Adhyaya 1
Maṅgalācaraṇa, the Sages’ Inquiry, and Hari as Supreme with an Avatāra-Outline
অধ্যায়খন অজ, অব্যয়, অনন্ত, শুদ্ধ চৈতন্যস্বৰূপ হৰিৰ মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ হয়। বাক্শুদ্ধি আৰু পৰম্পৰাৰ পবিত্ৰতাৰ বাবে হৰি, ৰুদ্ৰ, ব্ৰহ্মা, গণাধিপ আৰু সৰস্বতীক নমস্কাৰ জনোৱা হয়। তাৰ পিছত নৈমিষাৰণ্যত যজ্ঞপৰায়ণ শৌনক আদি তপস্বী ঋষিসকলে ধ্যানস্থ, নিৰ্দোষ বিষ্ণুভক্ত পুৰাণবক্তা সূতক লগ পাই সুধে—পৰমেশ্বৰ কোন, সৃষ্টিস্থিতিপ্ৰলয়ত তেওঁৰ ভূমিকা, ধৰ্মৰ উৎপত্তি, তেওঁৰ স্বৰূপ, সৃষ্টিতত্ত্ব, কোন কোন ব্ৰত আৰু যোগে তেওঁক প্ৰসন্ন কৰি লাভ কৰিব পাৰি, তেওঁৰ অৱতাৰসমূহ, আৰু তেওঁৰ শাসনত বংশধাৰা তথা বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম কেনেকৈ চলি থাকে। সূতে গ্ৰন্থ-পৰম্পৰা জনায় (গৰুড়ৰ পৰা কশ্যপলৈ; ব্যাসৰ পৰা শ্ৰুত) আৰু নাৰায়ণক পৰব্ৰহ্ম বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত অৱতাৰক্ৰম সংক্ষেপে কয়—কৌমাৰ শাসন, বৰাহে পৃথিৱী উদ্ধাৰ, কৰ্মৰ মাজতে নৈষ্কৰ্ম্য উপলব্ধিৰ উপদেশ, নৰ-নাৰায়ণ তপ, কপিলৰ সাংখ্য, দত্তাত্ৰেয়ৰ অনুসন্ধান, যজ্ঞ, উৰুক্ৰম, পৃথিৱীত পুনৰ অৱতৰণ, মৎস্য-কূৰ্ম-ধন্বন্তৰি-মোহিনী, নৰসিংহ-ৱামন-পরশুৰাম-ব্যাস, ৰাজধৰ্মীয় কৃত্য, ৰাম-কৃষ্ণ, আৰু ভৱিষ্যৎ বুদ্ধ-কল্কি—শেষত হৰিৰ প্ৰকাশ অনন্ত বুলি কয়। এই ভূমিকা ‘ঈশ্বৰ কোন’ৰ পৰা ‘তাঁৰ অধীনত ধৰ্ম-সাধনা কেনেকৈ’লৈ তাত্ত্বিক আধাৰ স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ॐ अजमजरमनन्तं ज्ञानरूपं महान्तं शिवममलमनादिं भूतदेहादिहीनम् / सकलकरणहीनं सर्वभूतस्थितं तं हरिममलममायं सर्वगं वन्द एकम्
ॐ। মই সেই এক হৰিক বন্দনা কৰোঁ—যি অজ, অজৰ, অনন্ত; জ্ঞানস্বৰূপ আৰু মহান; শিৱ, নিৰ্মল, অনাদি, ভৌতিক দেহবিহীন; ইন্দ্ৰিয়াতীত হৈও সৰ্বভূতত অৱস্থিত; নিষ্কলুষ, নিষ্কপট আৰু সৰ্বব্যাপী।
Verse 2
नमस्यामि हरिं रुद्रं ब्रह्माणं च गणाधिपम् / देवीं सरस्वतीं चैव मनोवाक्कर्मभिः सदा
