Adhyaya 158

Verse 1

ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / अथातो मूत्रघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत / बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च

ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—হে সুশ্ৰুত! এতিয়া মূত্ৰঘাতৰ নিদান (কাৰণ) শুনা। ই বস্তি, বস্তিশিৰ, মেধ্ৰ, কটি, বৃষণ আৰু পায়ুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

Verse 2

एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः / अधोमुखो ऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः

ইয়াক একেটা সংৱহন-মাৰ্গযুক্ত বুলি কোৱা হয় আৰু গুদাস্থিৰ বিবৰত আশ্ৰিত। বস্তি অধোমুখ হ’লেও মূত্ৰবাহী শিৰাৰ মুখেৰে ই পূৰ্ণ হয়।

Verse 3

पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णै (सूक्ष्मैः) स्यन्दमानैरनारतम् / तैस्तैरेव प्रविश्यैवन्दोषान्कुवन्ति विंशतिम्

ই পাষাণৰ পৰা মসৃণ (সূক্ষ্ম) ধাৰাৰে অনবৰত পূৰ্ণ হয়। সেই সেই পথেদিয়েই প্ৰৱেশ কৰি দোষজনিত বিশ প্ৰকাৰ বিকাৰ উৎপন্ন কৰে।

Verse 4

मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत् / बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तोल्पाल्पं मुहुर्मुहुः

মূত্ৰাঘাত আৰু প্ৰমেহ কৃচ্ছ্ৰ (কষ্টকৰ মূত্ৰত্যাগ)ৰ ফলত মর্মস্থান আশ্ৰয় কৰি উৎপন্ন হয়। ৰোগীৰ বস্তি, বঙ্ক্ষণ আৰু মেধ্ৰত বেদনা থাকে আৰু সি বাৰে বাৰে অলপ অলপ মূত্ৰ ত্যাগ কৰে।

Verse 5

मूत्राण्यावातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक् / रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान्

বাতজনিত মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰত মূত্ৰ ৰুদ্ধ বা অনিয়মিত হয়; পিত্তজনিতত মূত্ৰ পীতবৰ্ণ হৈ সদায় দাহ কৰে; কফজনিতত মূত্ৰ শ্বেত বা ৰক্তমিশ্ৰ হ’ব পাৰে আৰু বস্তি-মেঢ্ৰত গৌৰৱ আৰু শোথ দেখা যায়।

Verse 6

सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः / यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य पारिशोषयन्

যেতিয়া বিভিন্ন মলদোষৰ বাবে মূত্ৰ সম্পূৰ্ণ মলিন হৈ পিচ্ছিল আৰু ৰুদ্ধ হয়, তেতিয়া বায়ু বস্তিৰ মুখ উলটাই শুষ্ক কৰি মূত্ৰনিরোধ আৰু মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ জন্মায়।

Verse 7

मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात् / संजायते ऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना

যেতিয়া মূত্ৰ ক্ৰমে পিত্ত, কফ বা শুক্ৰৰ সৈতে মিশে, তেতিয়া কালক্ৰমে ভয়ংকৰ অশ্মৰী (মূত্ৰপাথৰ) জন্মায়; আৰু পিত্ত গোৰোচনাৰ দৰে উজ্জ্বল পীতবৰ্ণ হয়।

Verse 8

श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम् / बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशोहि परितो ऽतिरुक्

ইয়াক সকলো কফাশ্ৰিত বুলি কোৱা হয়। এতিয়া ইয়াৰ পূৰ্বলক্ষণ—বস্তিৰ ফুলি উঠা আৰু তাৰ ওচৰৰ অঞ্চলত চাৰিওফালে তীব্ৰ বেদনা।

Verse 9

बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरो ऽरुचिः / सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु

বস্তিৰোগত মূত্ৰসঙ্গ (মূত্ৰ ৰোধ), মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ, জ্বৰ আৰু অৰুচি হয়। এইবোৰ সাধাৰণ লক্ষণ; লগতে নাভি-অঞ্চল, সীবনী (উপস্থ-গুদাসন্ধি), বস্তি-অঞ্চল আৰু মূৰ্ধাত বেদনা থাকে।

Verse 10

विस्तीर्णवा सं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधने / बद्धं बद्ध्वा सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम्

মূত্ৰপথ ৰুদ্ধ হ’লে মূত্ৰ বিস্তৃত হোৱা যেন ভিতৰতে আটকি থাকে। অঙ্গটো টানকৈ বান্ধিলে সি কষ্টে মূত্ৰ ত্যাগ কৰে, আৰু মূত্ৰ স্বচ্ছ হৈ গোমেদক মণিৰ দৰে ওলাই আহে॥

Verse 11

तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत् / तत्र बाताभिसृत्यार्तोदन्तान् खादति वेपते

