Adhyaya 137
Vratas, Nakṣatra Observances, Naivedya Rules, and Tithi-wise Devatā Worship
এই অধ্যায়ত আচারধাৰাৰ কালানুশাসনযুক্ত ব্ৰতবিধান বিস্তাৰে বৰ্ণিত হৈছে। নদীতীৰত বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণক জলকুম্ভ দান কৰিলে পাপক্ষয় আৰু কাম্যসিদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। মদনক-ত্রয়োদশী ব্ৰত আৰু শিৱ চতুৰ্দশী–অষ্টমী ব্ৰতৰ সমাপ্তি উল্লেখ কৰি, কাৰ্তিকত ধাম-ব্ৰত (গৃহ/নিবাস দান) বিধান কৰা হৈছে; তাৰ ফল সূৰ্যলোকপ্ৰাপ্তি। অমাৱস্যাত পিতৃসকললৈ কৰা অৰ্ঘ্য-দান অক্ষয় বুলি প্ৰতিপাদিত; বাৰ-ব্ৰত আৰু মাসিক নক্ষত্ৰ-আচৰণত অচ্যুত-পূজাৰ নিৰ্দেশ আছে। মাসভেদে কৰ্ম—মাৰ্গশীৰ্ষত কেশৱ-পূজা, ঘৃতাহুতি আৰু কৃসৰা নৈবেদ্য; আষাঢ়ত মিঠা পায়স দান; পঞ্চগব্য স্নান; ৰাতিৰ ভোজন-নিয়ম—ইত্যাদি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নৈবেদ্য বিসৰ্জনলৈকে নৈবেদ্য, তাৰ পিছত নিৰ্মাল্য; পাঞ্চৰাত্ৰজ্ঞসকলে নৈবেদ্য ভক্ষণ নকৰে। অচ্যুত-প্ৰাৰ্থনাত পাপনাশ আৰু সমৃদ্ধি কামনা কৰা হয়, লগতে বহু-বছৰ উপবাসৰ ফল কোৱা হৈছে। শেষত তিথি-অনুসাৰে দেবতাৰ বিন্যাস—অগ্নি, অশ্বিন, শ্ৰী, যম, পাৰ্বতী, নাগ, কাৰ্ত্তিকেয়, সূৰ্য, মাতৃগণ, তক্ষক, ইন্দ্ৰ, কুবেৰ, ঋষি, হৰি, কাম, মহেশ্বৰ, ব্ৰহ্মা আৰু পিতৃ—দেখুৱাই আগন্তুক ব্ৰত-তিথি উপদেশৰ আধাৰ স্থাপন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव / प्रीयतां देवदेवेशो विप्रेभ्यः कलशान्ददेत् / नद्यस्तीरे ऽयः वा कुर्यात्सर्वान्कामानवाप्नुयात् // गर्प्१,१३६। १२ // नाम षट्त्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / कामदेवत्रयोदश्यां पूज्यो दमनकादिभिः / रतिप्रीतिसमायुक्तो ह्यसोको मणिभूषितः
পাপসমূহ ক্ষয় কৰি (হে প্ৰভু) সৰ্বসুখপ্ৰদ হওক। দেবদেবেশক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ব্ৰাহ্মণসকলক কলহ দান কৰিব; যিয়ে নদীতীৰত এই কৰ্ম কৰে, সি সকলো কামনা লাভ কৰে।
Verse 2
(इति मदनकत्रयोदशीव्रतम्) / चतुर्दश्यां तथाष्टभ्यां पक्ष्योः शुक्लकृष्णयोः / यो ऽब्दमेकं न भुञ्जीत मुक्तिभाक् शिवपूजनात्
এইদৰে মদনক-ত্রয়োদশী ব্ৰত সমাপ্ত। শুক্ল আৰু কৃষ্ণ—দুয়ো পক্ষৰ চতুৰ্দশী আৰু অষ্টমীত যিয়ে এক বছৰ আহাৰ নকৰে, সি শিৱপূজনৰ দ্বাৰা মুক্তিৰ অধিকাৰী হয়।
Verse 3
(इति शिवचतुर्दश्यष्टमीव्रतम्) / त्रिरात्रोपोषितो दद्यात्कार्तिक्यां भवनं शुभम् / सूर्यलोकमवाप्नोति धामव्रतमिदं शुभम्
এইদৰে শিৱ-চতুৰ্দশী–অষ্টমী ব্ৰত সমাপ্ত। যি তিনিৰাতি উপবাস কৰে, সি কাৰ্তিক মাহত শুভ গৃহ দান কৰিব। এই পুণ্য ‘ধাম-ব্ৰত’ৰ ফলত সি সূৰ্যলোক লাভ কৰে।
Verse 4
अमावस्यां पितॄणां च दत्तं जलादितदक्षयम् / नक्ताभ्याशी वारनाम्ना यजन्वाराणि सर्वभाक्
অমাৱস্যাত পিতৃসকলৰ উদ্দেশে জল আদি যি দান দিয়া হয়, সেয়া অক্ষয় হয়। যি নক্তভোজী হৈ বাৰ-নাম অনুসৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে, সি সকলো পুণ্যৰ ভাগী হয়।