মই সদা মন, বাক্য আৰু কৰ্মেৰে হৰি, ৰুদ্ৰ, ব্ৰহ্মা আৰু গণাধিপক, লগতে দেৱী সৰস্বতীকো নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 3
सूतं पौराणिकं शान्तं सर्वशास्त्रविशारदम् / विष्णुभक्तं महात्मानं नैमिशारण्यमागतम्
তেওঁলোকে সূতক দেখিলে—পুৰাণবক্তা, শান্ত স্বভাৱ, সৰ্বশাস্ত্ৰবিশাৰদ; বিষ্ণুভক্ত মহাত্মা—যি নৈমিষাৰণ্যলৈ আহিছিল।
Verse 4
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन उपविष्टं शुभासने / ध्यायन्तं विष्णुमनघं तमभ्यर्च्यास्तुवन्कविम्
তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে তেওঁ শুভ আসনত উপবিষ্ট হৈ, নিৰ্দোষ বিষ্ণুৰ ধ্যান কৰিছিল। সেই কবি-মুনিক অর্চনা কৰি পাছত স্তৱ কৰিলে।
Verse 5
शौनकाद्या महाभागा नैमिषीयास्तपोधनाः / मुनयो रविसङ्काशाः शान्ता यज्ञ परायणाः
শৌনক আদি মহাভাগ নৈমিষীয় তপোধন মুনিসকল সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিমান, স্বভাৱত শান্ত আৰু যজ্ঞত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ আছিল।
Verse 6
ऋषय ऊचुः / सूत ! जानासि सर्वं त्वं पृच्छामस्त्वामतो वयम् / देवतानां हि को देव ईश्वरः पूज्य एव कः
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত! তুমি সৰ্বজ্ঞ; সেয়ে আমি তোমাক সুধোঁ। দেৱতাসকলৰ মাজত সত্য দেৱ কোন—পৰমেশ্বৰ কোন, আৰু একমাত্ৰ পূজ্য কোন?
Verse 7
को ध्येयः को जगत्स्रष्टा जगत्पात्ति च हन्ति कः / कस्मात्प्रवर्तते धर्मो दुष्टहन्ता च कः स्मृतः
কোন ধ্যানযোগ্য? জগতৰ স্ৰষ্টা কোন? জগতক পালন কোনে কৰে আৰু সংহাৰ কোনে কৰে? ধৰ্ম কাৰ পৰা প্ৰৱৰ্তিত হয়, আৰু দুষ্টহন্তা বুলি কাক স্মৰণ কৰা হয়?
Verse 8
तस्य देवस्य किं रूपं जगत्सर्गः कथं मतः / कैर्व्रतैः स तु तुष्टः स्यात्केन योगेन वाप्यते
সেই দেৱৰ ৰূপ কি? জগতসৃষ্টি কেনেকৈ বুজা হয়? কোন কোন ব্ৰতে তেওঁ তুষ্ট হয়, আৰু কোন যোগে তেওঁক লাভ কৰিব পাৰি?
Verse 9
अवताराश्च के तस्य कथं वंशादिसम्भवः / वर्णाश्रमादिधर्माणां कः पाता कः प्रवर्तकः
তেওঁৰ অৱতাৰসকল কোন কোন? তেওঁৰ পৰাই বংশ-পরম্পৰা আৰু কুলাদি কেনেকৈ উদ্ভৱ হয়? আৰু বৰ্ণাশ্ৰমাদি ধৰ্মৰ ৰক্ষক কোন, প্ৰৱৰ্তক কোন?
