Adhyaya 115

Verse 1

ऽध्यायः सूत उवाच / कुमार्यां च कुमित्रं च कुराजानं कुपुत्रकम् / कुकन्यां च कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्

সূতে ক’লে—অবিবাহিতা কন্যা, কুমিত্ৰ, দুষ্ট ৰজা, কুপুত্ৰ, কুকন্যা আৰু কুদেশ—ইহঁতৰ পৰা দূৰত থাকিব লাগে।

Verse 2

धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः / मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलुजीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः

কলিযুগত ধৰ্ম বিদায় ল’লে, তপস্যা বিচ্যুত হ’ল, সত্য দূৰলৈ গ’ল। পৃথিৱী শুভফলত বন্ধ্যা; মানুহ কপটী, আৰু ব্ৰাহ্মণো লোভত স্থিত। পুৰুষ স্ত্ৰীবশ, স্ত্ৰী চঞ্চল; নীচ লোক উচ্চ পদত উঠে। হায়! কলিযুগৰ জীৱন সঁচাকৈ কষ্টময়; ধন্য তেওঁলোক যিসকল ইতিমধ্যে মৃত।

Verse 3

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् / परचित्तगतान् दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम्

ধন্য তেওঁলোক, যিসকলে দেশভংগ, কুলক্ষয়, পৰচিত্তলৈ গ’লী পত্নী, আৰু কুব্যসনত পতিত পুত্ৰ—এইবোৰ দেখা নাপায়।

Verse 4

कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः / सुमित्र नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम्

কুপুত্ৰত শান্তি নাই; কুভাৰ্য্যাত প্ৰেম ক’ত? কুমিত্ৰত বিশ্বাস নাই; কুৰাজ্যত জীৱনৰ নিৰাপত্তা নাই।

Verse 5

परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः / परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम्

পৰৰ অন্ন, পৰৰ ধন, পৰৰ শয্যা, পৰস্ত্ৰী আৰু পৰৰ গৃহত বাস—ইয়েই ইন্দ্ৰৰো শ্ৰী-সমৃদ্ধি হৰণ কৰে।

Verse 6

आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात् / आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम्

আলাপ, দেহ-স্পৰ্শ, ঘনিষ্ঠ সঙ্গ, একেলগে ভোজন—আৰু আসন, শয়ন, যান ভাগ কৰিলে—মানুহৰ মাজত পাপ সংক্রমিত হয়।

Verse 7

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधन नश्यति / गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः

স্ত্ৰীসকল ৰূপাসক্তিত নষ্ট হয়; তপস্যা ক্ৰোধত নষ্ট হয়। গাভী দুৱাৰত বাৰে বাৰে অহা-যোৱাত ক্ষতি পায়; আৰু শূদ্ৰৰ অন্ন খালে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজো অধঃপতিত হয়।

Verse 8

आसनादेकशय्यायां बोजनात्पङ्क्तिसङ्करात् / ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम्

একে আসন ভাগ কৰা, একে শয়্যাত শোৱা, বা মিশ্ৰ/অশুদ্ধ পংক্তিত ভোজন কৰিলে—ঘটৰ পৰা ঘটলৈ পানী যোৱাৰ দৰে পাপ একৰ পৰা আনলৈ সংক্রমিত হয়।

Verse 9

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः / तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत्

অতি লালন‑পালনত বহু দোষ জন্মে, আৰু যথোচিত শাসন‑তাড়নাত বহু গুণ বিকশিত হয়। সেয়ে শিষ্য আৰু পুত্ৰ—দুয়োকেই ধৰ্মমতে শাসন কৰিব, কেৱল লালন নকৰিব।

Verse 10

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा / असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा

দেহধাৰীসকলৰ বাবে যাত্ৰাই জৰা; পৰ্বতৰ বাবে জলেই জৰা। নাৰীৰ বাবে দাম্পত্য‑সঙ্গৰ অভাৱ জৰা; আৰু বস্ত্ৰৰ বাবে ৰ’দ জৰা।

Verse 11

अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छति मध्यमाः / उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

অধমে কলহ বিচাৰে, মধ্যমে সন্ধি বিচাৰে। উত্তমে মান‑মৰ্যাদা বিচাৰে; কিয়নো মানেই মহৎজনৰ ধন।

Verse 12

मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम् / प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा

মানেই সমৃদ্ধিৰ মূল; মান থাকিলে ধনৰ কি প্ৰয়োজন? কিন্তু যাৰ মান‑গৌৰৱ ভাঙি পৰিছে, তাৰ ধনে কি—দীঘল আয়ুসেও কি?