Verse 5
(इति वारव्रतानि) / द्वादशर्क्षाणि विप्रर्षे ! प्रतिमासं तु यानि वै / तन्नाम्नान्ते ऽतच्युतं तेषु सम्यक् संपूजयेन्नरः
এইদৰে বাৰ-ব্ৰতসমূহ কোৱা হ’ল। হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! প্ৰতিমাহত হোৱা বাৰটা নক্ষত্ৰ-ব্ৰতৰ নামৰ শেষত ‘অচ্যুত’ যোগ কৰি, সেই সেই বিধিত অচ্যুত (বিষ্ণু)ক সম্যক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 6
केशवं मार्गशीर्षे तु इत्यादौ कृतिकादिके (का) / घृतहोमश्चतुर्मासं कृसरञ्च निवेदयेत्
মাৰ্গশীৰ্ষ মাহত কেশৱৰ পূজা কৰিব; আৰু কৃত্তিকাদি নক্ষত্ৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চাতুৰ্মাস্য কালত ঘৃত-হোম কৰিব, লগতে কৃসৰা নৈবেদ্য ৰূপে নিবেদন কৰিব।
Verse 7
आषाढादौ पायसं तु विप्रांस्तेनैव भोजयेत् / पञ्चाव्यजलस्नाननैवेद्यैर्नक्तमाचरेत्
আষাঢ় মাহৰ আৰম্ভণিতে পায়স ৰান্ধি সেইদ্বাৰাই বিপ্ৰসকলক ভোজন কৰাব। পঞ্চগব্য-মিশ্ৰিত জলে স্নান কৰি, নৈবেদ্য অৰ্পণসহ নক্ত-ব্ৰত (ৰাতি একবাৰ আহাৰ) আচৰণ কৰিব।
Verse 8
अर्वाग्विसर्जनाद्द्रव्यं नैवेद्यं सर्वमुच्यते / विसर्जिते जगन्नाथे निर्माल्यं भवति क्षणात्
বিসৰ্জন সম্পন্ন নোহোৱালৈকে অৰ্পিত সকলো দ্ৰব্য ‘নৈবেদ্য’ বুলি গণ্য হয়। জগন্নাথক বিসৰ্জন কৰামাত্ৰেই সেয়া ক্ষণতে ‘নির্মাল্য’ হৈ পৰে।
Verse 9
पाञ्चरात्रविदो मुख्या नैवेद्यं भुञ्जते स्वयम् / एवं संवत्सरस्यान्ते विशेषेण प्रपूजयेत्
পাঞ্চৰাত্ৰ পৰম্পৰাৰ মুখ্য জ্ঞানীসকলে নিজে নৈবেদ্য ভোজন নকৰে। সেয়ে বছৰৰ অন্তত বিশেষভাবে পূজা কৰা উচিত।
Verse 10
नमोनमस्ते ऽच्युत ! संक्षयो ऽस्तु पापस्य वृद्धिं समुपैतु पुण्यम् / ऐश्वर्यवित्तादि सदाक्षयं मे तथास्तु मे सन्ततिरक्षयैव
হে অচ্যুত! তোমাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। মোৰ পাপ ক্ষয় হওক, পুণ্য বৃদ্ধি পাওক। মোৰ ঐশ্বৰ্য, ধন আদি সদা অক্ষয় থাকক; আৰু মোৰ সন্তান-পরম্পৰাও অক্ষয় থাকক।
Verse 11
यथाच्युत !त्वं परतः परस्मात्स ब्रह्मभूतः परतः परस्मात् / तथाच्युतं मे कुरु वाञ्छितं सदा मया कृतं पापहराप्रमेय
হে অচ্যুত! তুমি পৰাত্পৰ, ব্ৰহ্মস্বৰূপ, সৰ্বাতীত। সেয়ে হে অচ্যুত, হে অপ্ৰমেয় পাপহৰ! মোৰ দ্বাৰা কৃত প্ৰাৰ্থনা অনুসাৰে মোৰ বাঞ্ছিত কামনা সদা পূৰ্ণ কৰা।
Verse 12
अच्युतानन्त ! गोविन्द ! प्रसीद यदभीप्सितम् / तदक्षयममेयात्मन्कुरुष्व पुरुषोत्तम
হে অচ্যুত, হে অনন্ত, হে গোবিন্দ! প্ৰসন্ন হোৱা। হে অপ্ৰমেয় আত্মা, হে পুৰুষোত্তম! মোৰ অভীষ্ট বৰক অক্ষয় কৰি দিয়া।
Verse 13
कुर्याद्वै सप्त वर्षाणि आयुः श्रीसद्गतीर्नरः / उपोष्यैकादशीब्दमष्टमीं च चतुर्दशीम्
মানুহে এই ব্ৰতসমূহ সাত বছৰ ধৰি পালন কৰা উচিত। এক বছৰ একাদশী, অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত উপবাস কৰিলে দীঘলীয়া আয়ু, শ্ৰী-সমৃদ্ধি আৰু উত্তম সদ্গতি লাভ হয়।
Verse 14