Verse 10
एतत्सर्वं तथान्यच्च ब्रूहि सूत ! महामते ! / नारायणकथाः सर्वाः कथयास्माकमुत्तमाः
হে সূত, মহামতে! এই সকলো আৰু আন যি কিছু আছে, আমাক কোৱা। নাৰায়ণৰ সকলো উত্তম কথা আমালৈ সম্পূৰ্ণভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
Verse 11
सूत उवाच / पुराणं गारुडं वक्ष्ये सारं विष्णुकथा श्रयम् / गरुडोक्तं कश्यपाय पुरा व्यासाच्छ्रुतं मया
সূত ক’লে—বিষ্ণুকথাৰ আশ্ৰয়ত স্থিত সাৰময় গাৰুড় পুৰাণ মই ব্যাখ্যা কৰিম। প্ৰাচীন কালত গৰুড়ে কশ্যপক এই কথা কৈছিল, আৰু মই ব্যাসৰ পৰা সেয়া শুনিছোঁ।
Verse 12
एको नारायणो देवो देवानामीश्वरेश्वरः / परमात्मा परं ब्रह्म जन्माद्यस्य यतो भवेत्
নাৰায়ণেই একমাত্ৰ দেৱ—দেৱসকলৰ ঈশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ। তেওঁ পৰমাত্মা, পৰব্ৰহ্ম; যাৰ পৰা সৃষ্টি আদি সকলো উদ্ভৱ হয়।
Verse 13
जगतो रक्षणार्थाय वासुदेवो ऽजरो ऽमरः / स कुमारादिरूपेण अवतारान्करोत्यजः
জগতৰ ৰক্ষাৰ্থে বাসুদেৱ—অজৰ, অমৰ—অৱতাৰ ধাৰণ কৰে; অজ প্ৰভু কুমাৰাদি ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 14
हरिः स प्रथमं देवः कौमारं सर्गमास्थितः / चचार दुश्चरं ब्रह्मन् ब्रह्मचर्यमखण्डितम्
আদিদেৱ হৰি প্ৰথমে কৌমাৰ সৰ্গত অৱস্থিত হৈ—হে ব্ৰাহ্মণ—দুষ্কৰ, অখণ্ড ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিছিল।
Verse 15
द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् / उद्धरिष्यन्नुपादत्ते यज्ञेशः सौकरं वपुः
দ্বিতীয় অৱতাৰত, এই জগতৰ মঙ্গলৰ বাবে, পৃথিৱী ৰসাতলত নিমজ্জিত হ’লে, তাক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ যজ্ঞেশ্বৰে বৰাহ-ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 16
तृतीयमृषिसर्गं तु देवर्षित्वमुपेत्य सः / तन्त्रं सात्वतमाचष्टे नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः
তৃতীয় ঋষিসৃষ্টিত তেওঁ দেৱৰ্ষিত্ব লাভ কৰি সাত্বত তন্ত্ৰ ব্যাখ্যা কৰিলে; যাৰ দ্বাৰা কৰ্মৰ মাজতো নৈষ্কৰ্ম্য সিদ্ধ হয়।
Verse 17
नरनारायणो भूत्वा तुर्ये तेपे तपो हरिः / धर्मसं रक्षणार्थाय पूजितः स सुरासुरैः
নর-নাৰায়ণ ৰূপ ধৰি হৰিয়ে চতুৰ্থ অৱস্থাত তপস্যা কৰিলে; ধৰ্মৰ ৰক্ষাৰ্থে তেওঁ দেৱ-অসুৰ উভয়ৰ দ্বাৰা পূজিত হ’ল।
Verse 18
पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् / प्रोवाच सूरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामवि निर्णयम्
পঞ্চম আছিল ‘কপিল’ নামৰ সিদ্ধেশ; কালবিপ্লৱৰ সময়ত তেওঁ সূৰ্যক সাংখ্য শাস্ত্ৰ ক’লে—তত্ত্বসমূহৰ নিশ্চিত নিৰ্ণয়।
Verse 19
षष्ठमत्रेरपत्यत्वं दत्तः प्राप्तो ऽनसूयया / आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्