Verse 13

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः / उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

অধমে ধন বিচাৰে; মধ্যমে ধন আৰু মান—দুয়ো বিচাৰে। উত্তমে কেৱল মান বিচাৰে; কিয়নো মানেই মহৎজনৰ ধন।

Verse 14

वने ऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभु क्षिता मांसनिरीक्षणं च / धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते

বনতেও সিংহ কাকো নমে নাহি; ভোকত থাকিলেও সি মাংসকেই চায়। তেনেদৰে সুকুলত জন্মা লোক ধনহীন হলেও নীচ আৰু লজ্জাজনক কৰ্ম নকৰে।

Verse 15

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने / नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता

বনত সিংহৰ ন অভিষেক হয়, ন কোনো সংস্কাৰ; যাৰ শক্তি আৰু সাহস সদায় উজ্জ্বল, তাৰ মৃগৰাজত্ব আপুনি জন্মে।

Verse 16

वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी / वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते

অসাৱধান বণিক, ধূৰ্ত, অহংকাৰী, ভোগবিলাসী ভিক্ষু, ধন নথকাতো কামাসক্ত, বাৰাঙ্গনা আৰু কটু ভাষী—ইহঁতে সত্য ধৰ্মকৰ্ম আৰম্ভ নকৰে।

Verse 17

दाता दरिद्रः कृपणोर्ऽथयुक्तः पुत्त्रो ऽविधेयः कुजनस्य सेवा / परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च

দুশ্চৰিতৰ পৰা পাঁচ বিপদ জন্মে—দাতা দৰিদ্ৰ হয়, কৃপণ ধনী হয়, পুত্ৰ অবিধেয় হয়, কুজনৰ সেৱা কৰিবলগীয়া হয়, আৰু পৰোপকাৰত ৰত অৱস্থাত মানুহৰ মৃত্যু ঘটে।

Verse 18

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा / दारिद्रयाभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः

প্ৰিয়াৰ বিয়োগ, স্বজনৰ অপমান, ঋণৰ অৱশিষ্ট বোজা, কুজনৰ সেৱা, আৰু দাৰিদ্ৰ্য আহিলে মিত্ৰৰ বিমুখতা—এই পাঁচ অগ্নি নথকাতো তীব্ৰ দহে।

Verse 19

चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रो ऽप्यसिधारतुल्याः / नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः

সহস্ৰ চিন্তাৰ মাজত চাৰিটা চিন্তা তৰোৱালৰ ধাৰাৰ দৰে তীক্ষ্ণ—নীচৰ অপমান, ক্ষুধাৰ্ত/আশ্ৰিত কলত্ৰ, স্বামীৰ প্ৰতি বিরক্তা পত্নী, আৰু স্বজনজনিত বাধা।

Verse 20

वश्यश्च पुर्त्रेर्ऽथ करी च विद्या अरोगिता सज्जनसङ्गतिश्च / इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुः खस्य मूलोद्धरणानि पञ्च

দুখৰ মূল উভালি পেলোৱা পাঁচ—বশ্য পুত্ৰ, উপকাৰী ধন, বিদ্যা, আৰোগ্য, সজ্জন-সঙ্গ, আৰু প্ৰিয় অনুগতা/সমৰস পত্নী।

Verse 21

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृग मीना हताः पञ्चबिरेव पञ्च / एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च

হৰিণ, হাতী, পতংগ, ভ্ৰমৰ আৰু মাছ—এই পাঁচো এক-এক বিষয়তেই বিনষ্ট হয়। তেন্তে যি প্ৰমত্ত মানুহে পাঁচ ইন্দ্ৰিয়ে পাঁচ বিষয় ভোগ কৰে, সি কেনেকৈ বিনাশ নাপাব?

