Adhyaya 112
Sevaka-parīkṣā (Testing and Appointment of Servants) and Rājadharma Outcomes
আচাৰখণ্ডৰ ৰাজধৰ্ম আৰু সদাচাৰৰ উপদেশ আগবঢ়াই সূতে সেৱকৰ তিনিধৰণ (উত্তম, মধ্যম, অধম) বৰ্ণনা কৰি কয় যে স্বভাৱ অনুসাৰে কামতহে নিযুক্তি দিব লাগে। সোণ পৰীক্ষাৰ দৰে চাৰিধৰণ পৰীক্ষা—শৃঙ্খলা/বিনয়, আচৰণ, দক্ষতা আৰু কৰ্ম—উল্লেখ কৰিছে। তাৰ পিছত কোষাধ্যক্ষ, ৰত্ন-পৰীক্ষক, সেনাপতি, প্ৰতীহাৰ, লেখক, দূত, ধৰ্মাধ্যক্ষ/বিচাৰক, ৰান্ধনি, চিকিৎসক আৰু ৰাজপুৰোহিতৰ আদৰ্শ যোগ্যতা বৰ্ণিত। অবিশ্বাস্য স্বভাৱৰ লোকক নিযুক্তি নকৰিবলৈ সতৰ্কতা দিয়া হৈছে; দুষ্ট ব্যক্তি পণ্ডিত হ’লেও বিপদজনক বুলি কোৱা হৈছে। নিষ্ঠুৰ, লোভী, কপট, ভীতু বা অদক্ষ সেৱক ত্যাগ, দুৰ্গত অস্ত্ৰসঞ্চয়, শক্তি সঞ্চয়ৰ বাবে সন্ধি, আৰু মূৰ্খক পদত নথাপনৰ নীতি দিয়া হৈছে। শেষত কোৱা হয়—সেৱকৰ কৰ্মে ৰজাৰ সমৃদ্ধি সূক্ষ্মভাৱে বৃদ্ধি-হ্ৰাস পায়; শাসন আৰু ধৰ্ম অবিচ্ছেদ্য।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः सूत उवाच / भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः / नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु
সূত ক’লে—ভৃত্য বহু প্ৰকাৰ: উত্তম, অধম আৰু মধ্যম। তেওঁলোকক যোগ্যতা অনুসাৰে কেৱল তিনিধৰণৰ কৰ্মতেই নিয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 2
भृत्ये परिक्षणं वक्ष्ये यस्ययस्य हि यो गुणः / तमिमं संप्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल
এতিয়া মই ভৃত্য/সেৱকৰ পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰিম—যাৰ যাৰ যি গুণ থাকিব লাগে। পৰম্পৰাত যিদৰে কোৱা হৈছে, সিদৰে মই ইয়াক স্পষ্টকৈ ক’ম।
Verse 3
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः / तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा
যেনেকৈ সোণ চাৰিধৰণে পৰীক্ষা কৰা হয়—ঘঁহা, কটা, তাপ দিয়া আৰু আঘাত কৰা দ্বাৰা—তেনেকৈ ভৃতককো চাৰিটা দিশে পৰীক্ষা কৰিব লাগে: ব্ৰত/শৃঙ্খলা, শীল, কলা/দক্ষতা আৰু কৰ্ম।
Verse 4
कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः / रूपवान्सुप्रसन्नश्च कोशाध्यक्षो विधीयते
যি উত্তম কুল, শীল আৰু গুণেৰে যুক্ত, সত্য-ধৰ্মত পৰায়ণ, ৰূপৱান আৰু সদা প্ৰসন্নচিত্ত—তাক কোষাধ্যক্ষ (ভঁৰাল/ধনৰ অধীক্ষক) ৰূপে নিযুক্ত কৰিব লাগে।
Verse 5
मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवे द्रत्नपरीक्षकः / बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते
যি মূল্য আৰু ৰূপ পৰীক্ষা কৰাত নিপুণ, সি ৰত্ন-পৰীক্ষক হয়; আৰু যি বল-অবল (শক্তি-দুৰ্বলতা) ভালদৰে জানে, তাক সেনাধ্যক্ষ ৰূপে নিযুক্ত কৰা উচিত।
Verse 6
इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः / अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते
