Adhyaya 150
Śvāsa-nidāna: Etiology, Types, Symptom Progression, and Fatal Prognosis
গৰুড়পুৰাণৰ ব্ৰহ্মখণ্ডৰ চিকিৎসা-ধাৰাত ধন্বন্তৰিয়ে সাধাৰণ ৰোগ-কাৰণৰ পৰা আগবাঢ়ি শ্বাস (শ্বাসকষ্ট) ৰ বিশেষ নিদান ব্যাখ্যা কৰে। কাহঁৰ ফলত দোষপ্ৰকোপ, অজীৰ্ণ-আম আৰু উদৰবিকাৰ, বিষপ্ৰভাৱ, জ্বৰ, ধোঁৱা-ধূলি আৰু শীত আদি পৰিৱেশগত উত্তেজক, মর্মাঘাত আৰু শীতল জলসেৱন—এইবোৰ হেতু বুলি উল্লেখ কৰে। শ্বাসৰ পাঁচ প্ৰকাৰ ক’লে বক্ষদেশত কফে প্ৰাণবায়ুক আৱৰণ কৰা আৰু স্ৰোতস দুষণক মূল বুলি ধৰে। তাৰ পিছত পূৰ্বৰূপৰ পৰা লক্ষণৰ ধাপে ধাপে বৃদ্ধি—বায়ুৰ বিপৰীত গতি, কণ্ঠঘৰঘৰ শব্দসহ কাহঁ, মূৰ্ছা, পীনস/কফ, শুই থাকিলে শ্বাসকষ্ট বাঢ়া, মুখশোষ আৰু ঠাণ্ডাত অধিক বেয়া হোৱা—বৰ্ণনা কৰে। বলৱান ৰোগীত যাপ্য অৱস্থা পৃথক কৰে, কিন্তু জ্বৰ আৰু মূৰ্ছাযুক্ত ৰূপক দুঃসাধ্য বুলি কয়। শেষত অৰিষ্টলক্ষণ—প্ৰলাপ, কান্তিহানি, ঊৰ্ধ্বদৃষ্টি, মূত্ৰ-পুৰীষ ৰোধ, মুখ-কাণত কফ জমা আৰু মর্মভেদী শূল—উল্লেখ কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ চিকিৎসা-প্ৰসঙ্গৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
धन्वन्तरिरुवाच / अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् / कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः
ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে—এতিয়া মই শ্বাসৰোগৰ নিদান (কাৰণ-লক্ষণ) ক’ম। কাহ বৃদ্ধি পালে শ্বাসকষ্ট হয়, অথবা আগতেই দোষ কুপিত হ’লেও হয়।
Verse 2
आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि / रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना
আমাতিসাৰ আৰু বমি, বিষ, পাণ্ডু (কামলা) আৰু জ্বৰেও; ধূলি, ধোঁৱা আৰু তীব্ৰ বতাহেও; মর্মস্থানত আঘাতেও; আৰু ঠাণ্ডা পানীৰেও—(শ্বাসৰোগৰ) কষ্ট জন্মে।
Verse 3
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः / कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः
ইয়াৰ ভেদ—ক্ষুদ্ৰ তমক, ছিন্ন (বিচ্ছিন্ন) প্ৰকাৰ, মহান (তীব্ৰ) প্ৰকাৰ, আৰু পঞ্চম ঊৰ্ধ্বগামী। কফে গতি ৰুদ্ধ হ’লে প্ৰাণবায়ু দেহত সৰ্বত্ৰ বিস্তৃত হয়।
Verse 4
प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन् / उरः स्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्
প্ৰাণ, জল আৰু অন্ন বহন কৰা দুষ্ট স্ৰোতসমূহক দূষিত কৰি, এই বিকাৰ বক্ষে অৱস্থিত হৈ আমাশয়ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা কষ্টশ্বাস সৃষ্টি কৰে।
Verse 5
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता / आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासो ऽतिभोजनैः
ইয়াৰ পূৰ্বলক্ষণ—হৃদয় আৰু পাৰ্শ্বত শূলবেদনা, প্ৰাণবায়ুৰ বিপৰীত গতি, উদৰানাহ, আৰু শঙ্খদেশত বিদাৰণ-সদৃশ যন্ত্ৰণা; সেই অৱস্থাত অতিভোজনত শ্ৰম বৃদ্ধি পায়।
Verse 6
प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत् / प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम्
প্ৰেৰিত হৈ, মলমিশ্ৰিত সেই মৰুৎ নিজেই মলক চালিত কৰি শিৰাসমূহত বিপৰীত দিশে গমন কৰে; ওপৰলৈ উঠা পৱনে কফক মূৰৰ ফালে ঠেলি দিয়ে।
Verse 7
परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन् / कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम्
মূৰ আৰু গ্ৰীৱা আঁকড়ি ধৰি, আৰু বক্ষ আৰু পাৰ্শ্বত তীব্ৰ চাপ দি পীড়িত কৰি, তীব্ৰ কাশি, কণ্ঠত ঘুৰ্ঘুৰধ্বনি, মূৰ্ছাসদৃশ মোহ, অৰুচি আৰু অতিশয় পীনস হয়।
Verse 8
करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम् / प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी
সি প্ৰাণক পীড়া দিয়া তীব্ৰ শ্বাস লয়; তাৰ বেগত মূৰ্ছিত হয় আৰু থু পেলোৱাৰ পাছতহে ক্ষন্তেক সুখ পায়।
Verse 9
कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति / उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान्