Verse 22

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः / पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि

বৃহস্পতিসম বিদ্বান হলেও পাঁচ প্ৰকাৰ বিপ্ৰ পূজ্য নহয়—অধৈৰ্য, কৰ্কশভাষী, স্তব্ধ/অহংকাৰী, কুচেল/মলিন, আৰু নিমন্ত্ৰণ নোহোৱাকৈ নিজে আহি পৰা।

Verse 23

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च / पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः

দেহধাৰীৰ জন্মৰ লগে লগে পাঁচটা বিষয় নিৰ্ধাৰিত হয়—আয়ু, কৰ্ম, ধন, বিদ্যা আৰু মৃত্যুো।

Verse 24

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे / पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च (ह्येते) गुणाः स्मृताः

পৰ্বত আৰোহণত, পানী পাৰ হোৱাত, গোকুল (গোধন) ৰক্ষাত, দুষ্টক দমন কৰাত আৰু পতিতক উঠাই তোলাত—এই পাঁচ গুণ প্ৰশংসনীয় বুলি স্মৃত।

Verse 25

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः / पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च

মেঘছাঁয়াৰ দৰে দুষ্টৰ প্ৰতি প্ৰীতি আৰু পৰনাৰীৰ সৈতে সঙ্গতি ক্ষণস্থায়ী। এই পাঁচেই অস্থিৰ—এনে ভাব, যৌৱন আৰু ধনো।

Verse 26

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् / अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम्

এই সংসাৰত জীৱন অস্থিৰ; ধন আৰু যৌৱনো অস্থিৰ। পুত্ৰ-দাৰাদি সকলো অস্থিৰ—কেৱল ধৰ্ম, কীৰ্তি আৰু যশ স্থিৰ।

Verse 27

शत जीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी / व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम्

শতবছৰৰ জীৱনো অতি অল্প; ৰাতিয়ে তাৰ অর্ধেক হৰণ কৰে। যি থাকে, তাৰো অর্ধেক ব্যাধি, শোক, জৰা আৰু ক্লেশে নিষ্ফল হয়।

Verse 28

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिञ्चिदर्धमधिकं बाल्यस्य काले गतम् / किञ्चिद्वन्धुवियोगदुः खमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम्

মানুহৰ আয়ু শতবছৰ পৰিমিত; তাৰ অর্ধেক ৰাতিত (নিদ্ৰাত) গুচি যায়। অৱশিষ্ট অর্ধৰো অর্ধাধিক বাল্যাদি পৰাধীন অৱস্থাত কটায়। কিছু সময় বন্ধুবিয়োগৰ দুঃখ আৰু মৃত্যুশোকে, কিছু সময় ৰাজসেৱাত নষ্ট হয়। যি অলপ থাকে, সেয়া পানীৰ ঢৌৰ গৰ্ভৰ দৰে চঞ্চল—তেনে হলে মানিনামৰ মানৰেই বা কি ভিত্তি?

Verse 29

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् / मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा

এই জগতত অহোৰাত্ৰময় কাল জৰা-ৰূপে বিচৰণ কৰে; আৰু মৃত্যু জীৱসমূহক সাপেযেনে বায়ুক গিলি পেলায় তেনেদৰে গ্ৰাস কৰে।

Verse 30

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् / सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम्

চলা বা থিয় হোৱা, জাগি থকা বা শুই থকা—যদি সকলো সত্ত্বৰ হিতৰ প্ৰতি চেতনা নাথাকে, তেন্তে সেই কৰ্ম পশুৰ দৰে নড়াচড়া মাত্ৰ।

Verse 31

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमये बहुभिर्वितर्कितस्य / उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः

যাৰ বুদ্ধি হিত-অহিত বিচাৰশূন্য, যি শাস্ত্ৰশ্ৰৱণ সময়ত বহু তৰ্ক-বিতৰ্ক কৰে, কিন্তু উদৰভৰণতেই তুষ্ট—এনে ‘পুৰুষ-পশু’ আৰু পশুৰ মাজত কি পাৰ্থক্য?

Verse 32

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः / विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः

যাৰ যশ শৌৰ্য, তপ, দানত প্ৰথিত নহয়; আৰু বিদ্যা বা অৰ্থলাভতো খ্যাতি নাই—সেইজন সঁচাকৈ মাত্ৰ মাতৃৰ উচ্চাৰিত নাম।

Verse 33

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः / तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

যি জীৱন ক্ষণমাত্ৰ হলেও বিজ্ঞান, বিক্ৰম আৰু যশেৰে—অভঙ্গ মানসহ—মানুহৰ মাজত প্ৰথিত হয়, তত্ত্বজ্ঞানীয়ে তাকেই ‘জীৱন’ বুলি কয়; কাকো দীৰ্ঘকাল জীয়ে আৰু বলিও খায়।

Verse 34

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन / सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