सप्तमीं पूजयेद्विष्णुं दुर्गां शम्बुं रविं क्रमात् / तेषां लोकं समाप्नोति सर्वकामांश्च निर्मलः
সপ্তমী তিথিত ক্ৰমে বিষ্ণু, দুৰ্গা, শম্ভু (শিৱ) আৰু ৰবি (সূৰ্য)ক পূজা কৰা উচিত। নিৰ্মল হৈ সি তেওঁলোকৰ লোক লাভ কৰে আৰু সকলো কামনা পূৰ্ণ হয়।
Verse 15
एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च / उपवासेन शाकाद्यैः पूजयन्तसर्वदेवताः
এবাৰ আহাৰ কৰা, কেৱল ৰাতি আহাৰ কৰা, নুমাগি যি পোৱা যায় তাক গ্ৰহণ কৰা, উপবাস কৰা আৰু শাক-পাত আদিত জীৱনধাৰণ কৰা—ইয়াৰ দ্বাৰা সকলো দেৱতাৰ পূজা সম্পন্ন হয়।
Verse 16
सर्वः सर्वासु तिथिषु भुक्तिं मुक्तिमवाप्नुयात् / धनदो ऽग्निः प्रतिपदि नासत्यो दस्त्र अर्चितः
যি সকলো তিথিত (বিধেয় দেৱতাসকলক) পূজা কৰে, সি ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটা লাভ কৰে। প্ৰতিপদাত ধনদাতা অগ্নিৰ অর্চনা হয়; আৰু অশ্বিনীকুমাৰ নাসত্য আৰু দস্ত্ৰও পূজ্য।
Verse 17
श्रीर्यमश्च द्वितीयायां पञ्चम्या पार्वती श्रिया / नागाः षष्ठ्यां कार्तिकेयः सप्तम्यां भास्करोर्ऽथदः
দ্বিতীয়া তিথিত শ্ৰী (লক্ষ্মী) আৰু যম; পঞ্চমীত শ্ৰী-সমৃদ্ধিসহ পাৰ্বতী; ষষ্ঠীত নাগসকল আৰু কাৰ্ত্তিকেয়; আৰু সপ্তমীত ধনদাতা ভাস্কৰ (সূৰ্য) পূজ্য।
Verse 18
दुर्गाष्टम्यां मातरश्च नवम्यामथ तक्षकः / इन्द्रो दशम्यां धनद एकादश्यां मुनीश्वराः
দুৰ্গাষ্টমীত মাতৃদেৱীগণ পূজ্য, নবমীত তক্ষক; দশমীত ইন্দ্ৰ, আৰু একাদশীত ধনদ কুবেৰ আৰু মহামুনিগণ।
Verse 19
द्वादश्यां च हरिः कामस्त्रयोदश्यां महेश्वरः / चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा च पितरो ऽपरे
দ্বাদশীত হৰি পূজ্য, ত্ৰয়োদশীত কামদেৱ; চতুৰ্দশীত মহেশ্বৰ, আৰু পঞ্চদশীত ব্ৰহ্মা আৰু অন্য পিতৃগণ।
Frequently Asked Questions
The chapter explicitly states that after fasting for three nights and donating an auspicious dwelling in the month of Kārtika, the observer attains Sūrya-loka (the world of the Sun).
The text asserts that on Amāvasyā, water and related offerings given to the Pitṛs become akṣaya (imperishable), indicating a time-qualification where ancestral rites yield enduring merit.
It frames regulated fasting as a sustained merit-generator: observing these fasts for a year is said to grant longevity, prosperity, and a favorable post-mortem destiny; extended observance (seven years) intensifies the soteriological orientation toward purification and higher attainment.
Examples given include: Pratipadā—Agni and the Aśvins; Dvitīyā—Śrī and Yama; Ṣaṣṭhī—Nāgas and Kārttikeya; Saptamī—Bhāskara; Durgāṣṭamī—Mother-goddesses; Navamī—Takṣaka; Daśamī—Indra; Ekādaśī—Kubera and sages; Dvādaśī—Hari; Trayodaśī—Kāma; Caturdaśī—Maheśvara; Pūrṇimā/Amāvasyā (15th)—Brahmā and Pitṛs.