সেই উত্তেজনাৰ পৰা ৰক্ত-মাংস মিশ্ৰ স্ৰাৱ হয় আৰু পথত বেদনা উঠে। তাত বায়ুৰ গতিৰ পীড়াত সি দাঁত কটকটায় আৰু কঁপে॥

Verse 12

गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम् / सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः

সি মূত্ৰেন্দ্ৰিয় ধৰি ৰাখে আৰু নাভিত অতিমাত্ৰা চাপ দিয়ে। সি বায়ুসহ মল ত্যাগ কৰে আৰু বাৰে বাৰে বিন্দুবিন্দু কৈ মূত্ৰ ত্যাগ কৰে॥

Verse 13

श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव / पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान्

তাৰ মূত্ৰ শ্যাম আৰু ৰুক্ষ হয়, যেন কংকৰ-পাথৰে ভৰা; আৰু কাঁটাৰে বিছোৱা চিতাৰ দৰে অনুভৱ হয়। পিত্তে তাৰ মূত্ৰাশয় দগ্ধ হয়, যেন তীব্ৰ তাপত সিজাই দিয়া হৈছে॥

Verse 14

भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरा / बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः

অশ্মৰীৰ আকৃতি ভল্লাতক গছৰ অস্থিৰ দৰে; ই ৰঙা, হালধীয়া আৰু ফেঁকুৱা বগা কংকৰ সদৃশ দেখা যায়। শ্লেষ্মাৰ বাবে মূত্ৰাশয় ঠাণ্ডা আৰু গধুৰ হয়, যেন সদায় খোঁচা খাই আছে॥

Verse 15

अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता / एता भवन्ति बालनां तेषामेव च भूयसाम्

অশ্মৰী (মূত্ৰ-পাথৰ) ডাঙৰ আৰু মসৃণ, মধুবৰ্ণ অথবা শ্বেত হ’ব পাৰে। এনে অশ্মৰী শিশুসকলৰ মাজতে দেখা যায়, আৰু অধিকাংশ ক্ষেত্ৰতে তেওঁলোকৰ মাজতেই বেছি হয়।

Verse 16

आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी / सुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात्

আশয়ত সঞ্চয় অল্প থাকাৰ বাবে তাক আঁতৰোৱা তুলনামূলকভাৱে সহজ আৰু আৰামদায়ক হয়; কিন্তু শুক্ৰ ধাৰণ কৰি ৰাখিলে শুক্ৰাশ্মৰী (শুক্ৰ-পাথৰ) ডাঙৰ হয়।

Verse 17

स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरे ऽनिलः / शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी

শুক্ৰ নিজৰ স্থানৰ পৰা চ্যুত হ’লে বা বাহিৰ নোহোৱাকৈ থাকিলে, অণ্ডদ্বয়ৰ মাজৰ বায়ুৱে তাক সংগ্ৰহ কৰি শুকাই দিয়ে; সেই শুকান শুক্ৰই শুক্ৰাশ্মৰী (শুক্ৰ-পাথৰ) হয়।

Verse 18

बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी / तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते

ই বস্তিত বিষ আৰু মূত্ৰত্যাগত কষ্ট ঘটায়; ই শ্বেতাভ আৰু ফোলা সৃষ্টি কৰে। সদ্য উৎপন্ন হ’লে ই শুকাই গলি যাবও পাৰে।

Verse 19

पीडिते ज्वरकासे ऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा / असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्नमुलोमगे

এইদৰে জ্বৰ আৰু কাসে পীড়িত হ’লে অশ্মৰীৰ দৰে শর্কৰা (কণিকা) সৃষ্টি হয়। অথবা সেই পাথৰ বায়ুৰ দ্বাৰা ভাঙি শর্কৰা হয়; বায়ু অনুলোম (নিম্নগামী) গতি কৰিলে এনে হয়।

Verse 20

निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विपच्यते / मूत्रसंधारणं कुर्यात्क्रुद्धो बस्तेर्मुखे मरुत्

ই মূত্ৰৰ সৈতে বাহিৰ হয়; কিন্তু প্ৰতিলোম গতি হ’লে ভিতৰতে ‘পকি’ তীব্ৰ হয়। তেতিয়া বস্তিমুখত ক্ৰুদ্ধ বায়ুৱে মূত্ৰমাৰ্গ ৰুদ্ধ কৰি বলপূৰ্বক মূত্ৰধাৰণ ঘটায়।

Verse 21

मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः / प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम्

মূত্ৰৰোধ, বেদনা আৰু খুজলি হয়—কেতিয়াবা তীব্ৰ ব্যাকুলতাসহ। বস্তি-প্ৰদেশ আৱৃত হৈ ওপৰলৈ টানি ধৰা যেন হৈ, শেষত দাহযুক্ত তাপ আৰু ফুলি-উঠা বিস্তাৰিত অৱস্থা হয়।