ধন আৰু মান নথকা জীৱনৰ কি মূল্য? ভয় আৰু সন্দেহে কঁপা বন্ধুৰে কি উপকাৰ? সিংহৰ দৰে দৃঢ়ব্ৰত হওঁক—আগবাঢ়া, বিষাদ নকৰিবা; কাকো দীৰ্ঘদিন জীয়াই থাকে আৰু বলিৰ অংশ ভোগ কৰে।

Verse 35

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये / किं तस्य जीवितफलेनमनुष्यलोके काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

যি নিজৰ প্ৰতিও চিন্তা নকৰে, গুৰুৰ প্ৰতিও নহয়, আশ্ৰিতসকলৰ প্ৰতিও নহয়; দীনৰ ওপৰত দয়া নকৰে আৰু বন্ধুৰ কামত কাষত নাথাকে—মানৱলোকে তাৰ জীৱনৰ ফল কি? কাকো দীৰ্ঘদিন জীয়াই থাকে আৰু বলি ভোগ কৰে।

Verse 36

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च / स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति

যাৰ দিনবোৰ ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম এই ত্ৰিবৰ্গশূন্য হৈ আহে-যায়, সি শ্বাস ল’লেও সঁচাকৈ জীয়াই নাথাকে; সি লোহাৰৰ ভস্ত্ৰাৰ দৰে।

Verse 37

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता / ये पराधीनकर्माणो जीवन्तो ऽपि च ते मृताः

সাফল্য স্বাধীন আৰু ধৰ্মসন্মত জীৱনত; পৰাধীনতাত নহয়। যিসকলৰ কৰ্ম অন্যৰ অধীন, তেওঁলোক জীয়াই থাকিলেও মৃতসম।

Verse 38

सु(स्व) पूरा वै कापुरुषाः सु(स्व) पूरो मूषिकाञ्जलिः / असन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति

নীচ মানুহ যেন ইঁদুৰৰ মুঠিভৰ সামান্যতেই ‘সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত’; কিন্তু অসন্তুষ্ট ক্ষুদ্ৰচিত্ত মানুহ অলপ লাভতো তৃপ্ত নহয়।

Verse 39

अभ्रच्छाया तृणादग्निर्नोचसेवा पथो जलम् / वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्वुदोपमाः

মেঘৰ ছাঁ, শুকান ঘাঁহৰ জুই, দুষ্টৰ সেৱা, পথত পোৱা পানী, বেশ্যাৰ প্ৰতি আসক্তি আৰু খলৰ প্ৰতি প্ৰীতি—এই ছয়ো বুদবুদৰ দৰে ক্ষণস্থায়ী।

Verse 40

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते / जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम्?

বাক্য সুগঠিত আৰু অৰ্থবহ হলেও তাতেই লোক সুখী নহয়। জীৱন মানৰ ওপৰত স্থিত; মান ম্লান হলে সুখ ক’ত?

Verse 41

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् / बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम्

অবলৰ বল ৰজা; শিশুৰ বল তাৰ কান্দোন। মূৰ্খৰ বল মৌনতা; আৰু চোৰৰ বল মিছা।

Verse 42

यथायथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति / तथातथास्य मेधा स्याद्विज्ञानं चास्य रोचते

যেনেকৈ যেনেকৈ মানুহে শাস্ত্ৰক সম্যকভাৱে বুজি পায়, তেনেকৈ তেনেকৈ তাৰ মেধা বৃদ্ধি পায় আৰু সত্য-বিবেকজ্ঞান তাৰ বাবে ৰুচিকৰ আৰু স্পষ্ট হয়।

Verse 43

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् / तथातथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः

যেনেকৈ যেনেকৈ মানুহে কল্যাণ আৰু সদ্‌গুণত মন স্থাপন কৰে, তেনেকৈ তেনেকৈ সি সকলো ঠাইতে লোকৰ প্ৰিয় হৈ গ্ৰহণীয় (আলিঙ্গিত) হয়।

Verse 44

लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः / तस्माल्लोभो न कर्तव्यः प्रमादो नोन विश्वसेत्

লোভ, প্ৰমাদ আৰু অন্ধবিশ্বাস—এই তিনিটাই মানুহক বিনাশ কৰে। সেয়ে লোভ নকৰিবা, অসাৱধান নহ’বা, আৰু পৰীক্ষা নকৰাকৈ বিশ্বাস নকৰিবা।

Verse 45

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् / उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै ह्यभीतवत्

