Adhyaya 160

Verse 1

ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! / भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः // गर्प्१,१६०।१ / धन्वन्तरिरुवाच / निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! / भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः

ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—হে শুশ্ৰুত! বিদ্ৰধি আৰু গুল্মৰ নিদান (কাৰণ) মই ক’ম; শুনা। বাসি, অতিউষ্ণ, শুষ্ক, ৰূক্ষ আৰু দাহকাৰী (পিত্তবর্ধক) আহাৰ ভক্ষণে ইহঁত জন্মে।

Verse 2

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः / दुष्टसत्वङ्मांसमेदो ऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः

বেঁকা শয্যাসন, ভুল চেষ্টাসমূহ আৰু ৰক্ত প্ৰদূষণকাৰী নানা কাৰণৰ ফলত বিকৃত প্ৰাণতত্ত্ব মাংস, মেদ, অস্থি আৰু মজ্জাসহ পীড়িত হৈ উদৰত আশ্ৰয় লয়।

Verse 3

यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः / वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः

যি শোথ বাহিৰে বা ভিতৰে হয় আৰু তাত তীব্ৰ শূল আৰু প্ৰবল বেদনা থাকে—সেয়া গোল হওক বা দীঘলীয়া—সেই ৰোগক বিদ্ৰধি বুলি কোৱা হয়।

Verse 4

दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च / वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितो ऽस्त्रुतः

যেতিয়া দোষসমূহ পৃথক পৃথকভাবে অতিমাত্ৰায় উঠি আহে আৰু ৰক্তও স্ৰৱিত হয়, তেতিয়া এই বিকাৰ দেহৰ নানা অংগত বিয়পি পৰে; ই দাৰুণ হৈ গাঁঠবদ্ধ আৰু অবৰুদ্ধ হয়, আৰু সহজে স্ৰাৱ নকৰে।

Verse 5

अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः / वल्मीकवत्समुत्स्त्रावी ह्यग्निमान्द्यञ्च जायते

ই ভিতৰতে দাৰুণ আৰু গম্ভীৰ হৈ গুল্ম বৃদ্ধি কৰে; উইঢিবিৰ দৰে স্ৰাৱ হয় আৰু জঠৰাগ্নিৰ মন্দতাও জন্মে।

Verse 6

नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणि / हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक्

নাভি, বস্তি, যকৃত, প্লীহা, ক্লোম, হৃদয়, উদৰ আৰু কুঁচকিত—হৃদয় কঁপি উঠিলে সেই সেই স্থানত অতি তীব্ৰ বেদনা জন্মে।

Verse 7

श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः / संज्ञाच्छेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान्

ইয়াৰ উদ্গম আৰু পকা শ্যাম-অৰুণ বৰ্ণে মূৰত হয়; গঠন বিষম, আৰু লগত থাকে সংজ্ঞা-চ্ছেদ, ভ্ৰম, আনাহ, স্ৰাৱ, পসৰাৰ স্বভাৱ আৰু বিশেষ শব্দ।

Verse 8

रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान् / क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्

পিত্তৰ পৰা ই ৰক্তলাল, তাম্ৰবৰ্ণ বা কৃষ্ণাভ হয়; লগত তৃষ্ণা, মোহ, জ্বৰ আৰু দাহ থাকে; হঠাৎ উঠি তীব্ৰভাৱে পাকে। কফৰ পৰা ই পাণ্ডুবৰ্ণ আৰু কণ্ডুযুক্ত হয়।

Verse 9

संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः / चिरोत्थानो ऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः

সন্নিপাতজ (মিশ্ৰ) অৱস্থাত সংক্লেশ, শীত, স্তম্ভ, জৃম্ভা, অৰুচি আৰু গৌৰৱ থাকে; ই ধীৰে উঠি সঠিকভাৱে পাকে নোৱাৰে আৰু লক্ষণসমূহ গোটেই গোটেই মিশ্ৰিত হৈ দেখা যায়।

Verse 10

सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् / कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः

ইয়াত কাৰণৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে বিড্ভেদ (অতিসাৰ/প্ৰৱাহিকা) বাহ্য আৰু আভ্যন্তৰ লক্ষণসহ প্ৰকাশ পায়—শ্যাম বৰ্ণৰ ওপৰত কৃষ্ণ স্ফোটৰ আৱৰণ, আৰু তীব্ৰ দাহ, বেদনা আৰু জ্বৰসহ।