Verse 22

करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च / बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते

তাত ই বেদনা আৰু দাহ ঘটায়, লগতে স্পন্দন আৰু মুৰ্চা-মুৰ্চা টান ধৰা অনুভৱ হয়। বস্তি পীড়িত হ’লে মূত্ৰ কেৱল বিন্দু বিন্দু কৰি ওলাই।

Verse 23

धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः / दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलो ऽनिलः

মূত্ৰধাৰা ৰুদ্ধ কৰে বাবে ইয়াক ‘বাতবস্তি’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। ই দুস্তৰ; আৰু দ্বিতীয়টো তাতো অধিক দুস্তৰ, কিয়নো তাত প্ৰবল অনিল (বায়ু) কাৰণ।

Verse 24

शकृप्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः / अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यच (ब) लमुन्नतम्

শকৃতমাৰ্গ আৰু বস্তিৰ মাজৰ অন্তৰালত বায়ু আশ্ৰয় ল’লে, সি কঠিন, ঘন, গ্ৰন্থিৰ দৰে উঁচু গাঁঠ সৃষ্টি কৰে—ইয়াক ‘অষ্ঠীলা’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 25

वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्णूत्रानिल (ति) सर्गकृत् / विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोनिलः

এই ব্যাধিক ‘বাতাষ্ঠীল’ বুলি কোৱা হয়। যেতিয়া দেহক্ৰিয়াৰ স্ৰষ্টা প্ৰাণবায়ু বিকৃত হৈ মূত্ৰাশয়ত বৃত্তৰ দৰে কুণ্ডলীভূত হৈ থাকে, তেতিয়া তাত তীব্ৰ বেদনা জন্মায়।

Verse 26

आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम् / मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत्

মূত্ৰ বাধাপ্ৰাপ্ত হলে ৰোগী ব্যাকুল হৈ এদিক-সেদিক ঘূৰে; দেহত জড়তা, মুচৰাৰ দৰে সংকোচ আৰু ভাৰভাব অনুভৱ কৰে। সি অল্প অল্পকৈ মূত্ৰ ত্যাগ কৰে, অথবা পুনঃপুনঃ বাৰে বাৰে ত্যাগ কৰে।

Verse 27

वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृते ऽचिरम् / न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक्

মূত্ৰ অলপ সময়ো ধৰি ৰাখিলে তাক ‘বাতকুণ্ডলিকা’ বুলি কোৱা হয়। সেই অৱস্থাত নিৰুদ্ধ মূত্ৰ বাহিৰলৈ নাযায়; তাক ‘মূত্ৰাতীত’ বুলি জনা যায় আৰু বেদনা অতি সামান্য থাকে।

Verse 28

विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा / नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा

ধৰি ৰখাৰ ফলত মূত্ৰ বাধাপ্ৰাপ্ত হৈ, বিকৃত বাতৰ দ্বাৰা উল্টাই ওপৰলৈ ঘূৰাই দিয়া হলে, নাভিৰ তলৰ উদৰ-অংশ মূত্ৰেৰে পূৰ্ণ হয়।

Verse 29

कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम् / तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा

তেতিয়া তীব্ৰ বেদনা, উদৰ ফাঁপা, অশক্তি আৰু মলসঞ্চয় (কব্জ) হয়। সেই মূত্ৰ অন্ত্ৰপথৰ ৰন্ধ্ৰ/মাৰ্গদোষৰ বাবে বা বিকৃত অনিল (বায়ু)ৰ বাবে বিকৃত হয়।

Verse 30

आक्षिप्तमल्पमूत्रस्य वस्तौ नाभौ च वा मले / स्थित्वा प्लवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथवारुजम्

যাৰ মূত্ৰ অতি অলপ হয়, তাৰ বাধা দিয়া মল কেতিয়াবা মূত্ৰাশয়ত, কেতিয়াবা নাভি-প্ৰদেশত আটকি থাকে। তাত স্থিত হৈ সি ধীৰে ধীৰে বিয়পি পৰে—কেতিয়াবা বেদনাসহ, কেতিয়াবা বেদনাবিহীন।

Verse 31

मूत्रोत्सर्गं सविच्छिन्नं तच्छ्रेयो गुरुशेफसोः / अन्तर्वस्ति मुखे तृष्णा स्थिराल्पं सहसा भवेत्

