Adhyaya 24

Verse 1

हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनम् शौनक उवाच - ततः किमकरोद्‌राजा चाण्दालस्य गृहे गतः । तद्‌ ब्रूहि सूतवर्य त्वं पृच्छतः सत्वरं हि मे

হৰিশ্চন্দ্ৰৰ চিন্তাৰ বৰ্ণনা। শৌনকই ক’লে— তাৰ পিছত চাণ্ডালৰ ঘৰলৈ যোৱা ৰজাই কি কৰিলে? হে সূতশ্ৰেষ্ঠ, মই সোধাৰ লগে লগে মোক সেই কথা সোনকালে কোৱা।

Verse 2

सूत उवाच - विश्वामित्रे गते विप्रे श्वपचो हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्‌ द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्

সূতই ক’লে— ব্ৰাহ্মণ বিশ্বামিত্ৰ যোৱাৰ পিছত, চাণ্ডালে (শ্বপচ) আনন্দিত মনেৰে বিশ্বামিত্ৰক সেই ধন দি নৰেশ্বৰক (হৰিশ্চন্দ্ৰক) বান্ধি পেলালে।

Verse 3

असत्यो यास्यसीत्युक्त्वा दण्डेनाताडयत्तदा । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम्

'তুমি অসত্যবাদী, ক’লৈ যাবা?' বুলি কৈ তেওঁ তেতিয়া তেওঁক লাঠিৰে আঘাত কৰিলে। লাঠিৰ কোবত তেওঁৰ ইন্দ্ৰিয়বোৰ অতিশয় ব্যাকুল আৰু বিভ্ৰান্ত হৈ পৰিল...

Verse 4

इष्टबन्धुवियोगार्तमानीय निजपक्कणे । निगडे स्थापयित्वा तं स्वयं सुष्वाप विज्वरः

...আৰু নিজৰ প্ৰিয় আত্মীয়ৰ বিচ্ছেদত ব্যথিত হৈ তেওঁক নিজৰ বসতিস্থললৈ (চাণ্ডালৰ কোৱাৰ্টাৰ) লৈ আহিল, শিকলিৰে বান্ধি থৈ নিজে নিশ্চিন্ত হৈ শান্তিপূৰ্ণভাৱে শুই থাকিল।

Verse 5

निगडस्थस्ततो राजा वसंश्चाण्डालपक्कणे । अन्नपाने परित्यज्य सदा वै तदशोचयत्

তাৰ পিছত শিকলিৰে বন্ধা অৱস্থাত চাণ্ডালৰ বসতিস্থলত বাস কৰি ৰজাই অন্ন-জল ত্যাগ কৰি সদায় শোক কৰি থাকিল।

Verse 6

तन्वी दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरन्त्यसुखाविष्टा मोक्षयिष्यति नौ नृपः

[তেওঁ ভাবিলে:] 'মোৰ দুখী মুখৰ ক্ষীণ পত্নীয়ে, আগত আমাৰ ল’ৰাটোৰ দুখী মুখখন দেখি আৰু দুখত অভিভূত হৈ মোক সোঁৱৰণ কৰি ভাবিব, "ৰজাই আমাক দুয়োকে মুক্ত কৰিব।"'

Verse 7

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तं प्रतिश्रुतम् । रोदमानं सुतं वीक्ष्य मां च सम्बोधयिष्यति

'ধন আহৰণ কৰি ব্ৰাহ্মণক প্ৰতিশ্ৰুত ধন দি তেওঁ আমাৰ কান্দি থকা পুত্ৰক দেখিব আৰু মোক সম্বোধন কৰিব।'

Verse 8

तातपार्श्वं व्रजामीति रुदन्तं बालकं पुनः । तात तातेति भाषन्तं तथा सम्बोधयिष्यति

আৰু 'মই দেউতাৰ ওচৰলৈ যাব বিচাৰো' বুলি কান্দি থকা ল’ৰাটোক আৰু 'দেউতা, দেউতা!' বুলি মাতি থকা ল’ৰাটোক তেওঁ তেনেদৰে সান্ত্বনা দিব।

Verse 9

न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति चाण्डालतां गतम् । राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः

কিন্তু সেই হৰিণ-নয়না গৰাকীয়ে নাজানে যে মই চাণ্ডাল অৱস্থা পাইছোঁ! মোৰ ৰাজ্যনাশ, বন্ধু-বান্ধৱৰ ত্যাগ, পত্নী আৰু পুত্ৰৰ বিক্ৰী...

Verse 10

ततश्चाण्डालता चेयमहो दुःखपरम्परा । एवं स निवसन्नित्यं स्मरंश्च दयितां सुतम्

...আৰু এতিয়া এই চাণ্ডালত্ব—অহো, দুখৰ এক নিৰন্তৰ ধাৰা! এইদৰে তাত সদায় বাস কৰি, নিজৰ প্ৰিয় পত্নী আৰু পুত্ৰক স্মৰণ কৰি...

