Adhyaya 111
Characteristics of the King and His Servants (Rāja-dharma, Nīti, and Ethical Revenue)
সূতে ৰজাৰ দৈনন্দিন কৰ্তব্য বৰ্ণনা কৰে—সত্য আৰু ধৰ্মেৰে পৃথিৱী ৰক্ষা, শত্ৰু দমন, আৰু ন্যায়ে শাসন। কৰ গ্ৰহণত ফুল তোলা আৰু গাখীৰ দোহনৰ উপমা—প্ৰয়োজনমতে ইমানেই ল’ব; শোষণে প্ৰজাৰ সমৃদ্ধি নষ্ট কৰে। তাৰ পিছত অনিত্যতা—ৰাজ্য আৰু ধন অস্থিৰ, জৰা-ব্যাধি আগবাঢ়ে, আয়ু ক্ষয় হয়; সেয়ে ৰজাই হিতকৰ কৰ্ম বাছি, দ্বিজসকলক সন্মান কৰি, হৰিৰ উপাসনা কৰিব। শাসননীতি—ধৰ্মসম্মত ৰাজবচন বাধাপ্ৰাপ্ত নহ’বলৈ অধিকাৰ প্ৰয়োজন; ধন সঞ্চয় ৰক্ষাৰ্থে আৰু শেষত ব্ৰাহ্মণসকলক দানাৰ্থে। ওঙ্কাৰ আৰু পবিত্ৰতাই পুষ্টি-আৰোগ্য আনে। শাস্ত্ৰ ৰজাৰ চকু; অবিনীত পুত্ৰ, সেৱক, মন্ত্ৰী আৰু পুৰোহিত দ্রুত বিনাশ ঘটায়। বিপদত সমতা, কলা আৰু দণ্ডনীতিত অনুশীলন, ক্ৰোধ-ধমকিত সংযম, ভোগকালতো শত্ৰুৰ প্ৰতি সতৰ্কতা, আৰু ষড়বিধ উদ্যোগ; ফল নাহিলে দৈৱকো মান্য—এনে উপদেশ।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः सूत उवाच / पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् / सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत्
সূতে ক’লে—এতিয়া মই ৰজা আৰু তেওঁৰ ভৃত্যসকলৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম। পৃথিৱীৰ পালনকৰ্তা ৰজাই এই সকলো বিষয় নিত্য সম্যকভাৱে পৰীক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 2
राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः / निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत्
সত্য-ধৰ্মত পৰায়ণ হৈ ৰজাই নিত্য ৰাজ্য ৰক্ষা কৰিব লাগে। শত্রুসেনা জয় কৰি তেওঁ ধৰ্মানুসাৰে ভূমি শাসন কৰিব লাগে।
Verse 3
पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् / मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः
ফুলে ফুলে বাছি ল’ব লাগে, মূল কাটি পেলাব নালাগে। অৰণ্যত মালাকাৰৰ দৰে আচৰণ কৰিব লাগে, কয়লা-কাৰকৰ দৰে নহয়।
Verse 4
दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते / परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत्
যিসকলে গাখীৰ দোহে আৰু গাখীৰে জীৱন ধাৰে, গাখীৰ বিকৃত হ’লে সিহঁতে তাক নাখায়। তেনেদৰে ৰজাই প্ৰয়োজনে পৰৰাষ্ট্ৰৰ পৰা ৰাজস্ব ল’ব পাৰে, কিন্তু তাক কলুষিত বা ধ্বংস কৰিব নালাগে।
Verse 5
नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः / एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते
যেন দইৰ বাবে গাখীৰ পাবলৈ যি গাভীৰ থন কাটি পেলায়, সি ক্ষতি কৰি হে গাখীৰ পায়; তেনেদৰে শোষণমূলক ব্যৱহাৰে পীড়িত ৰাষ্ট্ৰ বৃদ্ধি নাপায়।
Verse 6
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् / पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम्
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে ধৰ্মপূৰ্বক পৃথিৱীক পালন-শাসন কৰা উচিত; ভূমিৰ ৰক্ষকলৈ ভূমিয়েই কীৰ্তি, আয়ু, যশ আৰু বলৰ উৎস হয়।
Verse 7
आभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः / प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः
বিধিপূৰ্বক বিষ্ণুক আৰাধনা কৰি, ধৰ্মাত্মা ৰজা—গো-ব্ৰাহ্মণৰ হিতত ৰত আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী—প্ৰজাসকলক পালন কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
Verse 8
ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् / क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम्
অধ্ৰুৱ ঐশ্বৰ্য লাভ কৰি ৰজাই মন ধৰ্মত স্থাপন কৰা উচিত; কিয়নো বৈভৱ ক্ষণতে নষ্ট হ’ব পাৰে, ধনাদি সঁচাকৈ নিজৰ অধীন নহয়।
Verse 9
सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः / किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम्
সঁচা, কামনা মনোৰম; সঁচা, বিভূতি-ঐশ্বৰ্য ৰম্য; কিন্তু জীৱন নাৰীৰ চঞ্চল পাৰ্শ্বদৃষ্টিৰ দৰে ডলমল আৰু অস্থিৰ।
Verse 10
व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे / आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित्
জৰা ব্যাঘ্ৰীৰ দৰে নিৰন্তৰ তাড়না কৰি থিয় হৈ থাকে, আৰু ৰোগ শত্রুৰ দৰে দেহত উদ্ভৱ হয়। ফাটা ঘটৰ পৰা পানী যিদৰে চুই যায়, তেনেদৰে আয়ু সৰি যায়; তথাপি এই জগতত আত্মহিতৰ আচৰণ প্ৰায় কোনোবাই নকৰে।