শুই থাকিলে সি অতি কষ্টেৰে উশাহ লয়; বহি থাকিলেও সি স্বস্তি নাপায়। চকু ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু কপালত ঘাম বিৰিঙি সি তীব্ৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে।
Verse 10
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः / मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते
তাৰ মুখ শুকাই যায়, সি বাৰে বাৰে উশাহ লয়, গৰম বিচাৰে আৰু কঁপি থাকে। মেঘৰ পানী, চেঁচা বতাহ আৰু কফজনিত বিকাৰৰ ফলত এই ৰোগ বৃদ্ধি পায়।
Verse 11
स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् / ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः
সেই 'যাপ্য-তমক' নামৰ ৰোগ বলৱান ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত নিৰাময়যোগ্য; কিন্তু জ্বৰ আৰু মূৰ্ছাযুক্ত ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত ই শীতল উপচাৰেও প্ৰথমতে প্ৰশমিত নহয়।
Verse 12
कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः / सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान्
কাহ আৰু শ্বাসত আক্ৰান্ত, জৰাজীৰ্ণ শৰীৰ, মৰ্মস্থান কটাৰ দৰে বেদনাত কাতৰ; ঘাম আৰু মূৰ্ছাযুক্ত, পেট ফুলা আৰু মূত্ৰাশয়ত জ্বলা-পোৰা হ’লেও সি সজ্ঞানে থাকে।
Verse 13
अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः / शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः
সেই তললৈ চায়; তাৰ চকু নিস্তেজ আৰু ভিতৰলৈ ধঁসি যায়, এটা চকু স্নিগ্ধ ৰক্তবৰ্ণে লেপিত হয়। মুখ শুকাই যায়, দীন হৈ অসংলগ্ন প্ৰলাপ কৰে; তাৰ ছায়াসদৃশ কান্তি নষ্ট হয় আৰু সি অচেতন হয়।
Verse 14
महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन् / उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्
ঘোৰ তমসে আচ্ছন্ন সেই দীন জনে ডাঙৰ শব্দে হাঁপাই কষ্টে শ্বাস লয়। দুলে-উছলে, ক্ৰোধে উদ্ৰিক্ত হৈ, সি সদায় মাতাল ষাঁড়ৰ দৰে উন্মত্ত হৈ ৰোষ কৰে।
Verse 15
प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः / नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्
যাৰ জ্ঞান আৰু বিবেচনা নষ্ট, যাৰ চকু-মুখ বিভ্ৰান্ত; সি চকু ওপৰলৈ তুলি ঘূৰাই চায়, মূত্ৰ-মল ৰুদ্ধ হয়, আৰু বাক্য ভাঙি ক্ষীণ হয়।
Verse 16
शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरो ऽतिरुक् / यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः
কণ্ঠ শুকাই যায় আৰু বাৰে বাৰে শুকাই থাকে; কাণ, কপালৰ কাষ আৰু মূৰত তীব্ৰ বেদনা হয়। সি দীঘল শ্বাস ওপৰলৈ টানে, কিন্তু তাক তললৈ ঘূৰাই আনিব নোৱাৰে।
Verse 17
श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः / ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्
শ্লেষ্মাই মুখ আৰু কাণ আৱৰি ধৰে; উগ্ৰ দুৰ্গন্ধময় বায়ুৰ পীড়াত সি কাতৰ। ভ্ৰান্ত হৈ সি ওপৰলৈ চায়, আৰু তাৰ চকু চাৰিওফালে অস্থিৰভাৱে দৌৰি ফুৰে।
Verse 18
मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् / एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्
মৰ্মস্থানত ছেদন হ’লে তাই বিলাপ কৰে, বাক ৰুদ্ধ হয়। এই শক্তিসমূহ অব্যক্ত থাকিলে ধৰা নপৰে; কিন্তু ব্যক্ত হ’লে নিশ্চিতভাৱে প্ৰাণনাশক হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter lists kṣudraka-tamaka (minor tamaka), chinna (intermittent), mahān (severe), and ūrdhva (upward-moving) as named types, with the presentation explained through prāṇa-vāyu being obstructed by kapha and spreading abnormally; the passage treats this typology as a diagnostic framework rather than a mere symptom list.
The text describes kapha blocking normal prāṇa-vāyu pathways, forcing vāyu into a contrary (pratiloma) course through the channels; as prāṇa rises upward it drives kapha toward the head, producing throat rattle, cough, catarrh, faintness, and escalating breath distress.