যি আনৰ ইঙ্গিত আৰু বাহ্য-আকাৰৰ তত্ত্ব বুজে, বলৱান আৰু প্ৰিয়দৰ্শন, অপ্ৰমাদী (সতর্ক) আৰু কৰ্মত দৃঢ়-নির্ণায়ক—তাকেই প্ৰতীহাৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 7
मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः / सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः
যি মেধাৱী, বাক্পটু, প্ৰাজ্ঞ, সত্যবাদী আৰু জিতেন্দ্ৰিয়, লগতে সকলো শাস্ত্ৰৰ সম্যক্ অধ্যয়নত পাৰদৰ্শী—সেইজন সাধু; সেইজনেই লেখক (লিপিক) হ’বলৈ যোগ্য।
Verse 8
बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः / क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते
যি বুদ্ধিমান, বিবেকী, পৰচিত্ত চিনাক্ত কৰিব পৰা, স্বভাৱত কঠোৰ আৰু আদেশমতে কথাই কোৱা—তাকেই যমদূত (দূত) হিচাপে নিযুক্ত কৰা হয়।
Verse 9
समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितो ऽथ जितेन्द्रियः / शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते
যি সমগ্ৰ স্মৃতি-শাস্ত্ৰৰ জ্ঞাতা, পণ্ডিত, জিতেন্দ্ৰিয়, আৰু শৌৰ্য-ৱীৰ্য তথা সদ্গুণে সমৃদ্ধ—তাকেই ধৰ্মাধ্যক্ষ (ধৰ্মৰ তত্ত্বাবধায়ক/বিচাৰক) হিচাপে নিযুক্ত কৰা হয়।
Verse 10
पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः / शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते
যি পিতৃ-পৈতামহ কৰ্মত দক্ষ, শাস্ত্ৰজ্ঞ, সত্যভাষী, শুচি আৰু দৃঢ়—তাকেই সূপকাৰ (উত্তম ৰান্ধনী) বুলি কোৱা হয়।
Verse 11
आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः / आयुः शीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते
যি আয়ুৰ্বেদত অভ্যাস কৰিছে, সকলোৰে বাবে প্ৰিয়দৰ্শন, আৰু আয়ু, শীল আৰু গুণে সমৃদ্ধ—সেইজনেই প্ৰকৃত বৈদ্য (চিকিৎসক) বুলি গণ্য।
Verse 12
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहमपरायणः / आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहित
যি বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ তত্ত্বজ্ঞ, জপ-হোমত সদা পৰায়ণ আৰু নিত্য আশীৰ্বাদ দানত তৎপৰ—সেইজনেই ৰজাৰ ৰাজপুৰোহিত।
Verse 13
लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः / आलस्ययुक्तश्चैद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा
লেখক, পাঠক, গণক, আনৰ কামত বাধা দিওঁতা, আৰু আলস্যযুক্ত ৰজা—এনেকুৱা লোকক কৰ্মত সদায় পৰিহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 14
द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तदारुणम् / खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम्
দুষ্ট লোক আৰু সাপৰ মুখ—দ্বিজিহ্ব, ভয় জগোৱা, নিষ্ঠুৰ আৰু একান্ত নিৰ্দয়—কেৱল অপকাৰৰ বাবেই আছে।
Verse 15
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतो ऽपिसन् / मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः
দুৰ্জনক পৰিহাৰ কৰিব লাগে, সি বিদ্যাৰে অলংকৃত হলেও; মণিৰে ভূষিত সাপ কি ভয়ংকৰ নহয়?