Verse 11

पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम् / शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम्

পিত্ত-লক্ষণযুক্ত ৰক্তস্ৰাৱ বাহিৰে প্ৰকাশ পায়; নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত সেয়া অন্তৰতো ঘটে। অস্ত্ৰাদি আঘাতজনিত ৰক্তো ৰোগৰ কাৰণ হয়।

Verse 12

क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन् / पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्

ক্ষতজাত ৰক্ত বায়ুৰ দ্বাৰা সঞ্চালিত হৈ পিত্তক উদ্দীপিত কৰে। তেতিয়া ই পিত্তাসৃগ্-লক্ষণ সৃষ্টি কৰি বিদ্ৰধি (ফোঁড়া) আৰু বহু উপদ্ৰৱ ঘটায়।

Verse 13

तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः / नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रञ्चजायते

অধিষ্ঠানভেদ অনুসাৰে উপদ্ৰৱৰ ভেদ স্মৃত হৈছে। নাভিত ফাঁপা হ’লে বস্তিত মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ—মূত্ৰত্যাগত কষ্ট—জন্মে।

Verse 14

श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट् परम् / गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि

প্লীহা আক্রান্ত হ’লে শ্বাস-প্ৰশ্বাসত ৰোধ আৰু অতি তীব্ৰ তৃষ্ণা হয়। ক্লোম আক্রান্ত হ’লে গলাত ৰোধ; হৃদয় আক্রান্ত হ’লে সৰ্বাঙ্গত তীক্ষ্ণ বেদনা হয়।

Verse 15

प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्धट्टनन्तथा / कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च

প্ৰমোহ আৰু তমক, কাস আৰু শ্বাস, লগতে হৃদয়ৰ তীব্ৰ ধপধপনি; কুক্ষিৰ পাৰ্শ্বভাগত শূল, আৰু উদৰত দোষজন্য বিকাৰ—এইদৰে কোৱা হৈছে।

Verse 16

तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः / पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्

একেদৰে যদি ঊৰুসন্ধি, বঙ্ক্ষণ, কটি-পৃষ্ঠ আৰু পাৰ্শ্বদেশত ব্যথা হয়, লগতে গুদত কষ্ট আৰু বায়ু নিৰ্গমনত বাধা দেখা যায়—তেনে হলে এইবোৰক উক্ত ব্যাধিৰ বিশেষ লক্ষণ বুলি জানিব লাগে।

Verse 17

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् / नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात्

শোথসহ তেওঁলোকৰ ‘আম’, ‘পক্ব’ আৰু ‘বিদগ্ধ’ অৱস্থা নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। ‘পক্ব’ হলে কিছুমানৰ নাভিৰ ঊর্ধ্বমুখৰ পৰা স্ৰাৱ ওলাই, আৰু কিছুমানৰ গুদৰ পৰা স্ৰৱে।

Verse 18

गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ / कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः

গুদ, স্তন আৰু নাভি-প্ৰদেশত হোৱা বিদ্ৰধিত দোষসমূহৰ অতিশয় ক্লেদযুক্ত স্ৰাৱ-বহুল দুষণ বুজিব লাগে। সন্নিপাতজাত হলে ই স্বাধিষ্ঠান অঞ্চলত বিবর্ত/বিকৃতি ঘটায়।

Verse 19

पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर्बहिरेव वा / पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः

পক্ব বিদ্ৰধি নাভি বা বস্তি-প্ৰদেশত হয় আৰু ই ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ ফাটি যাব পাৰে। যাৰ অন্তঃপাক অত্যধিক বৃদ্ধি পায়, সেই ক্ষীণ ব্যক্তি উপদ্ৰৱে পীড়িত হয়।

Verse 20

विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम् / मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथर्घनः

তাত পাপী পুৰুষ আৰু পাপী নাৰীৰ বিদ্ৰধি হয়। আৰু গৰ্ভস্থ ভ্ৰূণ মৰি গ’লে গৰ্ভত কঠোৰ, ঘন শোথ (গাঁঠ) উৎপন্ন হয় বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 21

