Adhyaya 11
Navavyūha-pūjāvidhi: Bhūta-śuddhi, Nyāsa, Yogapīṭha, Maṇḍala-racanā, Mudrā-prayoga
এই অধ্যায়ত হৰিয়ে কাশ্যপ-পরম্পৰাত প্ৰচলিত নব-ব্যূহ পূজাবিধি উপদেশ দিয়ে। সাধকে প্ৰথমে প্ৰাণক সহস্ৰাৰত উঠাই অন্তৰ্ব্যোমত স্থাপন কৰে, তাৰপিছত বীজমন্ত্ৰে ভূতশুদ্ধি কৰে—পঞ্চভূত দেহ দগ্ধ কৰি লয় কৰি চেতনাত বিশ্বব্যাপ্তি আৰু অমৃতভাবনা বিস্তাৰ কৰে। তাৰপিছত তেজোমণ্ডলত পীতাম্বৰধাৰী চতুৰ্ভুজ প্ৰভুৰ ধ্যান কৰি ‘সেই মই’ বুলিয়া তাদাত্ম্য-প্ৰতিবিম্ব স্থিৰ কৰে। অনন্তৰ কৰন্যাস আৰু দেহন্যাস কৰি ষড়ঙ্গ-ৰক্ষা (হৃদয়, শিৰ, শিখা, কবচ, নেত্ৰ, অস্ত্ৰ) হৃদয়-মস্তক-চক্ষু-হস্ত আৰু দিশসমূহত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। যোগপীঠত ধৰ্ম-জ্ঞান-বৈৰাগ্য-ঐশ্বৰ্য আৰু তদ্বিপৰীত স্থাপন কৰি, অষ্টদিক পদ্ম আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ-অগ্নিৰ স্তৰিত মণ্ডল ৰচনা কৰে। দ্বাৰ আৰু কোণত কেশৱৰ দিক্শক্তি, ব্যূহবীজ, গৰুড়, সুদৰ্শন, শ্ৰী/লক্ষ্মী আৰু আয়ুধ-চিহ্ন ন্যাস কৰি, ওপৰত ব্ৰহ্মা আৰু তলত অনন্তক জগতাধাৰ ৰূপে ধ্যান কৰে। শেষত মুদ্ৰাক্ৰম, মন্ত্ৰৰূপ, বৰ্ণ-সম্বন্ধ আৰু অক্ষৰ-ন্যাস বৰ্ণনা কৰি, পুণ্ডৰীকাক্ষ-বিদ্যাৰে অৰ্ঘ্য-পাদ্যাদি উপচাৰে পূজা সম্পন্ন কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ প্ৰয়োগমূলক উপাসনাৰ ভূমি প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
नाम दशमो ऽध्यायः हरिरुवाचं / नवव्यूहार्चनं वक्ष्ये यदुक्तं कश्यपाय हि / जीवमुत्क्षिप्य मूर्धन्यं नाभ्यां व्योम्निनिवेशयेत्
হৰিয়ে ক’লে—কশ্যপক যি উপদেশ দিয়া হৈছিল, সেই নব-ব্যূহৰ অৰ্চনা মই ক’ম। প্ৰাণশক্তিক মস্তকশিখৰলৈ তুলি, নাভিমাৰ্গে অন্তৰ্ব্যোমত স্থাপন কৰিব।
Verse 2
ततोरमिति बीजेन दहेद्भूतात्मकं वपुः / यमित्यनेन बीजेन तच्च सर्व विनाशयेत्
তাৰ পাছত ‘ৰম্’ বীজমন্ত্ৰে ভূতাত্মক দেহ দগ্ধ কৰিব; আৰু ‘যম্’ বীজে তাৰ অৱশিষ্ট সকলো সম্পূৰ্ণ লয় কৰি নাশ কৰিব।
Verse 3
लमित्यनेन बीजेन प्लावयेत्सचराचरम् / वमित्यनेन बीजेन चिन्तयेदमृतं ततः
‘লম্’ বীজে চৰাচৰ সমগ্ৰ জগতক প্লাৱিত (ব্যাপ্ত) কৰিব; তাৰ পাছত ‘বম্’ বীজে অমৃত-স্বৰূপ ধ্যান কৰিব।
Verse 4
ततो बुद्वुदमध्ये तु पीतवासाश्चतुर्भुजः / अहं मतस्तथात्मानं ध्यानेन परिचिन्तयेत्
তাৰ পাছত দীপ্ত বুদ্বুদ (গোলক)ৰ মাজত পীতবাস পৰিধান কৰা চতুৰ্ভুজ প্ৰভুক ধ্যান কৰিব; আৰু ‘সেইয়েই মই’ বুলি মানি আত্মস্বৰূপক পৰিচিন্তন কৰিব।
Verse 5