যেতিয়ালৈকে ভয় (আপদ) আহি নাপায়, তেতিয়ালৈকে মাথোঁ তাৰ ভয় কৰা উচিত। কিন্তু তীব্ৰ ভয় উপস্থিত হ’লে, নিৰ্ভয় যেন স্থিৰ হৈ থিয় হ’ব লাগে।

Verse 46

ऋणशेषं चाग्निशेषं व्याधिशेषं तथैव च / पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत्

ঋণৰ বাকী, আগুনৰ অৱশিষ্ট অঙ্গাৰ, আৰু ৰোগৰ অৱশেষ—এইবোৰ বাৰে বাৰে বৃদ্ধি পায়। সেয়ে কোনো শেষ ৰাখি থমকি নাথাকিবা; সম্পূৰ্ণ কৰা।

Verse 47

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् / न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत्

যিয়ে প্ৰতীকূল কৰিছে, তাৰ প্ৰতি প্ৰতিকাৰ কৰিব পাৰি; যিয়ে হানি কৰিছে, তাৰ প্ৰতি প্ৰতিহানি কৰিব পাৰি। দুষ্টৰ ক্ষেত্ৰত তেনে আচৰণত মই দোষ নেদেখোঁ।

Verse 48

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् / वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिं तथा

যিয়ে আড়ালে কাম নষ্ট কৰে আৰু সন্মুখত মিঠা কথা কয়—এনে বন্ধুক ত্যাগ কৰা উচিত; সি মায়াময় শত্রু।

Verse 49

दुर्जनस्य हि संगेन सुजनो ऽपि विनश्यति / प्रसन्नमपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम्

দুৰ্জনৰ সঙ্গত সজ্জনো বিনষ্ট হয়; যেনেকৈ নিৰ্মল পানীও কাদামাটিৰে মিশিলে কলুষিত হয়।

Verse 50

स भुङ्क्ते सद्विजो भुङ्क्ते समशेषनिरूपणम् / तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः

সেও ফল ভোগ কৰে, সৎ দ্বিজেও ভোগ কৰে—এইটো সম্পূৰ্ণ স্থিৰ উপদেশ। সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে দ্বিজক যথোচিত পূজা-সন্মান কৰিব লাগে।

Verse 51

तद्भुज्यते यद्द्विजभुक्तशेषं स बुद्धिमान्यो न करोति पापम् / तत्सौहृदं यक्रियते परोक्षे दम्भैर्विना यः क्रियते स धर्मः

দ্বিজে ভোজন কৰাৰ পাছত যি অৱশিষ্ট অন্ন ভোজে, সি বুদ্ধিমান; সি পাপ নকৰে। আৰু যি সৌহাৰ্দ্য অনুপস্থিতিতেও ৰক্ষা কৰা হয়, আৰু যি আচৰণ দম্ভবিহীন—সেয়াই সত্য ধৰ্ম।

Verse 52

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् / धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति नैतत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

য’ত বৃদ্ধজন নাই, সেয়া সভা নহয়; আৰু যিসকলে ধৰ্ম নকয়, তেওঁলোক সত্য বৃদ্ধ নহয়। য’ত সত্য নাই, ত’ত ধৰ্ম নাই; আৰু ছলমিশ্ৰিত কথা সত্য নহয়।

Verse 53

ब्राह्मणो ऽपि मनुष्याणामादित्यश्चैव तेजसाम् / शिरो ऽपि सर्वगात्राणां व्रतानां सत्यमुत्तमम्

মানুহৰ মাজত ব্ৰাহ্মণ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু তেজৰ মাজত সূৰ্য শ্ৰেষ্ঠ। যেনেকৈ সকলো অঙ্গৰ মাজত শিৰ উত্তম, তেনেকৈ সকলো ব্ৰতৰ মাজত সত্য উত্তম।

Verse 54

तन्मङ्गलं यत्र मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्य सेवा / तदर्जितं यत्स्वजनेन भुक्तं तद्गर्जितं यत्समरे रिपूणाम्

য’ত মন প্ৰসন্ন আৰু শান্ত হয়, সেই ঠাই মঙ্গলময়। যি জীৱন পৰাধীন সেৱাত আবদ্ধ নহয়, সেয়াই সত্য জীৱন। যি ধন স্বজনসকলে ভোগ কৰে, সেয়াই যথাৰ্থ অৰ্জিত। আৰু শত্রুৰ বিৰুদ্ধে সমৰত যি বীৰত্ব প্ৰকাশ পায়, সেয়াই প্ৰকৃত গর্জন।

