Adhyaya 127
Bhīma-Dvādaśī (Ekādaśī) Māhātmya and Varāha-Pūjā Vidhi
খণ্ড ১ৰ ধৰ্মোপদেশ আগবঢ়াই ব্রহ্মাই মাঘ-শুক্লত ভীমে পালন কৰা ভীম-দ্বাদশী (একাদশী)ক আদৰ্শ ব্ৰত ৰূপে বৰ্ণনা কৰে—ই পিতৃঋণ নাশ কৰি পুণ্য বৃদ্ধি কৰে। তাৰ পিছত একাদশীৰ সাৰ্বজনীন মাহাত্ম্য কোৱা হয়—নক্ষত্ৰ গণনা নথাকিলেও ই মহাপাতক পৰ্যন্ত পাপ নাশ কৰিব পাৰে; লগতে নীতিমূলক উপমাৰে সতৰ্ক কৰা হয় যে ধৰ্মৰ ছদ্মত অধৰ্ম, অসত্য, লোভ, অহংকাৰজনিত তপস্যা আৰু অসংযমিত আচৰণে কল্যাণ আৰু পুণ্য নষ্ট কৰে। অধ্যায়ে প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ তুলনাত একাদশীক শ্ৰেষ্ঠ আৰু হৰিৰ দিনক দান-জপ-যজ্ঞতকৈও উচ্চ বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত বিধি—কলশ/পাত্ৰত স্বৰ্ণ বৰাহ-পুরুষ স্থাপন, অঙ্গ-অঙ্গ পূজা আৰু নমস্কাৰ, ৰাতি জাগৰণত পুৰাণ-শ্ৰৱণ, দক্ষিণাসহ পূজা-সামগ্ৰী দান, আৰু মিত পাৰণ। ফলশ্ৰুতি—ত্রিবিধ ঋণমোচন আৰু পুনঃপুনঃ শিশুজন্ম এৰাই চলাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি; অন্তঃসংযমক আচাৰৰ ফলসিদ্ধিৰ সৈতে জড়ি ধৰি পৰৱৰ্তী ব্ৰত/আচাৰ আলোচনাৰ ভূমিকা স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच / माघमासे शुक्लपक्षे सूर्यर्क्षेण युता पुरा / एकादशी तथा चैका भीमेन समुपोषिता
ব্ৰহ্মাই ক’লে—পূৰ্বকালত মাঘমাহত শুক্লপক্ষে, যেতিয়া একাদশী সূৰ্য্য-নক্ষত্ৰযোগে যুক্ত আছিল, তেতিয়া ভীমে সেই একাদশী কঠোৰ নিয়মে উপবাস কৰিছিল।
Verse 2
आश्चर्य तु व्रतं कृत्वा पितॄणामनृणो ऽभवत् / भीमद्वादशी विख्याता प्राणिनां पुण्यवर्धिनी
এই আশ্চৰ্য ব্ৰত পালন কৰিলে মানুহ পিতৃঋণৰ পৰা মুক্ত হয়। ই ‘ভীমদ্বাদশী’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু প্ৰাণীৰ পুণ্য বৃদ্ধি কৰে।
Verse 3
नक्षत्रेण विनाप्येषा ब्रह्महत्यादि नाशयेत् / विनिहन्ति महापापं कुनृपो विषयं यथा
নক্ষত্ৰ-বিচাৰ নকৰিলেও এই বিধিয়ে ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপ নাশ কৰে। দুষ্ট ৰজাই ৰাজ্য ধ্বংস কৰাৰ দৰে ই মহাপাপ সংহাৰ কৰে।
Verse 4
कुपुत्त्रस्तु कुलं यद्वत्कुभार्या च पतिं यथा / अधर्मं च यथा धर्मः कुमन्त्री च यथा नृपम्
যেনেকৈ কুপুত্ৰে কুল নাশ কৰে আৰু কুভাৰ্যাই পতিক বিপথে ঠেলে; যেনেকৈ অধৰ্মক ধৰ্ম বুলি মানিলে বিনাশ হয়; তেনেকৈ কুমন্ত্ৰীয়ে ৰজাক নাশ কৰে।
Verse 5
अज्ञानेन यथा ज्ञानं शौचमाशौचकं यथा / अश्रद्धया यथा श्रद्धा सत्यञ्चैवानृतैर्यथा