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात्त्रिविधं करदेहयोः / द्वादशाक्षरबीजेन उक्तबीजैरनन्तरम्
তাৰ পাছত হাত আৰু দেহত ত্ৰিবিধভাবে মন্ত্ৰ-ন্যাস কৰিব—দ্বাদশাক্ষৰ বীজমন্ত্ৰেৰে, আৰু তৎক্ষণাৎ পূৰ্বোক্ত বীজসমূহেৰে।
Verse 6
षडङ्गेन ततः कुर्यात्साक्षाद्येन हरिर्भवेत् / दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य मध्याङ्गुष्ठन्दले न्यसेत्
তাৰ পাছত ষড়ঙ্গ-ন্যাস কৰিব, যাৰ দ্বাৰা হৰি সাক্ষাৎ প্ৰকাশিত হয়। সোঁ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মধ্য বৃদ্ধাঙ্গুলিৰ মণ্ডলত ন্যাস স্থাপন কৰিব।
Verse 7
मध्ये बीजद्वयं न्यस्य न्यसेदङ्गे ततः पुनः / हृच्छिरसि शिखावर्ंमवक्क्राक्ष्युदहपृष्ठतः
মধ্যত দুটা বীজ ন্যাস কৰি, তাৰ পাছত পুনৰ দেহত ন্যাস কৰিব—হৃদয়ত, শিৰত, শিখাত, বৰ্মৰূপে (ৰক্ষাকবচৰূপে), মুখত, হাতত, চকুত, অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰত, আৰু পিঠিত।
Verse 8
बाह्वोश्च करयोर्जान्वोः पादयोश्चापि विन्यसेत् / पद्माकारौ करौ कृत्वा मध्ये ऽङ्गुष्ठं निवेशयेत्
বাহু, হাত, হাঁটু আৰু পায়তও বিন্যাস কৰিব। দুয়ো হাত পদ্মাকাৰ কৰি, মধ্যত বৃদ্ধাঙ্গুলি স্থাপন কৰিব।
Verse 9
चिन्तयेत्तत्र सर्वेशं परं तत्त्वमनामयम् / क्रमाच्चैतानि बीजानि तर्जन्यादिषु विन्य सेत्
সেখানে সৰ্বেশ্বৰ—পৰম তত্ত্ব, নিৰাময় (দোষৰহিত) স্বৰূপক ধ্যান কৰিব। তাৰ পাছত ক্ৰমে এই বীজাক্ষৰসমূহ তৰ্জনী আদি আঙুলিত বিন্যস্ত কৰিব।
Verse 10
ततो मूर्धाक्षिवक्क्रेषु कण्ठे च हृदये तथा / नाभौ गुह्ये तथा जान्वोः पादयोर्विन्यसेत्क्रमात्
তাৰ পাছত ক্ৰমে মূৰ্ধাত, নেত্ৰ আৰু মুখত, কণ্ঠত আৰু হৃদয়ত ন্যাস কৰিব; তদুপৰি নাভিত, গুহ্য-দেশত, জানুত আৰু শেষত পদযুগলত বিন্যাস কৰিব।
Verse 11
पाण्योः षडङ्गबीजानि न्यस्य काये ततो न्यसेत् / अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यसेद्वीजपञ्चकम्
দুয়োটা হাতত ষড়ঙ্গ-বীজ ন্যাস কৰি, তাৰ পাছত দেহত ন্যাস কৰিব; অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা কনিষ্ঠালৈ বীজ-পঞ্চক ক্ৰমে বিন্যাস কৰিব।
Verse 12
करमध्ये नेत्रबीजमङ्गन्यासऽप्ययं क्रमः / हृदये हृदयं न्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत्
কৰতলৰ মধ্যভাগত নেত্ৰ-বীজ ন্যাস কৰিব; এইয়েই অঙ্গ-ন্যাসৰ ক্ৰম। হৃদয়ত হৃদয়-মন্ত্ৰ ন্যাস কৰি, শিৰত শিৰো-মন্ত্ৰ বিন্যাস কৰিব।
Verse 13
शिखायां तु शिखां न्यस्य कवचं सर्वतस्तनौ / नेत्रं नेत्रे विधातव्यमस्त्रञ्च करयोर्द्वयोः