Verse 55

सा स्त्रीया न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः / तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः

স্ত্ৰীৰ কাৰণে পুৰুষে মদ (অহংকাৰ/মোহ) নকৰিব; তৃষ্ণা ত্যাগ কৰোঁতাই সত্য সুখী। য’ত বিশ্বাস থাকে, সেয়াই মিত্ৰ। যিয়ে ইন্দ্ৰিয়সমূহ জয় কৰিছে, সেয়াই জিতেন্দ্ৰিয়।

Verse 56

तत्र मुक्तादरस्नेहो विलुप्तं यत्र सौहृदम् / तदेव केवलं श्लघ्यं यस्यात्मा क्रियते स्तुतौ

য’ত আদৰ আৰু স্নেহ ত্যাগ কৰা হৈছে, আৰু য’ত সৌহাৰ্দ্য লোপ পাইছে—সত্যতে শ্লাঘ্য কেৱল সেয়াই, য’ত স্তুতিত নিজৰ আত্মাক বিষয় কৰা নহয়।

Verse 57

नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कलस्य च / मूलान्वेषो न कर्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते

নদী, অগ্নিহোত্ৰ, মহাভাৰত আৰু কাল—ইহঁতৰ মূল অনুসন্ধান নকৰিব; কিয়নো মূললৈ গ’লেও দোষ হ্ৰাস নাপায় (আৰু নিবারণো নহয়)।

Verse 58

लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तं च मैथुनम् / षैशुन्यं जनवार्तान्तं वित्तं दुः खत्रयान्तकम्

নদীসমূহ লৱণজল (সমুদ্ৰ)ত শেষ হয়; আৰু মৈথুন স্ত্ৰী-পুৰুষৰ ভেদত পৰ্যবসান পায়। ক্ষুদ্ৰ কথা-চুগলী জনৱাৰ্তাত (লোকগুজৱত) শেষ হয়; আৰু ধন শেষত ত্ৰিবিধ দুখৰ কাৰণ হয়।

Verse 59

राज्यश्रीर्ब्रह्मशापान्ता पापान्तं ब्रह्मवर्चसम् / आचान्तं घोषवासान्तं कुलस्यान्तं स्त्रिया प्रभो (भुः)

হে প্ৰভু! ব্ৰাহ্মণৰ শাপে ৰাজ্যশ্ৰী ক্ষয় হয়; পাপে ব্ৰহ্মৱৰ্চস নষ্ট হয়। আচমন অৱহেলাত শুচিতা শেষ হয়; ঘোষবাসত নিত্যবাসে সেই বাসো বিনষ্ট হয়; আৰু স্ত্ৰীৰ কাৰণে কুলৰ অন্ত ঘটে।

Verse 60

सर्वे क्षयान्ता निलयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः / संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

সকলো বাসস্থান শেষত ক্ষয় পায়; সকলো উচ্চতা শেষত পতনত শেষ হয়। সকলো সংযোগ বিচ্ছেদত শেষ হয়—আৰু জীৱনো নিশ্চয়েই মৃত্যুত শেষ হয়।

Verse 61

यदीच्छेत्पुनरागन्तुं नातिदूरमनुव्रजेत् / उदकान्तान्निवर्तेत स्निग्धवर्णाच्च पादपात्

যদি কোনোবাই পুনৰ আহিবলৈ ইচ্ছা কৰে, তেন্তে সি অতি দূৰলৈ অনুসৰণ নকৰিব। পানীৰ সীমাতেই উভতি আহিব, আৰু চকচকে বৰ্ণৰ গছ দেখিলেও তাতৰ পৰা উভতি আহিব।

Verse 62

अनायके न वस्तव्यं न चैव बहुनायके / स्त्रीनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बालनायके

য’ত নায়ক নাই ত’ত বাস নকৰিব, আৰু য’ত বহু নায়ক আছে ত’তো নকৰিব। য’ত স্ত্ৰী নায়িকা ত’ত বাস নকৰিব; য’ত বালক নায়ক ত’ত বাস কৰিব পাৰি।

Verse 63

पिता रक्षति कौमारे भत्ता रक्षति यौवने / पुत्रस्तु स्थविरे काले न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

শৈশৱত পিতা তাইক ৰক্ষা কৰে, যৌৱনত স্বামী ৰক্ষা কৰে, আৰু বৃদ্ধাৱস্থাত পুত্ৰ ৰক্ষা কৰে—সেয়ে স্ত্ৰীক স্বাতন্ত্র্যৰ যোগ্য বুলি ধৰা নহয়।