Verse 11
निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या / मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन
হে মানুহসকল, কিয় নিঃশঙ্ক হৈ অবহেলা কৰিছা? পৰহিত কৰা; ভৱিষ্যতৰ বাবে যি সত্য হিতকাৰী, তাকেই যুক্ত বুলি গ্ৰহণ কৰা। কামদেৱৰ শৰবিদ্ধ হৈ, নাৰীৰ মন্দ-মন্দ মোহক দৃষ্টিত মত্ত হৈ ৰমণ নকৰিবা। পাপ সঞ্চয় নকৰিবা; দ্বিজসকলক সন্মান কৰা আৰু হৰিক পৰম বুলি জানি সদা ভজন কৰা—কাৰণ আয়ু ক্ৰমে নিঃশেষ হয় আৰু মৃত্যুৰ ঢৌৰ ধাক্কাত ঘটৰ পানীৰ দৰে সৰি যায়।
Verse 12
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् / आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः
যি পৰস্ত্ৰীক মাতৃসম, পৰধনক মাটিৰ ঢেলা সম, আৰু সকলো প্ৰাণীক নিজৰ সমান দেখে—সেইজনেই সত্য পণ্ডিত।
Verse 13
एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः / यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠসকল, এই কাৰণতেই ৰজাসকলে ৰাজ্য কামনা কৰে—যাতে তেওঁলোকৰ সকলো কাৰ্যত তেওঁলোকৰ বচন (আজ্ঞা) প্ৰতিহত নহয়।
Verse 14
एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् / रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये
এই উদ্দেশ্যতেই ৰজাসকলে ধন সঞ্চয় কৰে—নিজক ৰক্ষা কৰি যি ধন অৱশিষ্ট থাকে, সেয়া দ্বিজসকলক (দানৰূপে) দিব লাগে।
Verse 15
ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते / स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते
ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা পবিত্ৰ ওঁকাৰ-শব্দে ৰাজ্য বৃদ্ধি পায়। সেই যোগবলত ৰজাও সমৃদ্ধ হয় আৰু ব্যাধিৰে আবদ্ধ নহয়।
Verse 16
असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् / किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः
অক্ষম হ’লে মুনিসকলেও দ্ৰব্য সঞ্চয় কৰে। তেন্তে যি মহীপাল প্ৰজাক পুত্ৰবৎ পালন কৰে, তেওঁ কোষ ধাৰণ কৰাটো অধিক উচিত।
Verse 17
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः / यस्यार्थाः स मुमांल्लाके यस्यार्थाः स च पण्डितः
যাৰ ধন আছে, তাৰ মিত্ৰ থাকে; যাৰ ধন আছে, তাৰ বান্ধৱ থাকে। লোকদৃষ্টিত ধনৱানেই মান্য, ধনৱানেই পণ্ডিত বুলি গণ্য।
Verse 18
त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च / ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः
ধনহীন পুৰুষক মিত্ৰসকলে ত্যাগ কৰে; পুত্ৰ, পত্নী আৰু সুহৃদজনেও। কিন্তু তেওঁলোকে পুনৰ ধনৱানকেই আশ্ৰয় লয়, কিয়নো লোকত ধনেই পুৰুষৰ বন্ধু।
Verse 19
अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः / अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति
শাস্ত্ৰবিহীন ৰজা নিশ্চয় অন্ধ হয়। অন্ধ মানুহেও পথপ্ৰদৰ্শকৰ সহায়ত দেখে, কিন্তু শাস্ত্ৰহীন একো নেদেখে।
Verse 20
यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः / इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि
যি ৰজাৰ পুত্ৰ, ভৃত্য, মন্ত্ৰী আৰু পুৰোহিত ইন্দ্ৰিয়ত নিদ্ৰিত—অসাৱধান আৰু অসংযমী—থাকে, তাৰ ৰাজ্য দীৰ্ঘকাল স্থিৰ নাথাকে।
Verse 21
येनार्जितास्त्रयो ऽप्यो ऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः / जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा
যিয়ে এই তিনক জয় কৰে—পুত্ৰ, ভৃত্য আৰু বান্ধৱ—সেয়ে ৰজাসকলৰ সৈতে চাৰি সাগৰে ঘেৰোৱা পৃথিৱীকো জয় কৰে।
Verse 22
लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च / सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च
শাস্ত্ৰসম্মত আৰু যুক্তিসংগত বিধান যদি ৰজাই লঙ্ঘন কৰে, তেন্তে সি ইহলোকে আৰু পৰলোকে নিশ্চিতভাৱে বিনষ্ট হয়।
Verse 23
मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः / समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत्
আপদ আহিলে ৰজাই মনস্তাপ নকৰিব; সমবুদ্ধি আৰু প্ৰসন্ন অন্তঃকৰণে সুখ-দুখত সম হৈ থাকিব।
Verse 24
धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः / प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी
ধীৰ লোক কষ্ট পাইলেও বিষাদ নকৰে; ৰাহুৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰিও চন্দ্ৰ কি পুনৰ উদয় নহয়?