Verse 16
अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते / विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुः सहं सन्निपतेत्सदा मुखे
যি অকাৰণে ক্ৰোধ ধৰি থাকে, তেনে খলৰ পৰা কাৰ ভয় নোজাগে? মহাসাপৰ বিষ ভয়ংকৰ, কিন্তু কুটিলৰ দুঃবচন তাতোকৈও অসহ্য—সেইটো বাৰে বাৰে মুখত আঘাত কৰে।
Verse 17
तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् / अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते
যি ভৃত্য উদ্দেশ্যত সমান, সামৰ্থ্যত সমান, মর্মজ্ঞ, পৰিশ্ৰমী আৰু ৰাজ্যভাৰৰ অর্ধ বহনকাৰী—তাক যি হত্যা কৰে, সি ধৰ্মতঃ হত্যাকাৰী বুলি গণ্য নহয়।
Verse 18
शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च / प्रागेव पश्चाद्विपरी तरुपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति
ভৃত্য শূৰ, মৃদু-মধুৰ বাক্যভাষী, জিতেন্দ্ৰিয় আৰু সত্যাধিষ্ঠিত পৰাক্ৰমী হলেও—যিসকল আগতে একৰূপ আৰু পাছত স্বভাৱত বিপৰীত হয়, তেওঁলোক হিতকাৰী ভৃত্য নহয়।
Verse 19
निरालस्याः सुसन्तुष्टाः प्रतिबोधकाः / सुखदुः खसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः
আলস্যহীন, সন্তুষ্ট, সময়মতে বোধ-সতৰ্কতা দিয়া সক্ষম, আৰু সুখ-দুখত সমবুদ্ধি ধীৰ ভৃত্য—জগতত দুৰ্লভ।
Verse 20
क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः / दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः / अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः
যি ক্ষমা আৰু দানশূন্য, ক্ৰূৰবুদ্ধি আৰু নিন্দুক; দম্ভী, কপটী, শঠ আৰু লোভযুক্ত; অক্ষম আৰু ভয়ভীত—তাক ৰজাই নিশ্চয় ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 21
सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च / दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत्
সুসজ্জিত অস্ত্ৰ আৰু বিভিন্ন শস্ত্ৰ দুৰ্গত প্ৰৱেশ কৰাব লাগে; তাৰ পাছত শত্ৰুক নিপাত কৰিব লাগে।
Verse 22
षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः / पश्यन्सञ्चितमात्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत्
ৰাজাই ছয় মাহ বা এক বছৰলৈ সন্ধি কৰিব পাৰে; আৰু নিজৰ বল-সম্পদ সঞ্চিত দেখি পাছত পুনৰ শত্রুক নিপাত কৰিব।
Verse 23
मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयो ऽप्येते महीपतेः / अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम्
যি ৰজাই মূৰ্খক পদত নিয়োগ কৰে, তাৰ বাবে তিনিটা ফল হয়—অপযশ, অৰ্থনাশ আৰু নৰকত পতন।
Verse 24
यत्किञ्चित्कुरुते कर्म शुभं वा यादि वाशुभम् / तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्यकार्यतः
ভৃত্যই যি কোনো কৰ্ম কৰে—শুভ বা অশুভ—সেই কৰ্মৰ দ্বাৰাই, ভৃত্যকাৰ্যৰ মাধ্যমে, ৰজাৰ বল আৰু শ্ৰী সূক্ষ্মভাবে বৃদ্ধি পায়।
Verse 25
तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने / नियोज येद्धिसततं गोब्राह्मणहिताय वै
সেয়েহে ভূমীশ্বৰ ৰজাই ধৰ্ম-কাম-অৰ্থসাধনৰ বাবে আৰু গো-ব্ৰাহ্মণৰ হিতাৰ্থে সদায় প্ৰাজ্ঞজনক নিয়োগ কৰিব।
Frequently Asked Questions
Noble lineage, good conduct and virtues, devotion to truth and dharma, pleasing appearance, and a cheerful disposition—these traits mark the person fit to supervise the treasury.
Skill in reading gestures and outward expressions, physical strength, pleasing presence, vigilance, and decisiveness in action—indicating both perceptiveness and readiness.
Because they undermine execution of duty: obstruction, unreliability, and indolence corrode governance, whereas the king’s success depends on steady, competent, truthful service.
It states that whatever auspicious or inauspicious act servants perform, the king’s power and prosperity subtly expand or diminish through those delegated works—making staffing a moral and practical root-cause.