ষষ্ঠজন অত্রিৰ পুত্ৰৰূপে অনসূয়াৰ দ্বাৰা লাভ কৰা দত্ত (দত্তাত্ৰেয়); তেওঁ অলৰ্ক আৰু প্ৰহ্লাদ আদি সকলক আন্বীক্ষিকী বিদ্যা উপদেশ দিলে।
Verse 20
ततः सप्त आकूत्यां रुचेर्यज्ञो ऽभ्यजायत / सुत्रामाद्यैः सुरगणैर्यष्ट्वा स्वायम्भुवान्तरे
তাৰ পাছত সপ্তম ক্ৰমত আকূতি আৰু ৰুচিৰ পৰা যজ্ঞ জন্মিল; স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত তেওঁ সুত্ৰামা আদি দেৱগণৰ সৈতে যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 21
अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः / दर्शयन्वर्त्म नारीणां सर्वाश्रमनमस्कृतम्
অষ্টম জন্মত নাভি আৰু মেৰুদেৱীৰ পৰা উৰুক্ৰম (ভগৱান বিষ্ণু) প্ৰকট হ’ল। তেওঁ নাৰীসকলৰ বাবে ধৰ্মপথ প্ৰকাশ কৰিলে, যি সকলো আশ্ৰমে নমস্কৃত আৰু সন্মানিত।
Verse 22
ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः / दुग्धैर्महौषधैर्विप्रास्तेन संजीविताः प्रजाः
ঋষিসকলৰ অনুৰোধত ভগৱানে নবমবাৰ পাৰ্থিৱ দেহ ধাৰণ কৰিলে। দুধ আৰু মহৌষধিৰে ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁৰ মাধ্যমে প্ৰজাসকলক পুনৰ্জীৱিত কৰিলে।
Verse 23
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषान्तरसंप्लवे / नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम्
চাক্ষুষ মন্বন্তৰৰ অন্তৰালৰ প্ৰলয়ত ভগৱানে মৎস্যৰূপ গ্ৰহণ কৰিলে। পৃথিৱী জলমগ্ন হোৱাত বৈৱস্বত মনুক নাওত উঠাই তেওঁ ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 24
सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् / दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः
দেৱ-অসুৰে সমুদ্ৰ মন্থন কৰোঁতে মন্দৰাচল মন্থনদণ্ড হৈছিল। একাদশ অৱতাৰত সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৱে কূৰ্ম (কমঠ) ৰূপ ধৰি নিজৰ পিঠিত সেই পৰ্বত ধাৰণ কৰিলে।
Verse 25
धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च / आप्यायत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयंस्त्रिया
দ্বাদশ অৱতাৰত ভগৱান ধন্বন্তৰি হ’ল, আৰু ত্ৰয়োদশ অৱতাৰতেও (অন্য ৰূপে) প্ৰকাশ পালে। মোহিনী-স্ত্ৰীৰূপ ধৰি আনক মোহিত কৰি তেওঁ দেৱসকলক পুষ্ট আৰু বলবান কৰিলে।
Verse 26
चतुर्दशं नारसिंहं चैत्य (वैर) दैत्येन्द्रमूर्जितम् / ददार करजैरुग्रैरेरकां कटकुद्यथा
চতুৰ্দশ অৱতাৰত ভগৱান নৰসিংহৰূপে প্ৰকাশ পাই, ভয়ংকৰ নখে বলৱান দৈত্যেন্দ্ৰক এনেদৰে বিদীৰ্ণ কৰিলে, যেন সহজে এৰকা-নল ভাঙি পেলোৱা যায়।
Verse 27
पञ्चदशं वामनको भूत्वागादध्वरं बलेः / पाद त्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिविष्टपम्
পঞ্চদশ অৱতাৰত ভগৱান বামনৰূপে বলিৰ যজ্ঞলৈ গৈ, তিন পা ভূমি যাচনা কৰি দেৱসকলৰ বাবে ত্ৰিবিষ্টপ—স্বৰ্গ—পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিলে।