Verse 11

निनाय दिवसान् राजा चतुरो विधिपीडितः । अथाह्नि पञ्चमे तेन निगडान्मोचितो नृपः

...ভাগ্যৰ দ্বাৰা পীড়িত হৈ ৰজাই চাৰি দিন অতিবাহিত কৰিলে। তাৰ পিছত পঞ্চম দিনা, চাণ্ডালৰ দ্বাৰা ৰজা শিকলিৰ পৰা মুক্ত হ’ল।

Verse 12

चाण्डालेनानुशिष्टश्च मृतचैलापहारणे । क्रुद्धेन परुषैर्वाक्यैर्निर्भत्स्य च पुनः पुनः

চাণ্ডালে তাক মৃতকৰ বস্ত্ৰ সংগ্ৰহ কৰাৰ কামত নিৰ্দেশ দিলে আৰু ক্ৰোধত বাৰে বাৰে নিষ্ঠুৰ আৰু কঠোৰ বাক্যৰে গালি-গালাজ কৰিলে:

Verse 13

काश्याश्च दक्षिणे भागे श्मशानं विद्यते महत् । तद्‌रक्षस्व यथान्यायं न त्याज्यं तत्त्वया क्वचित्

'কাশীৰ দক্ষিণ অংশত এখন ডাঙৰ শ্মশান আছে। সেইখন সঠিকভাৱে পহৰা দিয়া আৰু তুমি কোনো পৰিস্থিতিতে সেই ঠাই ত্যাগ কৰিব নালাগিব।

Verse 14

इमं च जर्जरं दण्डं गृहीत्वा याहि मा चिरम् । वीरबाहोरयं दण्ड इति घोषस्व सर्वतः

এই জৰাজীৰ্ণ দণ্ডটো লৈ পলম নকৰাকৈ যোৱা। সকলোতে ঘোষণা কৰা যে, 'এইটো বীৰবাহুৰ দণ্ড!'

Verse 15

सूत उवाच - कस्मिंश्चिदथ काले तु मृतचैलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्‌राजा श्मशाने दद्‌वशानुगः

সূত উবাচ - সেই সময়ত ৰজা হৰিশ্চন্দ্ৰ মৃতকৰ বস্ত্ৰ সংগ্ৰহকাৰী হ’ল আৰু চাণ্ডালৰ সম্পূৰ্ণ বশৱৰ্তী হৈ শ্মশানত বাস কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 16

चाण्डालेनानुशिष्टस्तु मृतचैलापहारिणा । राजा तेन समादिष्टो जगाम शवमन्दिरम्

মৃতদেহৰ পৰা বস্ত্ৰ সোলোকাই লোৱা চাণ্ডালৰ দ্বাৰা নিৰ্দেশিত আৰু আদিষ্ট হৈ ৰজাই মৃতকৰ আবাসলৈ (শ্মশানলৈ) গমন কৰিলে।

Verse 17

पुर्यास्तु दक्षिणे देशे विद्यमानं भयानकम् । शवमाल्यसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्

নগৰৰ দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত সেই ঠাইখন আছিল ভয়ানক, মৃতদেহ আৰু মালাৰে ভৰা, দুৰ্গন্ধযুক্ত আৰু ঘন ধোঁৱাৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 18

श्मशानं घोरसन्नादं शिवाशतसमाकुलम् । गृद्ध्रगोमायुसंकीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्

শ্মশানখন ভয়ংকৰ শব্দৰে প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল, শ শ শিয়ালৰ দ্বাৰা ভৰি আছিল, শগুন আৰু শিয়ালেৰে ভৰা আছিল আৰু কুকুৰৰ জাকেৰে আবৃত আছিল।

Verse 19

अस्थिसङ्घातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दन्तपंक्तिभिः

ই হাড়ৰ দ'মেৰে ভৰি আছিল আৰু এক তীব্ৰ দুৰ্গন্ধই বিয়পি পৰিছিল। আধা-পোৰা মৃতদেহবোৰৰ মুখবোৰত দাঁতৰ পাৰি ওলাই আছিল...

Verse 20

हसन्तीवाग्निमध्यस्थकायस्यैवं व्यवस्थितिः । नानामृतसुहृन्नादं महाकोलाहलाकुलम्

...জুইৰ মাজত থকা মৃতদেহবোৰে যেন হাঁহি আছিল। বিভিন্ন মৃতকৰ আত্মীয়ৰ বিলাপ আৰু হুলস্থুলত ঠাইখন ভৰি আছিল।

Verse 21

हा पुत्र मित्र हा बन्धो भ्रातर्वत्स प्रियाद्य मे । हाप्यते भागिनेयार्ह हा मातुल पितामह

'হায় পুত্ৰ! হায় বন্ধু! হায় আত্মীয়! হায় ভ্ৰাতৃ! হায় মোৰ প্ৰিয় সন্তান! হায় মোৰ প্ৰিয়! হায় যোগ্য ভাগিন! হায় মোমাই! হায় ককাদেউতা!'