Verse 25
धिग्धिक् शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव / सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः
দেহসুখত লালিত মানুহৰ প্ৰতি ধিক্কাৰ। ধনৰ অভাৱত কৃশ হোৱা এই দেহৰ বাবে শোক কৰা উচিত নহয়। শুনা যায় যে সজ্জনসকলেও—দৰিদ্ৰ আৰু বিবৰ্ণ হলেও, সৎ সন্তানযুক্ত—দুঃখ ত্যাগ কৰি পুনৰ সুখ লাভ কৰে।
Verse 26
गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् / धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः
গন্ধৰ্ববিদ্যা—গান-বাদ্য—আৰু গণিকাগণক পৰ্যবেক্ষণ কৰি, ৰজাই লোকত ধনুৰ্বেদ আৰু অৰ্থশাস্ত্ৰ (ৰাজনীতি) বিদ্যাৰো ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 27
कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः / स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम्
যি ৰজা কাৰণ নোহোৱাকৈ ভৃত্যৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰে, সি কৃষ্ণসৰ্পে এৰি দিয়া বিষৰ দৰে উন্মাদকৰ বিষ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 28
चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् / मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि
চাপল্যৰ পৰা দৃষ্টিক সংযত কৰিব লাগে আৰু মিথ্যা বাক্যো ৰোধ কৰিব লাগে—সাধাৰণ মানুহৰ সৈতে, শ্ৰোত্ৰিয় (বেদজ্ঞানী)ৰ সৈতে, আৰু সদায় ভৃত্যবৰ্গৰ সৈতে।
Verse 29
लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः / शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते
ভৃত্য আৰু স্বজনৰ গৰ্বত মত্ত হৈ যি ৰজা শাসনক খেল বুলি কৰে, সি শাসনকাৰ্যত সদায় সোনকালে শত্রুসকলৰ দ্বাৰা অপমানিত/পৰাভূত হয়।
Verse 30
हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः / विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च / लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः
ৰাজাই সদায় হুঙ্কাৰ আৰু ভ্ৰূকুটি নকৰিব। যি দোষ নথকা ভৃত্যক দণ্ড দিয়ে, সি ৰাজাসকলৰ মাজত অধম; তেনে নৃপতিয়ে এই লোকতেই ক্ৰীড়া-সুখ আৰু ভোগ ত্যাগ কৰক।
Verse 31
सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः
যেতিয়া মানুহ সুখ-ভোগত লিপ্ত থাকে, তেতিয়া নিজৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ তৎপৰ শত্রুসকল সংঘৰ্ষৰ বাবে সদায় সাজু থাকে।
Verse 32
उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः / षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवो ऽपि शङ्कते
যাৰ উৎসাহ ছয়বিধ—উদ্যোগ, সাহস, ধৈৰ্য, বুদ্ধি, শক্তি আৰু পৰাক্ৰম—তাক দেৱতাসকলেও শঙ্কা কৰে।
Verse 33
उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते / दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा
যথাযথ উদ্যোগে কাম কৰিও যদি সিদ্ধি নাহে, তেন্তে তাত দেৱ-ভাগ্যই প্ৰমাণ; তথাপি পুৰুষাৰ্থ সদায় কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
It is a policy principle: governance must preserve the productive base. Like a garland-maker who takes only what is needed without destroying the plant, a king should collect revenue and resources in a way that sustains households, agriculture, and morale for long-term prosperity.
Oppression is compared to cutting a cow’s udder to obtain milk—short-term gain achieved through injury. Such extraction erodes prosperity, loyalty, and stability, so the realm fails to flourish and becomes vulnerable to internal decay and external enemies.
Because protection, emergencies, and public welfare require resources. The text notes that even renunciant sages gather necessities when unavoidable; a king, responsible for subjects like children, must keep reserves for defense, administration, and dharmic giving.
When proper effort (puruṣakāra) is applied yet success does not arise, the residual factor is daiva (fate/karmic fruition). The teaching is not fatalism: one must always act with full human endeavor, accepting outcomes with steadiness.