শিখাত শিখা-মন্ত্ৰ ন্যাস কৰি, কবচ-মন্ত্ৰ সমগ্ৰ দেহত বিন্যাস কৰিব। নেত্ৰ-মন্ত্ৰ নেত্ৰযুগলত আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ দুয়োটা হাতত স্থাপন কৰিব।
Verse 14
तेनैव च दिशो बद्धा पूजा विधिमथाचरेत् / हृदये चिन्तयेत्पूर्वं योगपीठं समाहितः
সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা দিশসমূহ বদ্ধ কৰি, তাৰ পাছত পূজা-বিধি আচৰণ কৰিব। প্ৰথমে সমাহিত হৈ হৃদয়ত যোগপীঠ চিন্তন কৰিব।
Verse 15
धर्म ज्ञनं च वैराग्यमैश्वर्यं च यथाक्रमम् / आग्नेयादौ च पूर्वादावधर्मादींश्च विन्यसेत्
ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু ঐশ্বৰ্যক যথাক্ৰমে স্থাপন কৰিব; আৰু আগ্নেয় দিশৰ পৰা, তাৰ পিছত পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অধৰ্ম আদি বিপৰীত তত্ত্বসমূহকো নিজ নিজ স্থানত বিন্যস্ত কৰিব।
Verse 16
एभिः परिच्छन्नतनुं पीठभूतं तदात्मकम् / अनन्तं विन्सेत्पश्चात्पूर्वकायोन्नतं स्थितम्
এই তত্ত্বসমূহে আৱৃত দেহধাৰী সত্তা আধাৰ-পিঢ়াৰূপে স্থিত হৈ সিহঁতৰ স্বভাৱেই ধাৰণ কৰে; তাৰ পিছত পূৰ্ব দেহক অতিক্ৰম কৰি উন্নত অৱস্থাত স্থিত অনন্ত তত্ত্বক অনুসন্ধান কৰিব।
Verse 17
ततो विद्यात्सरोजातं दलाष्टसमदिग्दलम् / सिताब्जं शतपत्राढ्यं विप्रकीर्णोर्धकर्णिकम्
তাৰ পিছত এটা পদ্ম ধ্যান কৰিব—অষ্টদিশাৰ সৈতে সমদিশ এঠা পাপড়িযুক্ত; শুভ্ৰ পদ্ম, শতপত্ৰে সমৃদ্ধ, আৰু যাৰ কৰ্ণিকা ঊৰ্ধ্বে উঠি বিস্তৃত।
Verse 18
ध्यात्वा वेदादिना पश्चात्सूर्यसोमानलात्मनाम् / मण्डलानि क्रमादेवमुपर्युपरि चिन्तयेत्
বেদবিধি অনুসাৰে ধ্যান কৰি, তাৰ পিছত সূৰ্য, সোম (চন্দ্ৰ) আৰু অনল (অগ্নি)ৰ মণ্ডলসমূহক ক্ৰমে চিন্তা কৰিব—এটা ওপৰত এটা স্থিত বুলি ধৰি।
Verse 19
ततः पूर्वादिदिक्संस्थाः शक्तीः केशवगोचराः / विमलाद्या न्यसेदष्टौ नवमीं कर्णिकागताम्
তাৰ পিছত পূৰ্ব আদি দিশত স্থিত কেশৱ-গোচৰ শক্তিসমূহক বিন্যস্ত কৰিব—বিমলা আদি আঠটা; আৰু নবম শক্তিক পদ্মৰ কৰ্ণিকাত স্থাপন কৰিব।
Verse 20
एवं ध्यात्वा समभ्यर्च्य योगपीठमनन्तरम् / मनसावाह्य तत्रेशं हरिं शार्ङ्गं न्यसेत्पुनः
এইদৰে ধ্যান কৰি আৰু যোগপীঠক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, তাৰ পাছত মনত তাত অধিষ্ঠাতা ঈশ্বৰ—শাৰ্ঙ্গধাৰী হৰি—ক আহ্বান কৰি পুনৰ স্থাপন কৰিব।
Verse 21
हृदयादीनि पूर्वादिचतुर्दिग्दलयोगतः / मध्ये नेत्रं तु कोणेषु अस्त्रमन्त्रं न्यसेत्ततः
হৃदयাদি মন্ত্ৰসমূহ পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চাৰিদিশৰ দলে দলে বিন্যাস কৰিব; মাজত নেত্ৰ-মন্ত্ৰ স্থাপন কৰিব; তাৰ পাছত কোণসমূহত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 22
