तकफान्बद्धान्करोति कुपितो ऽनिलः / अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वररुक्करः

কুপিত বায়ুৱে পিত্ত আৰু কফসহ মলক আবদ্ধ কৰে; তাৰ ফলত উদৰত অপান বায়ু ৰুদ্ধ হৈ জ্বৰ আৰু বেদনা জন্মায়।

Verse 31

काशश्वासोरुसद्गनं शिरोरुङ्नाभिपार्श्वरुक् / मलासंगो ऽरुचिश्छर्दिरुदरे मलमारुतः

কাশি আৰু শ্বাসকষ্ট, উৰুত গধুৰ স্ফীতি, মূৰৰ বিষ আৰু নাভি- পাৰ্শ্বত বেদনা হয়। মলাসংগ, অৰুচি আৰু বমি হয়; আৰু উদৰত মল-মিশ্ৰিত বায়ু যন্ত্রণাৰে ঘূৰে।

Verse 32

स्थिरनीलारुणशिराजालैरुदरमावृतम् / नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते

উদৰ স্থিৰ নীল-অৰুণ শিৰাজালেৰে আৱৃত হয়; আৰু নাভিৰ ওপৰত সাধাৰণতে গৰুৰ লেজৰ দৰে আকৃতি দেখা যায়।

Verse 33

अस्थ्यादिशल्यै रन्यैश्च विद्धे चैवोदरे तथा / पच्यते यकृतादिश्च तच्छिद्रैश्च सरन्बहिः

অস্থিখণ্ড আৰু অন্য তীক্ষ্ণ শল্যৰে উদৰ বিদ্ধ হ’লে যকৃত আদি অংগ পকি যায়; আৰু সেই ছিদ্ৰপথে দেহদ্ৰৱ বাহিৰলৈ বয়।

Verse 34

आम एव गुदाहेति ततो ऽल्पाल्पः शकृद्रसः / स स्याद्विकृतगन्धो ऽपि पिच्छिलः पीतलोहितः

যেতিয়া আম গুদা-প্ৰদেশত দাহ কৰে, তেতিয়া অলপ অলপকৈ মলৰস ওলাই; সি বিকৃত দুৰ্গন্ধযুক্ত, পিচ্ছিল আৰু পীত বা ৰক্তাভ বৰ্ণৰ হয়।

Verse 35

शेषश्चापूर्य जठरं घोरमारभते ततः / वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम्

তাৰ পিছত অৱশিষ্ট সূক্ষ্ম অংশে জঠৰ ভৰি ভয়ংকৰভাৱে ক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে। সি নাভিৰ তলত বৃদ্ধি পাই শীঘ্ৰে জল-স্বভাৱ গ্ৰহণ কৰে।

Verse 36

उद्रिक्ते दोषरूपे च व्याप्ते च श्वासतृट्भ्रमैः / छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्त्रावीति चापरे

যেতিয়া দোষ অতিমাত্ৰা উগ্ৰ হৈ শ্বাসকষ্ট, তীব্ৰ তৃষ্ণা আৰু ভ্ৰমে ব্যাপ্ত হয়, তেতিয়া এই ব্যাধিক ‘ছিদ্ৰোদৰ’ বোলা হয়; কিছুমানে ‘পৰিস্ত্ৰাবী’ বুলিও কয়।

Verse 37

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसापथ्यसेविनः / अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य च

স্নেহপান আদি আৰম্ভ কৰা, হঠাৎ অপথ্য সেৱন কৰা, অতিমাত্ৰা পানী পান কৰা, মন্দাগ্নি, ক্ষীণ আৰু অতিশয় কৃশ ব্যক্তিৰ দেহত (এই ব্যাধি) উৎপন্ন হয়।

Verse 38

रुद्धः स्वमार्गादनिलः कफश्च जलमूर्छितः / वर्धते तु तदेवाम्बु तन्मात्राद्विन्दुराशितः