स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम् / नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात्कन्यायान्तु न जायते

স্তনত বেদনা বা ফুলি উঠা বাহ্য বিদ্ৰধি (ফোঁড়া)-ৰ লক্ষণ। কিন্তু নাৰীৰ ৰক্ত সূক্ষ্ম হোৱাৰ বাবে কন্যাত ই জন্মে নাহে।

Verse 22

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो?हि सः / मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम्

বায়ু ক্ৰুদ্ধ হৈ গতি ৰুদ্ধ হ’লে সি শিশ্নমূলক পীড়া দিয়ে; মুষ্ক আৰু বঙ্ক্ষণ অঞ্চলৰ পৰা আহি ফলকোষ-সংযুক্ত নাড়ীপথত বিস্তাৰ কৰে।

Verse 23

आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः / दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः

নাড়ী চেপি ধৰি সি ফলকোষত ধমনীৰ বৃদ্ধি ঘটায়। তাতে মেদধাতুত দোষ অৱস্থিত হয়; দোষ বাঢ়িলে ৰোগ সাত প্ৰকাৰত প্ৰকাশ পায়।

Verse 24

मूत्रन्तयोरप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा / वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत्

মূত্র আৰু পুৰীষৰ পথতো, বাহিৰে বা ভিতৰে, অনিল (বাত)ৰ বাবে বাতপূৰ্ণ অৱস্থা হয়—স্পৰ্শত খৰখৰীয়া, স্বভাৱত ৰূক্ষ, আৰু বাতজনিত দাহ সৃষ্টি কৰে।

Verse 25

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् / कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक्

পিত্তৰ বাবে ই পক্ব উদুম্বৰ সদৃশ বৰ্ণৰ, দাহ-উষ্ণতা আৰু পাকলক্ষণযুক্ত হয়। কফৰ বাবে ই তীব্ৰ, গুৰু, স্নিগ্ধ, কণ্ডুযুক্ত, কঠিন আৰু অল্প বেদনাযুক্ত হয়।

Verse 26

कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः / कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः

ফোঁহাৰে আৱৃত ক’লা-ধৰণৰ পিণ্ড ৰক্তজাত বৃদ্ধিৰ লক্ষণ। তদ্ৰূপ মেদৰ বৃদ্ধি কফসদৃশ, মৃদু আৰু তালফল সদৃশ হয়।

Verse 27

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः / अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु

যি ব্যক্তি অভ্যাসবশত মূত্ৰধাৰণ কৰে, তাৰ দেহত মূত্ৰজাত ব্যাধি তাতেই প্ৰৱেশ কৰি আগবাঢ়ে। স্বভাৱতে অলোভী আৰু পূৰ্ণ ধৈৰ্যবানেও, সি মৃদু আৰু সূক্ষ্মভাৱে বয়েও ক্ষোভ পায়।

Verse 28

मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः / वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः

মূত্ৰত্যাগত কষ্ট আৰু অণ্ডকোষ অঞ্চলত বলয়াকাৰ ফোলা—অতিশ্ৰম আৰু শীতল পানীত অবগাহনৰ ফলত হোৱা বাতকোপৰ পৰা জন্মে।

Verse 29

विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः / क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा

বিণ-মূত্ৰ ধাৰণ আৰু অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ বিষম/অনুচিত চেষ্টাৰ ফলত যেতিয়া দেহ ক্ষোভিত হয়, তেতিয়া ওজো ক্ষোভ পায় আৰু দেহধাৰীৰ অন্তঃশক্তি ক্ষয় হয়।

Verse 30

पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत् / कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा

পৱন (বাত) বিকৃত হ’লে সি ৰক্তক তললৈ ঠেলি নিয়ে যায়। সেই সন্ধিস্থানত স্থিত হৈ গ্ৰন্থিসদৃশ শ্বয়থু সৃষ্টি কৰে; ফলত অৰ্বুদসদৃশ শোথ জন্মে।

Verse 31

उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः / सुपीडितो ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि

এই অৱস্থাক অৱহেলা কৰিলে গুল্ম বৃদ্ধি পায়; উদৰ ফুলি উঠে আৰু শূলবেদনা হয়, লগতে নানা ৰোগ দেখা দিয়ে। ভিতৰত অতিশয় চাপে থকা বায়ু গর্জনধ্বনি কৰি ঘূৰি ফুৰে, দেহ ফুলাই পুনৰ বেগে মস্তকৰ ফালে উঠে যায়।