सङ्कर्षणादिबीजानि पूर्वादिक्रमयोगतः / द्वारि पूर्वे परे चैव वैनतेयं तु विन्यसेत्
সঙ্কর্ষণাদি বীজমন্ত্ৰসমূহ পূৰ্বৰ পৰা ক্ৰমে বিন্যাস কৰিব; দুৱাৰত পূৰ্বফালে আৰু বিপৰীত ফালেও স্থাপন কৰি, তাত বৈনতেয় (গৰুড়)ক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 23
सुदर्शनं सहस्रारं दक्षिणे द्वारि विन्यसेत् / श्रियं दक्षिणतो न्यस्य लक्ष्मीमुत्तरतस्तथा
দক্ষিণ দুৱাৰত সহস্ৰাৰ সুদৰ্শন বিন্যাস কৰিব; দক্ষিণফালে শ্ৰীক ন্যাস কৰি, তেনেদৰে উত্তৰফালে লক্ষ্মীক স্থাপন কৰিব।
Verse 24
द्वार्यत्तरे गदां न्यस्य शङ्खं कोणेषु विन्यसेत् / देवदक्षिणतः शार्ङ्गं वामे चैव सुधीर्न्यसेत्
দুৱাৰৰ উত্তৰফালে গদাৰ ন্যাস কৰি, কোণসমূহত শঙ্খ বিন্যাস কৰিব। দেৱতাৰ সোঁফালে শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু বাঁফালেও অন্য চিহ্ন বুদ্ধিমানে স্থাপন কৰিব।
Verse 25
तद्वत्खङ्गं तथा चक्रं न्यसेत्पार्श्वद्वयोर्द्वयम् / ततो ऽन्तर्लोकपालांश्च स्वदिग्भेदेन विन्यसेत्
সেইদৰে খড়্গ আৰু চক্ৰ দুয়ো পাৰ্শ্বত এক-এককৈ স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত নিজৰ দিশা-বিভাগ অনুসাৰে অন্তৰ্লোকপাল দেৱতাসকলক বিন্যাস কৰিব।
Verse 26
वज्रादीन्यायुधान्येव तथैव विनिवेशयेत् / ऊर्घ्वं ब्रिह्म तथानन्तमधश्च परिचिन्तयेत्
বজ্ৰ আদি অন্যান্য আয়ুধো সেইদৰে স্থাপন কৰিব। আৰু ঊৰ্ধ্বত ব্রহ্মাক, অনন্ত (শেষ)কো, আৰু অধঃস্থিত তত্ত্বকো ধ্যান কৰিব।
Verse 27
सर्वं ध्यात्वेति संपूज्य मुद्राः सन्दर्शयेत्ततः / अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रसाधनी
সকলো ধ্যান কৰি আৰু বিধিপূৰ্বক পূজা সম্পূৰ্ণ কৰি, তাৰ পাছত মুদ্ৰাসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰিব। প্ৰথম মুদ্ৰা অঞ্জলি; ই শীঘ্ৰে দেৱপ্ৰসাদ আনে।
Verse 28
वन्दनी हृदयासक्तात्सार्धं दक्षिणतोन्नता / ऊर्धाङ्गुण्ठो वाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनः
বন্দনী মুদ্ৰাত হাতদ্বয় হৃদয়ত সংলগ্ন থাকে আৰু সোঁফালে অলপ উত্থিত হয়। বাওঁহাত মুষ্টিবদ্ধ, অঙ্গুষ্ঠ ঊৰ্ধ্বে; আৰু দক্ষিণ অঙ্গুষ্ঠ বাঁধি/স্থিৰ কৰি ৰখা হয়।
Verse 29
सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यः स उद्धः प्रकीर्तितः / तिस्रः साधारणा ह्येता मूर्तिभेदेन कल्पिताः
তেওঁৰ বাওঁ (সব্য) পাৰ্শ্বৰ যি অঙ্গুষ্ঠ, সেয়াই ‘উদ্ধ’ বুলি কীৰ্তিত। এই তিনিটা মুদ্ৰা স্বভাৱত সাধাৰণ; কেৱল ৰূপভেদে পৃথককৈ কল্পিত।