Verse 22

मातामह पितः पौत्र क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इति शब्दैः समाकीर्णं भैरवैः सर्वदेहिनाम्

'হায় ককাদেউতা! হায় পিতৃ! হায় নাতি! তুমি ক’লৈ গ’লা? ঘূৰি আহা, হে আত্মীয়!' সকলো প্ৰাণীৰ এনে ভয়ংকৰ চিঞৰেৰে ঠাইখন ভৰি আছিল।

Verse 23

ज्वलन्मांसवसामेदच्छूमिति ध्वनिसङ्कुलम् । अग्नेश्चटचटाशब्दो भैरवो यत्र जायते

জ্বলি থকা মাংস, চৰ্বি আৰু মজ্জাৰ পৰা ওলোৱা শব্দৰে ঠাইখন কোলাহলপূৰ্ণ আছিল, য’ত জুইৰ ভয়ংকৰ শব্দ অহৰহ উঠিছিল।

Verse 24

कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत

সেই অতি ভয়ংকৰ শ্মশানখন প্ৰলয়কালৰ দৰে আছিল। তাত উপস্থিত হৈ ৰজাই গভীৰ দুখত এইদৰে বিলাপ কৰিলে:

Verse 25

हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्‍राज्यं कुलोचितम् । हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्

'হায় ভৃত্য আৰু মন্ত্ৰীসকল! আমাৰ বংশৰ যোগ্য সেই ৰাজ্য ক’ত? হায় মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰ, মোক এই দুৰ্ভগীয়াক এৰি থৈ...'

Verse 26

ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः । विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्

...ব্ৰাহ্মণৰ ক্ৰোধৰ বাবে তোমালোক ক’লৈ ইমান দূৰলৈ গুচি গ’লা? ধৰ্ম অবিহনে মানুহৰ কেতিয়াও শুভ নহয়।

Verse 27

यत्‍नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि । इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः

গতিকে মানুহে অতি যত্নৰে ধৰ্ম পালন কৰিব লাগে।' এইদৰে ভাবি তেওঁ তাত বাৰে বাৰে চাণ্ডালৰ কথা মনত পেলালে।

Verse 28

मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् । लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः

গোটেই শৰীৰত ধূলি-বালিৰে লুতুৰি-পুতুৰি হৈ, মৃতদেহবোৰৰ ফালে দৌৰি গৈ, নিজেই এটা লাঠীৰ দৰে হৈ ইফালে সিফালে লৰি ফুৰিছিল...

Verse 29

अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः । इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च

এই মৃতদেহটোৰ বাবে এইটোৱেই মাচুল; মই এশ আগতীয়াকৈ পাম। এই অংশটো মোৰ, এইটো ৰজাৰ বাবে আৰু এইটো চাণ্ডালৰ বাবে।

Verse 30

इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः । जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः

এইদৰে চিন্তা কৰি ৰজাই এক অসহনীয় অৱস্থাত উপনীত হ’ল। তেওঁ এটা ফটা, গাঁঠি থকা কাপোৰেৰে তৈয়াৰী এটা তালি মৰা কাপোৰ পিন্ধিছিল।

Verse 31

चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्‌घ्रिकः । नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्

তেওঁৰ মুখ, বাহু, পেট আৰু ভৰি শ্মশানৰ ধূলি আৰু ছাইৰে লিপ্ত আছিল। তেওঁৰ হাত আৰু আঙুলিবোৰ বিভিন্ন ধৰণৰ চৰ্বি আৰু মজ্জাৰে লেপি দিয়া হৈছিল।

Verse 32

नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः । तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः

তেওঁ বিভিন্ন মৃতদেহৰ বাবে এৰি যোৱা চাউলৰ নৈবেদ্যৰে নিজৰ ভোক নিবাৰণ কৰিবলৈ অভ্যস্ত হৈ পৰিছিল আৰু তেওঁৰ মূৰটো মৃতকৰ মালাৰ অৱশিষ্টৰে সজ্জিত আছিল।

Verse 33

न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः

তেওঁ দিনে-ৰাতিয়ে শুব পৰা নাছিল, বাৰে বাৰে 'হায়! হায়!' বুলি চিঞৰিছিল। এইদৰে বাৰ মাহ পাৰ হৈ গ’ল, যিটো এশ বছৰ যেন লাগিল।

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

ইতি শ্ৰীমদ্দেৱীভাগৱতে মহাপুৰাণে অষ্টাদশসাহস্ৰ্যাং সংহিতায়াং সপ্তমস্কন্ধে হৰিশ্চন্দ্ৰচিন্তাবৰ্ণনং নাম চতুৰ্বিংশোহধ্যায়ঃ।