যেনেকৈ অজ্ঞানে জ্ঞান নষ্ট হয় আৰু অশৌচে শৌচ মলিন হয়; যেনেকৈ অশ্ৰদ্ধাই শ্ৰদ্ধা নাশ কৰে; তেনেকৈ অনৃতই সত্যক ক্ষয় কৰে।
Verse 6
हिमं यथोष्णमाहन्यादनर्थं चार्थसंचयः / यथा प्रकर्तिनाद्दानं तपो वै विस्मयाद्यथा
যেনেকৈ উষ্ণতাই হিম নাশ কৰে, তেনেকৈ ধন-সঞ্চয়ে অনর্থ জন্মায়। কেৱল অভ্যাসবশত দান আৰু অহংকাৰবশত তপস্যাও নিষ্ফল হয়।
Verse 7
अशिक्षया यथा पुत्रो गावो दूरगतैर्यथा / क्रोधेन च यथा शान्तिर्यथा वित्तमवद्धनात्
অশিক্ষাত পুত্ৰ বিপথে যায়; দূৰলৈ খেদালে গৰুবোৰ ছিটকি পৰে। ক্ৰোধে শান্তি নাহে, আৰু ধনহীনৰ পৰা ধন জন্মে নাহে।
Verse 8
ज्ञानेनैयथा विद्या निष्कामेन यथा फलम् / तथैव पापनाशाय प्रोक्तेयं द्वादशी शुभा
যেনেকৈ সত্য জ্ঞানৰে বিদ্যা পৰিপক্ব হয় আৰু নিষ্কাম কৰ্মৰে ফল শুদ্ধ হয়; তেনেকৈ পাপনাশৰ বাবে এই শুভ দ্বাদশী কোৱা হৈছে।
Verse 9
ब्रह्महत्या सुरा पान स्तेयं गुर्वङ्गनागमः / युगपत्तुप्रजातानिहन्ति त्रिपुष्करम्
ব্ৰাহ্মণহত্যা, সুৰাপান, চৌৰ্য আৰু গুৰুপত্নীগমন—এই পাপবোৰ একেলগে ঘটিলে ত্ৰিপুষ্কৰ-কৃত পুণ্যও নষ্ট কৰে।
Verse 10
न चापि नैमिषं क्षेत्रं कुरुक्षेत्रं प्रभासकम् / कालिन्दी यमुना गङ्गा न चैव न सरस्वती
ই নৈমিষ ক্ষেত্ৰ নহয়, কুৰুক্ষেত্ৰ নহয়, প্ৰভাস নহয়; কালিন্দী যমুনা নহয়, গঙ্গা নহয়—সৰস্বতীও নহয় (ইয়াত)।
Verse 11
चैव सर्वतीर्थानि एकादश्याः समानि हि / न दानं न जपो होमो न चान्यत्सुकृतं क्रचित्
নিশ্চয়, সকলো তীৰ্থ একাদশীৰ সমান। দান, জপ, হোম বা অন্য কোনো সুকৃত ক’তো তাৰ সমকক্ষ নহয়।
Verse 12
एकतः पृथिवीदानमेकतो हरिवासरः / ततो ऽप्येका महापुण्या इयमेकादशी वरा
এফালে সমগ্ৰ পৃথিৱীদান, সিফালে হৰিৰ পবিত্ৰ দিন; তথাপি সিহঁতকো অতিক্ৰম কৰি এই একমাত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ একাদশী মহাপুণ্যদায়িনী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 13
अस्मिन्वराहपुरुषं कृत्वा देवं तु हाटकम् / घटोपरि नवे पात्रे कृत्वा वै ताम्रभाजने
এই বিধানত বৰাহ-পুরুষ দেৱতাক সোণময় কৰি গঢ়ি, ঘটৰ ওপৰত নতুন পাত্ৰত—অৰ্থাৎ তাম্ৰভাজনত—স্থাপন কৰিব।
Verse 14
सर्वबीजभृते विप्राः सितवस्त्रावगण्ठिते / सहिरण्यप्रदीपाद्यैः कृत्वा पूजां प्रयत्ननः
হে বিপ্ৰসকল! সকলো ধৰণৰ বীজ ধাৰণ কৰি শ্বেত বস্ত্ৰেৰে আৱৃত সেই আধাৰক, সোণসহ প্ৰদীপ আদি উপচাৰে যত্নসহ পূজা কৰা।
Verse 15
वराहाय नमः पादौ क्रोडाकृतये नमः कटिम् / नाभिं गंभीरघोषया उरः श्रीवत्सधारिणे