Verse 64

त्यजेद्वन्ध्यामष्टमे ऽब्दे नवमे तु मृतप्रिजाम् / एकादशे स्त्रीजननीं सद्यश्चाप्रियावादिनीम्

অষ্টম বছৰত বন্ধ্যা পত্নীক, নবমত যাৰ সন্তান মৰি যায় তেনে পত্নীক, একাদশত কেৱল কন্যা জননী পত্নীক—আৰু অপ্রিয়/কটু বাক্য কোৱা পত্নীক তৎক্ষণাৎ ত্যাগ কৰা উচিত।

Verse 65

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भिया परिजनस्य च / अर्थादपेतमर्यादास्त्रयस्तिष्ठन्ति भर्तृषु

মানুহৰ অসহায়তা আৰু পৰিয়ালৰ ভয়ৰ বাবে, ধনৰ লোভত মৰ্যাদা ত্যাগ কৰা তিনিধৰণৰ লোক কৰ্তৃত্বশীল স্বামীৰ ওচৰত আঁকোৱালি ধৰে।

Verse 66

अश्वं श्रान्तं गजं मत्तं गावः प्रथमसूतिकाः / अनूदके च मण्डूकान्प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत्

ক্লান্ত ঘোঁৰা, মত্ত হাতী, প্ৰথমবাৰ পোৱালি দিয়া গাই, আৰু পানী নথকা ঠাইত থকা বেঙ—এইবোৰৰ পৰা জ্ঞানী মানুহে দূৰে থাকিব।

Verse 67

अर्थातुराणां न सुहृन्न बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा / चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः

ধনৰ ব্যাকুলতাত ন বন্ধু থাকে ন আত্মীয়; কামৰ ব্যাকুলতাত ন ভয় থাকে ন লাজ। চিন্তাৰ ব্যাকুলতাত ন সুখ ন নিদ্ৰা; ক্ষুধাৰ ব্যাকুলতাত ন বল ন তেজ থাকে।

Verse 68

कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यवरस्य च / परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च

দৰিদ্ৰৰ, পৰৰ সেৱা কৰি জীৱিকা চলোৱা লোকৰ, পৰস্ত্ৰী-আসক্তৰ, আৰু পৰধন হৰণকাৰীৰ—নিদ্ৰা ক’ত?

Verse 69

सुखं स्वपित्यनृणवान्व्याधिमुक्तश्च यो नरः / सावकाशस्तु वै भुङ्क्ते यस्तु दारैर्न सङ्गतः

যি মানুহ ঋণমুক্ত আৰু ৰোগমুক্ত, সি সুখে নিদ্ৰা যায়। আৰু যি পত্নী‑গৃহৰ আসক্তি‑বন্ধনত নাজড়ায়, সিয়েই অৱকাশসহ জীৱনৰ সত্য আনন্দ ভোগ কৰে।

Verse 70

अम्भसः परिमाणे उन्नतं कमलं भवेत् / स्वस्वामिना बलवता भृत्यो भवति गर्वितः

পানীৰ পৰিমাণ অনুসৰি পদ্ম উঁচুতে উঠে। তেনেদৰে শক্তিমান নিজৰ স্বামীৰ আশ্ৰয় পালে ভৃত্যও গৰ্বিত হয়।

Verse 71

स्थानस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ / स्थानच्युतस्य तस्यैव क्लेदशोषणकारकौ

নিজ স্থানত থকা পদ্মক মিত্ৰ, বৰুণ আৰু ভাস্কৰ পোষণ কৰে। কিন্তু সেই পদ্ম স্থানচ্যুত হ’লে, সিহঁতেই তাৰ আর্দ্ৰতা শুকুৱাই দিয়া কাৰণ হয়।

Verse 72

ये पदस्थस्य मित्त्राणि ते तस्य रिपुतां गताः / भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थलोद्धरणशोषणः

পদত থাকোঁতে যিসকল বন্ধু, পাছত সিহঁতেই শত্রু হয়। যেন সূৰ্য জলে থকা পদ্মত প্ৰীত; কিন্তু তাক স্থললৈ তুলিলে সেই সূৰ্যই তাক শুকুৱাই দিয়ে।

Verse 73

स्थानस्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः / स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः

