Adhyaya 117
Vyāsāṅga Trayodaśī: Month-by-Month Śiva Worship, Dantadhāvana Observances, and Udyāpana
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল ত্ৰয়োদশী (ব্যাসাঙ্গ)ক কেন্দ্ৰ কৰি এক সুসংগঠিত বাৰ্ষিক ব্ৰত নিৰ্দেশ কৰে। বছৰজুৰি মাহ অনুসাৰে শিৱপূজাত কোন কোন ফুল, পাতা, সুগন্ধি আৰু নৈবেদ্য অৰ্ঘ্য কৰিব লাগে সেয়া বৰ্ণিত। দন্তধাৱন (দাতুন)ক শুচিতা-আচাৰ আৰু অৰ্ঘ্য—দুয়ো ৰূপে পুনঃপুনঃ সংযোজন কৰা হৈছে; মাহভেদে ভিন্ন দন্তকাষ্ঠ আৰু মধু, কৰ্পূৰ, চন্দন, অগৰু, লৱং আদি সহদ্ৰব্য নিৰ্দিষ্ট। মাৰ্গশীৰ্ষৰ পৰা কাৰ্তিকলৈ ক্ৰম আগবাঢ়ি বছৰৰ শেষত পদ্মপূজাৰে সমাপ্তি সূচিত। তাৰ পিছত উদ্যাপনবিধি—সুৱৰ্ণ মণ্ডলত অনঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা, তিল-চাউলৰে বিস্তৃত হোম, সংগীতসহ ৰাতিজাগৰণ, প্ৰভাত পূজা, ব্ৰাহ্মণক দান আৰু গৰু-ব্ৰাহ্মণ ভোজন—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত এই উদ্যাপন-আদৰ্শ সকলো ব্ৰতৰ বাবে সাধাৰণ বুলি কৈ আচাৰখণ্ডৰ পৰৱৰ্তী বিধিসমূহৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
नाम षोडशोत्तरशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / मार्गशीर्षे सिते पक्षे व्यासांनङ्गत्रयोदशी / मल्लिकाजं दन्तकाष्ठं धुतूरैः पूजयेच्छिवम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—ইয়া ষোড়শোত্তৰ শততম অধ্যায়। মাৰ্গশীৰ্ষৰ শুক্লপক্ষত ‘ব্যাসাংগ’ নামৰ ত্ৰয়োদশীত মল্লিকা গছৰ দন্তকাষ্ঠ আৰু ধুতুৰা অৰ্পণ কৰি শিৱক পূজা কৰিব।
Verse 2
अनङ्गायेति नैवेद्यं मधप्राश्याथ पौषके / योगेश्वरं पूजयेच्च बिल्वपत्रैः कदम्बजम् / दन्तकाष्ठं चन्दनादि नैवेद्यं कृसरादिकम्
‘অনঙ্গায়’ মন্ত্ৰে নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি পিছত মধু প্ৰাশন কৰিব। পৌষ মাহত বিল্বপত্ৰেৰে যোগেশ্বৰ—কদম্বজ—ক পূজা কৰিব; লগতে দন্তকাষ্ঠ, চন্দনাদি আৰু কৃসর আদি নৈবেদ্যও অৰ্পণ কৰিব।
Verse 3
माघे नटेश्वरायार्च्य कुन्दैर्मौक्तिकमालया / प्लक्षेण दन्तकाष्ठं च नैवेद्यं पूरिका मुने
মাঘ মাহত, হে মুনি, কুন্দফুল আৰু মুক্তামালাৰে নটেশ্বৰক পূজা কৰি, প্লক্ষ গছৰ দন্তকাষ্ঠ ব্যৱহাৰ কৰিব আৰু নৈবেদ্যৰূপে পুৰিকা অৰ্পণ কৰিব।
Verse 4
वीरेश्वरं फाल्गुने तु पूजयेत्तु मरूबकैः / शर्कराशाकमण्डाश्च चूतजं दन्तधावनम्
ফাল্গুন মাহত মৰূবক ফুলেৰে বীৰেশ্বৰক পূজা কৰিব; আৰু শর্কৰা, শাক-ব্যঞ্জন, মাণ্ডা লগতে আমগছৰ ডাল দন্তধাৱনৰূপে অৰ্পণ কৰিব।
Verse 5
चैत्रे यजेत्सु रूपाय कर्पूरं प्राशयेन्निशि / दन्तधावनाटजं नैवेद्यं शष्कुलीं ददेत्
চৈত্ৰ মাহত সুৰূপ স্বৰূপ দেৱক যজন কৰিব; ৰাতি কৰ্পূৰ প্ৰাশন কৰিব; আৰু দন্তধাৱনৰ ডাল নৈবেদ্যৰূপে ৰাখি শষ্কুলী অৰ্পণ কৰিব।
Verse 6
पूजा दमनकः शम्भोर्वेशाखे ऽशोक्रपुष्पकैः / महारूपाय नैवेद्यं गुडभक्तं पुट्टबरम्
বৈশাখ মাহত শম্ভুক দমনক আৰু অশোক ফুলেৰে পূজা কৰিব; আৰু মহাৰূপ প্ৰভুক গুড়মিশ্ৰিত ভাত আৰু উৎকৃষ্ট পুট্টবৰ নৈবেদ্যৰূপে অৰ্পণ কৰিব।
Verse 7
दन्तकाष्ठं प्राशयेच्च ददेज्जतीफलं तथा / प्रद्युम्नं पूजयेज्ज्येष्ठे चम्पकैर्बिल्वजं दशेत्
দন্তকাষ্ঠ চাবি, জতীফলও অৰ্পণ কৰিব; জ্যেষ্ঠ মাহত চম্পক ফুলেৰে প্ৰদ্যুম্নক পূজা কৰি বিল্বপাতো সমৰ্পণ কৰিব।