Verse 32

रक्तवृद्धिरसाध्ये ऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः / रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत्

ই ৰক্তবৃদ্ধিৰ অসাধ্য অৱস্থা, য’ত বায়ুবৃদ্ধিৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পায়। শিৰাবোৰ শুকান, ক’লা-ৰঙা দেখা যায়, যেন উণেৰে ঢকা জানালাৰ দৰে ধোঁৱাটে।

Verse 33

वातो ऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः / आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः

বায়ু পৃথক পৃথক দোষৰ সংস্পৰ্শত সঞ্চিত হৈ অষ্টধা হয়। আৰু নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত আৰ্তৱৰ দোষৰ বাবে এক অষ্টম প্ৰকাৰো জন্মে।

Verse 34

ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः / कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः

জ্বৰ, মূৰ্ছা, অতিসাৰ আৰু বমনাদি কৰ্মৰ ফলত ক্ষীণ হোৱা ব্যক্তি—বলৱান হলেও—শীতত কাতৰ আৰু ভোকত ব্যাকুল হয়।

Verse 35

यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम् / सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन्

যি ব্যক্তি অন্ন-পানীয় অবিবেচনাৰে গ্ৰহণ কৰি লঙ্ঘন, প্লাৱন আদি আচৰণে দোষসমূহ উচকায়, সি হীন চেতনা-অৱস্থাৰে পীড়িত হৈ কষ্ট পায়।

Verse 36

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत् / शुद्धो वा सुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा

যদি স্নেহন আৰু স্বেদন অভ্যাস নাথাকে, তেন্তে শোষণ-চিকিৎসাৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে। শুদ্ধ হওক বা শুদ্ধি-হীন, তথাপি দেহত কঁপনি আৰু খিঁচুনি হ’ব পাৰে।

Verse 37

वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि ते ऽथवा / सर्वो रक्तयुतो वाताद्देहस्नोतो ऽनुसारिणः

বাত অতিশয় বৃদ্ধি পালে মলাদি বিকৃত হয়—কেতিয়াবা পৃথক পৃথককৈ নিৰ্গত হয়, অথবা সকলো ৰক্ত-মিশ্ৰিত হৈ ওলাই আহে। বাতৰ ফলত দেহ শুষ্ক আৰু কৃশ হয়, আৰু স্ৰাৱ অবিৰত চলি থাকে।

Verse 38

ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै / स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम्

ঊৰ্ধ্ব আৰু অধোমাৰ্গ আৱৃত হলে বায়ু নিশ্চয় শূলবেদনা সৃষ্টি কৰে। ই স্পৰ্শে ধৰা পৰে, গুল্মজাত, উষ্ণ স্বভাৱৰ আৰু গ্ৰন্থিৰূপ (গাঁঠ/স্ফীতি) হয়।

Verse 39

कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा / वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः

ক্ষয় (কৰ্শণ)ৰ বাবে, অথবা কফ আৰু মলৰ বাধাৰ বাবে, নাইবা পথ আৱৃত হলে বায়ু কোষ্ঠত আশ্ৰয় লয়; আৰু ৰুক্ষতাৰ ফলত কাঠিন্য আৰু জড়তা আনে।

Verse 40

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये / ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च

স্বতন্ত্ৰ হলে নিজ আশ্ৰয়তে দুষ্ট হয়, আৰু পৰতন্ত্ৰ হলে পৰাশ্ৰয়ত। তেতিয়া শ্লেষ্মা পিণ্ডকৰ দৰে ঘন হয় আৰু মলৰ সৈতে মিশ্ৰিতও হয়।

Verse 41

गुलम इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः / वातजन्ये शिरः शूलज्वर प्लीहान्त्रकूजनम्

গুল্ম বুলিলে বস্তি, নাভি, হৃদয়-প্ৰদেশ আৰু পাৰ্শ্বত আশ্ৰিত কঠিন গাঁঠক বুজায়। বাতজনিত হলে শিৰঃশূল, শূলবেদনা, জ্বৰ, প্লীহাৰ বিকাৰ আৰু অন্ত্ৰত গুৰগুৰ শব্দ হয়।