নিজ স্থানত থকা বস্তু পূজ্য হয়, আৰু নিজৰ পদত স্থিত লোকো সন্মান পায়। কিন্তু স্থানভ্ৰষ্ট হ’লে পূজ্য নাথাকে—চুলি, দাঁত, নখ, আৰু মানুহো (সদাচাৰচ্যুত হলে)।

Verse 74

आचारः कुलमाख्यति देशमाख्याति भाषितम् / सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम्

আচৰণে কুলৰ পৰিচয় প্ৰকাশ পায়, আৰু কথাবাৰ্তাই দেশ-প্ৰদেশ চিনায়। সম্ভ্ৰমভৰা মনোযোগে স্নেহ প্ৰকাশ হয়, আৰু দেহে আহাৰ আৰু ভোজন-ৰীতি প্ৰকাশ কৰে।

Verse 75

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् / वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वथा

সাগৰত পৰি থকা বৰষুণ বৃথা; তৃপ্ত মানুহক দিয়া আহাৰ বৃথা। সমৃদ্ধজনক দান বৃথা; তেনেদৰে নীচ-অযোগ্যজনৰ বাবে কৰা পুণ্যও বৃথা।

Verse 76

दूरस्थो ऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदये स्थितः / हृदयादपि निष्क्रान्तः समीपस्थो ऽपि दूरतः

যি কাৰোবাৰ হৃদয়ত বাস কৰে, সি দূৰত থাকিলেও ওচৰ; আৰু যি হৃদয়ৰ পৰা ওলাই গ’ল, সি ওচৰত থাকিলেও দূৰ।

Verse 77

मुखभङ्गः स्वरो दीनो गात्रस्वेदो महद्भयम् / मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके

মুখবিকৃতি, দীন স্বৰ, অংগত ঘাম, আৰু মহাভয়—মৰণকালত যি লক্ষণ দেখা যায়, সেয়াই যাচকৰ মাজতো দেখা যায়।

Verse 78

कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च / शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम्

কুঁজো হোৱা, কীটৰ আঘাতে পীড়িত হোৱা, বতাহত তাড়িত হোৱা, বা শিখৰত বাস কৰিবলৈ বাধ্য হোৱা—এনে জন্ম বৰ হিচাপেও যাচনীয় নহয়।

Verse 79

जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां यतः / कान्यो ऽधिकतरस्तस्य योर्ऽथो याति न लाघवम्

জগত্পতি ভগৱান বিষ্ণুৱেও প্ৰাৰ্থনা কৰি বামন-ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল; তেন্তে তেখেততকৈ মহান কোন? যাঁৰ উদ্দেশ্য কেতিয়াও হীনতা বা অপূৰ্ণতালৈ নাযায়।

Verse 80

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः / सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बकायथा

যিসকল শিশুক পঢ়োৱা নহয়, তেওঁলোকৰ বাবে মাক শত্রুৰ দৰে আৰু বাপেক বৈৰীৰ দৰে হয়; তেওঁলোকে সভাত শোভা নাপায়—হাঁহৰ মাজত বকৰ দৰে।

Verse 81

विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः / विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्यविहीनः पशुः

বিদ্যা কুৰূপকো ৰূপতকৈ অধিক অলংকাৰ দিয়ে; বিদ্যা অতি গোপন ধন। বিদ্যা মানুহক সাধু আৰু জনপ্ৰিয় কৰে; বিদ্যা গুৰুসকলৰো গুৰু। বিদ্যা স্বজনৰ দুখ নাশ কৰে; বিদ্যা পৰম দেৱতা। ৰজাসকলৰ মাজত বিদ্যা পূজিত; বিদ্যাহীন মানুহ পশুসমান।

Verse 82

गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते / अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः

ঘৰৰ ভিতৰত সঞ্চিত আৰু লাগি থকা ধন দেখা যায়; সেয়া সকলো সম্পূৰ্ণৰূপে হৰণীয়। কিন্তু বিদ্যা আনেহে কেঢ়ি ল’ব নোৱাৰে।

Verse 83

शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च / कथयामास वैपूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः / शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च

পূৰ্বে ভগৱান বিষ্ণুৱে শৌনকৰ নীতিসাৰ আৰু নিজৰ সৰ্বব্যাপিতাৰ উপদেশ বৰ্ণনা কৰিছিল; তাত শংকৰে শুনিছিল। শংকৰৰ পৰা ব্যাসে শুনিলে, আৰু ব্যাসৰ পৰা আমিও শুনিলোঁ।