Verse 28
अवतारे षोडशमे पश्यन्ब्रह्मद्रुहो नृपान् / त्रिः सप्तकृत्वः कुपितो निः क्षत्त्रामकरोन्महीम्
ষোড়শ অৱতাৰত ব্ৰাহ্মণদ্ৰোহী ৰজাসকলক দেখি ভগৱান ক্ৰুদ্ধ হৈ একুশবাৰ পৃথিৱীক ক্ষত্ৰিয়বৰ্গশূন্য কৰিলে।
Verse 29
ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् / चक्रे वेदतरोः शाखां दृष्ट्वा पुंसो ऽल्पमेधसः
তাৰ পিছত সপ্তদশ অৱতাৰত সত্যৱতীৰ গৰ্ভে পৰাশৰৰ পৰা তেওঁ জন্ম ল’লে; মানুহৰ অল্পমেধা দেখি বেদবৃক্ষৰ শাখাবিভাগ কৰিলে।
Verse 30
नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्यचिकीर्षया / समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे कार्याण्यतः परम्
মানুহৰ মাজত দেৱতুল্য ৰজাৰূপ গ্ৰহণ কৰি, দেৱকাৰ্য সম্পাদনৰ ইচ্ছাৰে তেওঁ পাছত সমুদ্ৰ-নিগ্ৰহ আদি বহু কাৰ্য কৰিলে।
Verse 31
एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी / रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम्
ঊনবিংশ আৰু বিংশ অৱতাৰত ভগৱান বৃষ্ণিবংশত ৰাম আৰু কৃষ্ণ নামে জন্ম লৈ পৃথিৱীৰ ভাৰ অপসাৰণ কৰিলে।
Verse 32
ततः कलेस्तु सन्ध्यान्ते संमोहाय सुरद्विषाम् / बुद्धो नाम्रा जिनसुतः कीकटेषु भविष्यति
তাৰ পিছত কলিযুগৰ সন্ধ্যান্তত দেৱদ্বেষীসকলক মোহিত কৰিবলৈ জিনসুত ‘বুদ্ধ’ নামে কীকট দেশত আবিৰ্ভূত হ’ব।
Verse 33
भविता विष्णुयशसो नाम्ना कल्की जगत्पतिः
জগত্পতি ভগৱান কল্কি ‘বিষ্ণুযশস’ নামে (বিষ্ণুযশসৰ পুত্ৰৰূপে) জন্ম ল’ব।
Verse 34
अवतारा ह्यसंख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः / मनुवेदविदो ह्याद्याः सर्वे विष्णुकलाः स्मृताः
হে দ্বিজসকল! সত্ত্বনিধি হৰিৰ অৱতাৰ অসংখ্য। মনু আৰু বেদবিদ আদ্য ঋষিসকলকো বিষ্ণুৰ কলা বুলিয়েই স্মৃত।
Verse 35
तस्मात्सर्गादयो जाताः संपूज्याश्च व्रतादिना / पुराणं गारुडं व्यासः पुरासौ मे ऽब्रवीदिदम्
সেই আদিমূলৰ পৰা সৰ্গ আদি উৎপন্ন হ’ল আৰু ব্ৰতাদি অনুষ্ঠানেৰে সিহঁতক বিধিপূৰ্বক পূজ্য কৰা উচিত। এই গাৰুড় পুৰাণ পূৰ্বে মহর্ষি ব্যাসে মোক কৈছিল।
Frequently Asked Questions
The opening follows purāṇic and śāstric convention: honoring divine functions (Rudra, Brahmā, Gaṇeśa) and Sarasvatī as guardians of discourse and obstacle-removal, while the chapter’s doctrinal conclusion still establishes Nārāyaṇa as the highest Brahman and ultimate object of worship.
It presents avatāras as Vāsudeva’s descents for loka-saṅgraha—protecting the world, restoring dharma, resolving cosmic disruptions (Earth sinking, deluge, churning, tyranny), teaching śāstra, and removing the earth’s burden.