Verse 42

वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते / गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च

সুঁচিৰে বেধাৰ দৰে তীক্ষ্ণ বেদনা হয়, মলত্যাগত বিকাৰ দেখা দিয়ে আৰু মূত্ৰ অতি কষ্টে হয়। গাত্ৰ, মুখ আৰু পাদত শোথ উঠে, লগতে জঠৰাগ্নিও মন্দ হয়।

Verse 43

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच / अनिरूपितसंस्थानो विविधाञ्जनयेद्व्यथाम्

বাতৰ ৰূক্ষতা আৰু চলত্বৰ বাবে ত্বক আদিত ৰূক্ষতা, ক’লা-চাই ৰং আদি লক্ষণ দেখা যায়। নিৰ্দিষ্ট আকাৰ নথকাৰ বাবে ই নানা ধৰণৰ ব্যথা আৰু ক্লেশ জন্মায়।

Verse 44

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते / पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः

পিপীলিকাই ব্যাপ্ত যেন—এনে গুল্ম স্ফুৰিত হৈ চুবা বেদনা দিয়ে। পিত্তৰ পৰা দাহ, অম্লতা, মূৰ্ছা, অতিসাৰ, ঘাম, তৃষ্ণা আৰু জ্বৰ হয়।

Verse 45

हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम् / हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच

সকলো গাত্ৰত হালধীয়া আভা দেখা যায় আৰু গুল্মৰ পৰা শোথ প্ৰকাশ পায়। কফ কমে, পাছত পুনৰ বৃদ্ধি পাই জ্বলি উঠাৰ দৰে হয়, আৰু নিজৰ স্থানত দহন যেন অনুভৱ হয়।

Verse 46

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः / पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता

কফৰ প্ৰকোপত গধুৰতা আৰু জড়তা, অৰুচি, দেহশৈথিল্য, মূৰত জ্বৰ, পীনস, আলস্য আৰু বমিভাৱ হয়; লগতে ছাল শ্বেত বা কৃষ্ণ হোৱা আদি লক্ষণো দেখা দিয়ে।

Verse 47

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत् / स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः

গুল্ম গভীৰ, কঠিন আৰু গধুৰ—গৰ্ভস্থ শিশুৰ দৰে। নিজ নিজ স্থানতে থাকিও তাতেই পৰা বিস্তাৰিত হৈ, এই কাৰণে ইহঁত ইয়াত প্ৰাণঘাতী হয়।

Verse 48

प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः / सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः

বেছিভাগ গুল্ম দ্বন্দ্ব-দোষজাত আৰু মিশ্ৰ কাৰণজনিত। সৰ্বদোষজাত গুল্মত তীব্ৰ বেদনা আৰু দাহ হয়, সি সোনকালে পাকে আৰু ঘন আৰু উঁচু হয়।

Verse 49

सो ऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते / ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी

সেই অসাধ্য ৰক্তগুল্ম কেৱল স্ত্ৰীতেই জন্মে—বিশেষকৈ ঋতুকালত শূলবেদনাত কাতৰ, বা ৰজঃপ্ৰবাহ দমন কৰা, অথবা যোনিৰোগিণী স্ত্ৰীত।

Verse 50

सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः / निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम्

স্ত্ৰীয়ে যদি বায়ু-প্ৰকোপকাৰী আহাৰ-বিহাৰ গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে তাইৰ সমীৰণ ক্ৰুদ্ধ হয়; আৰু যোনিত প্ৰতিমাসে স্থিত আৰ্তৱ (ৰজঃ) প্ৰবাহক ৰুদ্ধ কৰে।

Verse 51

सुक्षौ करोति तद्गर्भे लिङ्गमाविष्करोति च / हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनं कामचारिता

গৰ্ভত সি সূক্ষ্ম দেহ গঢ়ে আৰু লিঙ্গ (সূক্ষ্ম-চিহ্নদেহ) প্ৰকাশ কৰে। হৃদয়ত আনন্দ, গৰ্ভিণীৰ দৌহৃদ-আকাঙ্ক্ষা আৰু স্তন্যদৰ্শন দেখা দিয়ে—এই সকলো কামপ্ৰেৰিত গতি।