বৰাহক নমস্কাৰ—তাঁৰ চৰণযুগললৈ। ক্ৰোডাকৃতিলৈ নমস্কাৰ—তাঁৰ কটিলৈ। গম্ভীৰঘোষলৈ—নাভিলৈ; আৰু শ্ৰীৱৎসধাৰিলৈ—বক্ষস্থললৈ।
Verse 16
बाहुं सहस्रशिरसे ग्रीवां सर्वेश्वराय च / मुखं सर्वात्मने पूज्यं ललाटं प्रभवाय च
সহস্ৰশীৰ্ষলৈ বাহু অৰ্পণ কৰিব; সৰ্বেশ্বৰলৈ গ্ৰীৱা। পূজ্য সৰ্বাত্মালৈ মুখ; আৰু প্ৰভৱলৈ ললাট অৰ্পণ কৰিব।
Verse 17
केशाः शतमयूखाय पूज्या देवस्य चक्रिणः / विधिना पूजयित्वा तु कृत्वा जागरणं निशि
চক্ৰধাৰী দেৱৰ শতময়ূখ (শত-কিৰণ) স্বৰূপৰ বাবে কেশ পূজ্য। বিধিমতে পূজা কৰি তাৰ পিছত ৰাতিত জাগৰণ কৰিব।
Verse 18
श्रुत्वा पुराणं देवस्य माहात्म्यप्रतिपादकम् / प्रातर्विप्राय दत्त्वा च याचकाय शुभाय तत्
দেৱৰ মাহাত্ম্য প্ৰতিপাদক পুৰাণ শুনি, প্ৰাতে তাক ব্ৰাহ্মণক দান কৰিব; অথবা শুভ ফলৰ বাবে যোগ্য যাচকক দান কৰিব।
Verse 19
कनकक्रोडसहितं सन्निवेद्य परिच्छदम् / पश्चात्तु पारणं कुर्यान्नातितृप्तः सकृद्व्रतः
সোণৰ মুদ্ৰাসহ নিৰ্দিষ্ট দানবস্তু আৰু উপহাৰ নিবেদন কৰি, পাছত পাৰণ কৰিব; একাহ-ব্ৰতী অতিতৃপ্তি পৰ্যন্ত ভোজন নকৰিব।
Verse 20
एवं कृत्वा नरो विद्यान्न भूय स्तनपो भवेत् / उपोष्यैकादशीं पुण्यां मुच्यते वै ऋणत्रयात् / मनो ऽभिलषितावाप्तिः कृत्वा सर्वव्रतादिकम्
এদৰে কৰিলে মানুহে জানিব যে সি পুনৰ স্তন্যপায়ী শিশু (পুনর্জন্মত) নহ’ব। পুণ্য একাদশীত উপবাস কৰিলে সি নিশ্চয়েই ঋণত্রয়ৰ পৰা মুক্ত হয়। সকলো ব্ৰত-আচাৰ কৰি মনৰ অভিলাষ পূৰ্ণ কৰে।
Frequently Asked Questions
The installation functions as a concrete devotional focus (mūrti/ādhāra) for the vrata, aligning the observance with Viṣṇu’s Varāha form. By placing the deity on a prepared vessel and worshipping with lamps, seeds, and a white covering, the rite integrates purity (śauca), abundance symbolism (sarva-bīja), and formal offering (upacāra), culminating in dāna to transfer merit and complete the observance.
The chapter explicitly links fasting on the holy Ekādaśī with release from the threefold debt, presenting the vrata as a concentrated act of restraint, devotion, and gift-giving. In karma-vipāka logic, disciplined niyama (fasting, vigil), bhakti (Hari/Varāha worship), and dāna (donation with dakṣiṇā) collectively counterbalance prior obligations and impurities, yielding ṛṇa-nivṛtti as a stated fruit.