মূত্ৰত্যাগ ছেদযুক্ত, অৰ্থাৎ ৰুকি ৰুকি হয়; ইয়াক উপস্থ-অঙ্গৰ গুৰুভাৱৰ সৈতে জড়িত লক্ষণ বোলা হয়। ভিতৰত (মূত্ৰাশয়-মুখত) দাহ থাকে আৰু মুখত তৃষ্ণা হয়; মূত্ৰধাৰা হঠাৎ অলপ আৰু স্থিৰ হৈ পৰে।

Verse 32

अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते / मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम्

অশ্মৰীৰ দৰে যন্ত্ৰণাদায়ক গাঁঠসদৃশ স্ফীতিকে ‘মূত্ৰ-গ্ৰন্থি’ বুলি কোৱা হয়। মূত্ৰত্যাগ কৰি পাছত স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ যোৱা পুৰুষৰ শুক্ৰ বায়ুৰ প্ৰভাৱত ঊৰ্ধ্বলৈ টানি (বিচ্যুত) হয়।

Verse 33

स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते / भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते

মূত্ৰত্যাগৰ সময়ত যদি শুক্ৰ নিজ স্থানৰ পৰা সৰি আগলৈ বা পাছলৈ প্ৰবাহিত হয়, আৰু সি ছাই-মিশ্ৰিত পানীৰ দৰে দেখা যায়, তেন্তে তাক ‘মূত্ৰ-শুক্ৰ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 34

रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्तं शकृद्यदा / मूत्रस्रोतो ऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा

ৰূক্ষ আৰু দুৰ্বল ব্যক্তিত যেতিয়া বায়ু-দোষে উদাবর্ত (ঊৰ্ধ্বগতি-বিপৰ্যয়) ঘটায়, তেতিয়া মল মূত্ৰস্ৰোতৰ পথ অনুসৰি চলে; তেতিয়া মল মূত্ৰৰ সৈতে মিশি যায়।

Verse 35

मूत्रबिन्दुं तुल्यगन्धं स्याद्विघातं तमादिशेत् / पित्तव्यायामतीक्ष्णाम्लभोजनाध्मानकादिभिः

যেতিয়া মূত্ৰ কেৱল বিন্দু-বিন্দু কৰি ওলাই আৰু তাৰ দুৰ্গন্ধ একে ধৰণে অস্বাভাৱিক থাকে, তেতিয়া তাক মূত্ৰাবৰোধ বুলি ক’ব লাগে। পিত্তপ্ৰকোপ, অতিব্যায়াম, অতিতীক্ষ্ণ আৰু অম্ল আহাৰ, পেট ফুলি উঠা আদি কাৰণত এই অৱস্থা হয়।

Verse 36

प्रवृद्धवायुना मूत्रे वस्तिस्थे चैव दाहकृत् / मूत्रं वर्तयते पूर्वं सरक्तं रक्तमेव वा

প্ৰবৃদ্ধ বায়ুৱে মূত্ৰাশয়ত থকা মূত্ৰক আঘাত কৰিলে দাহ হয়। প্ৰথমে ৰক্তমিশ্ৰিত মূত্ৰ ওলাই, অথবা কেতিয়াবা কেৱল ৰক্তেই ওলাই।

Verse 37

उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम् / रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ

য’ত কষ্টসহ পুনৰ পুনৰ উষ্ণতা বাঢ়ি থাকে, তাক ‘উষ্ণবাত’ বুলি কোৱা হয়। ৰূক্ষ আৰু ক্লান্ত দেহৰ ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত পিত্ত আৰু বায়ু—দুয়োটা—মূত্ৰাশয়-প্ৰদেশত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়।

Verse 38

मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् / पित्तं कफो द्वादपि वा संहन्येतेनिलेनचेत्

এই ৰোগে মূত্ৰক্ষয়ৰ সৈতে বেদনা আৰু দাহ জন্মায় বুলি কোৱা হৈছে। যেতিয়া অনিল (বায়ু) পিত্তক, কফক বা দুয়োটাকেই দমন কৰে, তেতিয়া এনে বিকাৰ হয়।

Verse 39

कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत् / सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत्

তেতিয়া সি অতি কষ্টে হালধীয়া, ৰঙা, বগা আৰু ঘন মূত্ৰ ত্যাগ কৰে। সদায় দাহ থাকে আৰু তাৰ বৰ্ণ ৰোচনা বা শঙ্খচূৰ্ণৰ দৰে হয়।

Verse 40

शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्तितम् / इति विस्तारतः प्रोक्ता रोगा मूत्रप्रवर्तिताः

যেতিয়া মূত্ৰ শুকাই যায় বা নানা বিকৃত বৰ্ণত দেখা যায়, তেতিয়া তাক ‘মূত্ৰসাদ’ বুলি কোৱা হয়। এইদৰে মূত্ৰপ্ৰৱৰ্তনৰ দোষৰ পৰা উৎপন্ন ৰোগসমূহ বিস্তাৰে বৰ্ণিত হ’ল।