Verse 52

क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम् / रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान्

ক্ৰমে বায়ুৰ সংযোগে যোনিত পিত্ত সঞ্চিত হয় আৰু তাৰ ফলত ৰক্তৰ বিকাৰ জন্মে। বাত-পিত্তজন্য গুল্ম কেতিয়াবা গৰ্ভৰ দৰে দেখা যায়।

Verse 53

गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये / योनिस्त्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने

গৰ্ভাশয়ত অতি তীব্ৰ শূলবেদনা হয় আৰু ৰক্তাশ্ৰয়তো পীড়া থাকে। যোনিৰ স্ৰাৱ, দুৰ্গন্ধ আৰু বাৰে বাৰে ঝৰাৰ বেদনাও জন্মে।

Verse 54

कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः / पाकञ्चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः

কেতিয়াবা গুল্ম গৰ্ভৰ দৰে দেখা যায়; এই সকলো ৰতিভোগজন্য। ই বহু দেৰিতে পাকে আৰু তাৰ পাছত বিদ্ৰধিৰ দৰে পুনৰ বৃদ্ধি নকৰে।

Verse 55

पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः / अतः शीघ्रं विदाहित्वाद्वद्रधिः सो ऽभीधीयते

কিন্তু যেতিয়া ই দুষ্ট ৰক্তৰ আশ্ৰয় হয়, তেতিয়া ই অতি শীঘ্ৰে পাকে। সেয়ে শীঘ্ৰ দাহ সৃষ্টি কৰাৰ বাবে ইয়াক ‘বিদ্ৰধি’ বোলা হয়।

Verse 56

गुल्मान्तारश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना / अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम्

যেতিয়া গুল্ম গভীৰভাৱে অন্তৰত আশ্ৰয় লয়, তেতিয়া বস্তিত দাহ আৰু প্লীহাত বেদনা হয়। অগ্নিবৰ্ণতা আৰু বলক্ষয় ঘটে, আৰু দেহৰ বেগসমূহ বিকৃতভাৱে প্ৰৱৰ্তিত হয়।

Verse 57

अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक् / वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम्

বিপৰীত অৱস্থাত বাহ্য অংগ আৰু ধড়ত অধিক বেদনা নাথাকে; কিন্তু বৰ্ণবিকাৰ, অথবা কাস (কাশি), আৰু বাহিৰলৈ অধিক উন্নতি/ফুলা দেখা যায়।

Verse 58

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम् / ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते

যেতিয়া উদৰত অত্যধিক আধ্মান (ফুলা), আটোপ (গর্জন) আৰু তীব্ৰ বেদনা হয়, আৰু ঊৰ্ধ্ব-অধোগামী বায়ুৰ ৰোধৰ ফলত ঘটে—তাক ‘আনাহ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 59

धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलो ऽष्ठीलातु समुन्नता / समस्तालिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः

তাৰ ধনো যেন অস্থিৰ দৰে কঠিন গাঁঠ হয়; ‘অষ্ঠীলা’ নামৰ সূক্ষ্ম গ্ৰন্থি উঁচু হৈ উঠে। সকলো লক্ষণসহ যুক্ত হৈ ই একে আকৃতিৰ ‘প্ৰত্যষ্ঠীলা’ ৰূপে প্ৰকাশ পায়।

Verse 60

पक्वशयोद्भवो ऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात् / उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि

এদৰে, পাক্বাশয়ৰ পৰা উৎপন্ন বায়ু যেতিয়া তীব্ৰ বেদনাত আশ্ৰয় লয়, তেতিয়া অধিক উড্গাৰ, পুৰীষবন্ধ (মলাবৰোধ), আহাৰৰ পাছতো তৃপ্তি নোহোৱা, আৰু অন্ত্ৰত বিকূজন ধ্বনি সৃষ্টি কৰে।

Verse 61

आचोपमाध्मानमपक्तिशक्तिः आसन्नगुल्मस्य भवेच्च चिह्नम्

আঘাতৰ ফোলা যেনে উদৰ ফুলি উঠা আৰু পাচনশক্তি ক্ষীণ হোৱা—ই আসন্ন গুল্ম (উদৰৰ গাঁঠ)ৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হয়।