Verse 30
कनिष्ठादिप्रमोकेण अष्टौ मुद्रा यथाक्रमम् / अष्टानां पूर्वबीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत्
কনিষ্ঠা আঙুল মুকলি কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে আঠটা মুদ্ৰা সম্পাদন কৰিব লাগে; আৰু পূৰ্বে উল্লিখিত আঠটা বীজাক্ষৰো ক্ৰমে সতর্কভাৱে ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 31
अङ्गुष्ठेन कनिष्ठान्तं नामयित्वाङ्गुलित्रयम् / मुद्रेयं नरसिंहस्य न्युब्जं कृत्वा करद्वयम्
অঙ্গুষ্ঠেৰে কনিষ্ঠা আঙুলৰ আগভাগ ভাঁজ কৰি আৰু তিনিটা আঙুল গুটাই, দুয়োটা হাত তলমুখ কৰি নৰসিংহ-মুদ্ৰা গঠন কৰিব লাগে।
Verse 32
सव्यहस्तं तथोत्तानं कृत्वोर्धं भ्रामयेच्छनैः / नवमीयं स्मृता मुद्रा वराहाभिमता सदा
বাওঁ হাত খোলা আৰু উত্থান কৰি ৰাখি, তাক ধীৰে ধীৰে ওপৰলৈ ঘূৰাব লাগে। এইটো নবম মুদ্ৰা, যি সদায় বৰাহ-প্ৰিয় বুলি স্মৃত।
Verse 33
मुष्टिद्वयमथोत्तानमृज्वैकैकेन मोचयेत् / उत्कुञ्चयेत्सर्वमुक्ता अङ्गमुद्रेयमुच्यते
তাৰ পিছত দুয়োটা মুষ্টি উত্থান কৰি ৰাখি, আঙুলবোৰ একে একে সোজা কৰি মুকলি কৰিব লাগে; সকলো মুকলি হৈ অলপ ভিতৰলৈ কুঞ্চিত হ’লে তাক ‘অঙ্গ-মুদ্ৰা’ বোলা হয়।
Verse 34
मुष्टिद्वयमथो बद्धा एवमेवानुपूर्वशः / दशानां लोकपालानां मुद्राश्च क्रमयोगतः
তাৰ পিছত দুয়োটা মুষ্টি বিধিমতে বদ্ধ কৰি, এইদৰে ক্ৰমে দশ লোকপালৰ মুদ্ৰাসমূহ যথাযথ ক্ৰমত সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 35
सुरमाद्यं द्वितीयं च उपान्त्यञ्चान्त्यमेव च / वासुदेवो बलः कामो ह्यनिरुद्धो यथाक्रमम्
ক্ৰম অনুসাৰে—প্ৰথম সুৰমা, দ্বিতীয়, উপান্ত্য আৰু অন্তিম—ইয়াত যথাক্ৰমে বাসুদেৱ, বল, কাম আৰু অনিৰুদ্ধ বিরাজমান।
Verse 36
प्रणवस्तत्सदित्येतद् हुं क्षैं भूरिति मन्त्रकाः / नारायणस्तथा ब्रह्मा विष्णुः सिंहो वराहराट्
মন্ত্ৰৰূপ—প্ৰণৱ ‘ওঁ’, ‘তৎ’ আৰু ‘সৎ’; লগতে ‘হুঁ’, ‘ক্ষৈঁ’ আৰু ‘ভূঃ’। তদ্ৰূপ আহ্বানত নাৰায়ণ, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, সিংহ (নৃসিংহ) আৰু বৰাহৰাট্ (বৰাহ) নাম উচ্চাৰিত।
Verse 37
सितारुणहरिद्राभा नीलश्यामल्लोहिताः / मेघाग्निमदुपिङ्गाभा वर्णतो नवनामकाः
বৰ্ণ অনুসাৰে নৱ নাম—শ্বেত, অৰুণ, হৰিদ্ৰাভ (হালধীয়া), নীল, শ্যাম, লোহিত, মেঘাভ, অগ্ন্যাভ আৰু মধুপিঙ্গল।
Verse 38
कं टं पं शं गरुत्मान्स्याज्जं खं वं च सुदर्शनम् / षं चं फं षं गदादेवी वं लं मं क्षं च शङ्खकम्
‘কং, টং, পং, শং’—গৰুত্মান (গৰুড়); ‘জং, খং, বং’—সুদৰ্শন (চক্ৰ); ‘ষং, চং, ফং, ষং’—গদা-দেৱী; আৰু ‘বং, লং, মং, ক্ষং’—শঙ্খ বুলি জানিব।