Verse 8
लवगारा तथा षढि उमामदति शासनः? / अगुरुं दन्तकाष्ठं च तमपामार्गकैर्यजेत्
লৱংগ আদি সুগন্ধি দ্ৰব্য, অগৰু আৰু দন্তকাষ্ঠসহ শাস্ত্ৰবিধি পালন কৰি, অপামাৰ্গৰ ডাঁটাৰে বিধিপূৰ্বক যজন কৰিব লাগে।
Verse 9
श्रावणे करवीरं च शम्भवे शूलपाणये / गन्धाशनो घृताद्यैश्च करवीरजशोधनम्
শ্ৰাৱণ মাহত শূলপাণি শম্ভুক কৰবীৰ ফুল অৰ্পণ কৰিব লাগে; লগতে সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু ঘৃতাদিৰে কৰবীৰৰ শোধন-বিধি সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 10
सद्योजातं भाद्रपदे बकुलैः पूपकैर्यजेत् / गन्धर्वाशो मदनकमाश्विने च सुराधिपम्
ভাদ্ৰপদত বকুল ফুল আৰু পূপক (মিঠা নৈবেদ্য)ৰে সদ্যোজাতক পূজা কৰিব লাগে; আৰু আশ্বিনত গন্ধৰ্বাশা-দাতা মদনক আৰু দেৱাধিপতিকো আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 11
चम्पकैः स्वर्णवा (धार्) यादो जिन्मोदकसंप्रदः / खादिरं दन्तकाष्ठं च कार्तिके रुद्रमर्चयेत्
কাৰ্তিক মাহত চম্পক ফুল আৰু শাস্ত্ৰোক্ত স্বৰ্ণাৰ্পণেৰে ৰুদ্ৰক সমৰ্চনা কৰিব লাগে; লগতে পৰম্পৰামতে খদিৰৰ দন্তকাষ্ঠো ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 12
बदर्या दन्तकाष्ठं च मदनो दशमाशनः / क्षीरशाकप्रदः पद्मैरब्दन्ते शिवमर्चयेत्
বদৰী গছৰ দন্তকাষ্ঠ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে; দশমীত মদন-পুষ্প অৰ্পণ কৰিব লাগে; ক্ষীৰ আৰু শাক দান কৰিব লাগে; আৰু বছৰৰ অন্তত পদ্মেৰে শিৱক সমৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 13
रतिमुक्तमनङ्गं च स्वर्णमण्डलसंस्थितम् / गन्धाद्यैर्दशसाहस्रं तिलव्रीह्यादि होमयेत्
ৰতি-মুক্ত অনঙ্গ দেৱক সোণৰ মণ্ডলত প্ৰতিষ্ঠা কৰি, সুগন্ধি দ্ৰব্যাদি সহ তিল, চাউল আদি লৈ দশ সহস্ৰ আহুতিৰে হোম কৰা উচিত।
Verse 14
जागरं गीतवदित्रं प्रभितऽभ्यार्च्य वेदयेत् / द्विजाय शय्यां पात्रं च छत्रं वस्त्रमुपानहौ
ৰাতি জাগৰণ কৰি গীত-বাদ্যসহ, প্ৰভাতে পূজা কৰি নিবেদন কৰিব। তাৰ পাছত দ্বিজক শয্যা, পাত্ৰ, ছত্ৰ, বস্ত্ৰ আৰু পাদুকা দান কৰিব।
Verse 15
गां द्विजं भोजयेद्भक्त्या कृतकृत्यो भवेन्नरः / एतदुद्यापनं सर्वं व्रतेषु ध्येपमीदृशम् / फलञ्च श्रीसुतारोग्यसौभाग्यस्वर्गतं भवेत्
ভক্তিৰে গাই আৰু দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক ভোজন কৰালে মানুহ কৃতকৃত্য হয়। এইধৰণৰ উদ্যাপন সকলো ব্ৰতত এইদৰে ধ্যান কৰি গ্ৰহণ কৰা উচিত। ফল: শ্ৰী, সৎ সন্তান, আৰোগ্য, সৌভাগ্য আৰু স্বৰ্গলাভ।
Frequently Asked Questions
For Śrāvaṇa, karavīra flowers are offered to Śambhu along with a purification rite involving fragrant substances and ghee. For Bhādrapada, Sadyojāta is worshipped with bakula flowers and sweet cakes.
The vrata combines regulated conduct (purity via dantadhāvana, controlled consumables like honey/camphor, and prescribed offerings) with social dharma (dāna, feeding cow and brāhmaṇa). The stated results—prosperity, health, good children, good fortune, and heaven—are presented as the fruit of devotion completed through proper udyāpana.