যেতিয়া অনিল নিজৰ পথৰ পৰা ৰুদ্ধ হয় আৰু কফ জলৰ দ্বাৰা মূৰ্ছিত (জমা) হয়, তেতিয়া সেই জলতত্ত্বেই বৃদ্ধি পাই নিজৰ পৰিমাণৰ পৰা বিন্দুৰাশি ৰূপে সঞ্চিত হয়।

Verse 39

तत्कोपादुदरं तृष्णागुदस्नुतिरुजान्वितम् / काशश्वासारुचियुतं नानावर्णाशिराततम्

তাৰ কোপৰ ফলত উদৰ তৃষ্ণা, গুদৰ পৰা স্ৰাৱ আৰু বেদনাৰে পীড়িত হয়; কাশি, শ্বাসকষ্ট আৰু অৰুচিৰ সৈতে, নানাবৰ্ণ শিৰাৰ জালেৰে আচ্ছন্ন হয়।

Verse 40

तोयपूर्णान्मृदुस्पर्शात्सदृशक्षोभवेपथु / बकोदरं स्थिरंस्निग्धं नाडीमावृत्य जायते

যেতিয়া স্বেদ (ঘাম) ৰুদ্ধ হয়, তেতিয়া অন্তঃস্থিত মূৰ্ছিত দোষসমূহ জলপূৰ্ণ হৈ উদৰ ভৰাই তোলে; মৃদু স্পৰ্শতো কঁপনি উঠে, উদৰ স্থিৰ আৰু স্নিগ্ধ হয়, নাড়ী আৱৃত হৈ উদৰ-ৰোগ জন্মে।

Verse 41

उपेक्षायाञ्च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः / पाका द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि

সকলোকে অৱহেলা কৰিলে দোষসমূহ নিজৰ নিজৰ স্থানৰ পৰা বিচলিত হয়; পক্ব আৰু দ্ৰৱ তত্ত্ব দ্ৰৱীভূত হয়, আৰু সন্ধি আৰু স্ৰোতোমুখসমূহো স্ৰাৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

Verse 42

स्वेदे चैव तु संरुद्धे मूर्छिताश्चान्तरस्थिताः / तदेवोदरमापूर्य कुर्यादुदरामयम्

স্বেদ ৰুদ্ধ হলে অন্তঃস্থিত মূৰ্ছিত দোষসমূহে বাহিৰলৈ ওলাব নোৱাৰে; সেই অৱস্থাই উদৰ ভৰাই উদৰ-ৰোগ ঘটায়।

Verse 43

गुरूदरं स्थितं वृत्तमाहतञ्च न शब्दकृत् / हीनबलं तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टञ्च सपति

উদৰ গধুৰ, স্থিৰ আৰু গোলাকাৰ হয়; আঘাত কৰিলে শব্দ নাহে। বল ক্ষীণ হয়, ৰোগ ভয়ংকৰ; নাড়ী স্পৰ্শ কৰিলে সি কঁপি ধড়ফড় কৰে।

Verse 44

शिरान्तर्धानमुदरे सर्वलक्षणमुच्यते / वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम्

উদৰ-ৰোগত ‘শিৰাৰ অন্তর্ধান’ক সাধাৰণ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে। উদৰৰ ভেদ—বাতোদৰ, পিত্তোদৰ, কফোদৰ, প্লীহোদৰ, সন্নিপাতোদৰ আৰু উদকোদৰ।

Verse 45

पक्षाच्च जातसलिलं विष्टम्भोपद्रवान्वितम् / जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्

পক্ষান্তৰত উদৰত জলসদৃশ দ্ৰৱ জন্মি, বিষ্টম্ভ (কোষ্ঠকাঠিন্য/ফুলা) আৰু উপদ্ৰৱসহ থাকিলে—জন্মৰ পৰাই উদ্ভৱ হোৱা এনে উদৰ-ৰোগ সাধাৰণতে অতি দুৰাৰোগ্য বুলি গণ্য।