Verse 39
घं ढं भं हं भवेच्छ्रीश्च गं जं वं शं च पुष्टिका / घं वं च वनमाला स्याच्छ्री वत्सं दं सं भवेत्
‘ঘং, ঢং, ভং, হং’—শ্ৰী (লক্ষ্মী) হয়; ‘গং, জং, বং, শং’—পুষ্টিকা (পোষক সমৃদ্ধি) হয়। ‘ঘং, বং’—বনমালা; আৰু ‘দং, সং’—শ্ৰীৱৎস চিহ্ন হয়।
Verse 40
छं डं पं यं कौस्तुभः प्रोक्तश्चानन्तो ह्यहमेव च / इत्यङ्गानियथायोगं देवदेवस्य वै दशा
‘ছং’, ‘ডং’, ‘পং’, ‘যং’—এই পবিত্ৰ বীজাক্ষৰ ঘোষিত; ‘কৌস্তুভ’ বুলিও কোৱা হয়, আৰু ‘অনন্ত’ তেন্তে মই নিজেই। এইদৰে দেৱদেৱৰ দশ অঙ্গ-ৰূপ যথাযোগ্য বুজিব লাগে।
Verse 41
गरुडो ऽम्बुजसंकाशो गदा चैवासिताकृतिः / पुष्टिः शिरीषपुष्पाभा लक्ष्मीः काञ्चनसन्निभा
গৰুড় পদ্মসম দীপ্তিমান; গদাৰ আকৃতি শ্যামবৰ্ণ। পুষ্টি শিৰীষ-পুষ্পসম শোভাময়ী, আৰু লক্ষ্মী সোণসম উজ্জ্বল।
Verse 42
पूर्णचन्द्रनिभः शङ्खः कौस्तुभस्त्वरुणद्युतिः / चक्रं सूर्यसहस्राभं श्रीवत्सः कुन्दसन्निभः
শঙ্খ পূৰ্ণচন্দ্ৰসম; কৌস্তুভ মণি নবযৌৱনৰ দীপ্তিত জ্বলে। চক্ৰ সহস্ৰ সূৰ্যসম জ্বলে, আৰু শ্ৰীবৎস চিহ্ন কুন্দফুলসম শুভ্ৰ।
Verse 43
पञ्चवर्णनिभा माला ह्यनन्तो मेघसन्निभः / विद्युद्रूपाणि चास्त्राणि यानि नोक्तानि वर्णतः
পঞ্চবৰ্ণসম মালা শোভে; অনন্ত (শেষ) মেঘসমূহৰ দৰে দেখা যায়। আৰু বিদ্যুৎ-ৰূপ অস্ত্ৰো আছে—যিবোৰ নামেদি বিস্তাৰে বৰ্ণিত নহয়।
Verse 44
अर्घ्यपाद्यादि वै दद्यात्पुण्डरीकाक्षविद्यया
পুণ্ডৰীকাক্ষ-বিদ্যা (কমলনয়ন প্ৰভুৰ মন্ত্ৰ) জপ কৰি অৰ্ঘ্য, পাদ্য আদি সকলো উপচাৰ নিশ্চয় অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
These six are the standard ṣaḍaṅga protective-and-invoking mantra-limbs used to make worship both safeguarded and ‘present-tense.’ Hṛdaya and śiras anchor devotion and clarity; śikhā and kavaca establish a protective seal; netra sanctifies perception; astra functions as a ritual ‘weapon’ that wards obstacles and stabilizes the maṇḍala and the practitioner’s field.
The yogapīṭha is a metaphysical seat: by installing foundational virtues and their counter-forces in mapped positions, the sādhaka frames the ritual space as an ordered cosmos where right principles support the deity’s manifestation. This makes the body-mind a qualified basis (ādhāra) for higher contemplation and for invoking Hari beyond the ‘former’ limited embodiment.