Adhyaya 34
Ṣoḍaśāvaraṇa-cakre Rudrāṇāṃ Nāma-sthāna-nirdeśa (Rudras in the Sixteen-Enclosure Chakra)
এই অধ্যায় ললিতোপাখ্যানৰ পৰিসৰত হযগ্ৰীৱ–অগস্ত্য সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। অগস্ত্য ষোড়শাৱৰণ-চক্ৰ সম্পৰ্কে সোধে—কোন ৰুদ্ৰ অধিদেৱতা, তাত কোন কোন ৰুদ্ৰ অৱস্থিত, তেওঁলোকৰ নাম কি, কোন কোন আৱৰণ-বিম্বত তেওঁলোক অধিষ্ঠিত, আৰু ‘যোগিক’ আৰু ‘ৰৌঢিক’ (উগ্ৰ/ক্ৰিয়ামুখী) নামকৰণো কিদৰে হয়। হযগ্ৰীৱ মধ্যপীঠ আৰু প্ৰধান মহাৰুদ্ৰক (ত্ৰিনেত্ৰ, ক্ৰোধদীপ্ত) বৰ্ণনা কৰি ত্ৰিভুজ, ষট্কোণ, অষ্টকোণ, দশদল, দ্বাদশদল আদি স্তৰত ৰুদ্ৰনাম আৰু স্থান ক্ৰমে নিৰ্দেশ কৰে। এই অংশ জপ-ধ্যান-উপাসনাত উপযোগী এক আচার-মানচিত্ৰ, য’ত দেৱশক্তি জ্যামিতিক বিন্যাসত স্থাপিত।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने पुष्परागप्रकारादिभुक्ताकरान्तसप्तकक्षान्तरकथनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच षोडशावरणं चक्रं किं तद्रुद्राधिदैवतम् / तत्र स्थिताश्च रुद्राः के केन नाम्ना प्रकीर्तिताः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ উত্তৰভাগত হয়গ্ৰীৱ–অগস্ত্য সংবাদৰ ললিতোপাখ্যানত ‘পুষ্পৰাগ-প্ৰকাৰাদি ভুক্তাকাৰান্ত সপ্তকক্ষান্তৰ-কথন’ নামৰ তেত্ৰিশতম অধ্যায়। অগস্ত্য ক’লে—হে ভগৱন! ষোড়শাৱৰণ চক্রৰ অধিদেৱতা কোন ৰুদ্ৰ? তাত অৱস্থিত ৰুদ্ৰসকল কোন কোন, আৰু কোন কোন নামৰে কীৰ্তিত?
Verse 2
केष्वावरणबिंबेषु किन्नामानो वसंति ते / यौगिकं रौढिकं नाम तेषां ब्रूहि कृपानिधे
তেওঁলোকে কোন কোন আৱৰণ-বিম্বত বাস কৰে, আৰু তেওঁলোকৰ নাম কি? হে কৃপানিধি! তেওঁলোকৰ যোগিক আৰু ৰৌঢ়িক নাম ক’বা॥
Verse 3
हयग्रीव उवाच तत्र रुद्रा लयः प्रोक्तो मुक्ताजालकनिर्मितः / पञ्चयोजनविस्तारस्तत्संख्यायामशोभितः
হয়গ্ৰীৱ ক’লে—তাত ‘ৰুদ্ৰালয়’ বুলি কোৱা হৈছে, যি মুক্তাৰ জালিকাৰে নিৰ্মিত। তাৰ বিস্তাৰ পাঁচ যোজন; সেই পৰিমিত সংখ্যাৰে ই শোভিত॥
Verse 4
षोडशावरणैर्युक्तो मध्यपीठमनोहरः / मध्यपीठे महारुद्रो ज्वलन्मन्युस्त्रिलोचनः
মনোহৰ মধ্যপীঠ ষোড়শ আৱৰণেৰে যুক্ত। সেই মধ্যপীঠত ত্ৰিলোচন মহাৰুদ্ৰ ‘জ্বলন্মন্যু’ বিরাজমান॥
Verse 5
सच्चकार्मुकहस्तश्च सर्वदा वर्तते मुने / त्रिकोणे कथिता रुद्रास्त्रय एव घटोद्भव
হে মুনিবৰ! সত্যধনু-ধাৰী তেওঁ সদায় স্থিত থাকে। ত্ৰিকোণত ঘটোদ্ভৱৰ তিন ৰুদ্ৰ কোৱা হৈছে।
Verse 6
हिरण्य बाहुः सेनानीर्दिशांपतिरथापरः
হিৰণ্যবাহু সেনানায়ক, আৰু দিশাসমূহৰ অধিপতিও বটে।
Verse 7
वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः / शष्पिञ्जरस्त्विषीमांश्च पथीनां पतिरेव च
বৃক্ষ, হৰিকেশ, তথা পৰম পশুপতি; আৰু শষ্পিঞ্জৰ, ত্বিষীমাংস আৰু পথসমূহৰ অধিপতিও (কথিত)।
Verse 8
एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके / विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ
এওঁ ষট্কোণত অৱস্থিত; আৰু অষ্টকোণত বভ্ৰুশা কথিত। বিব্যাধ্য, অন্নপতি আৰু হৰিকেশ-উপবীতিনৌও (সেখানে)।
Verse 9
पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च / दशापत्रे त्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः
পুষ্টসকলৰ আন এজন অধিপতি ভব; আৰু হেতিও তেনেদৰে। দশপত্ৰ-আৱৰণত প্ৰথমে জগতপতি (কথিত)।
Verse 10
रुद्रातताविनौ क्षेत्रपतिः सूतस्तथापरः / अहं त्वन्यो वनपती रोहितः स्थपतिस्तथा
ৰুদ্ৰাততাবিনৌ, ক্ষেত্ৰপতি আৰু আন এজন সূত; আৰু মই অন্য বনপতি, ৰোহিত আৰু স্থপতিও হওঁ।
Verse 11
वृक्षाणां पतिरप्यन्यश्चैते सज्जशरासनाः / मन्त्री च वाणिजश्चैव तथा कक्षपतिः परः
বৃক্ষসমূহৰো আন এজন অধিপতি আছে; এওঁলোক ‘সজ্জশৰাসন’ নামে খ্যাত। মন্ত্ৰী আৰু বাণিজো আছে, লগতে আন এজন কক্ষপতিও আছে।
Verse 12
भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्पञ्चमो वारिवस्ततः / ओषधीनां पतिश्चैव षष्ठः कलशसंभव
‘ভৱন্তি’ চতুৰ্থ, তাৰপিছত পঞ্চম ‘ৱাৰিবস’; ঔষধিসমূহৰ অধিপতি আৰু ষষ্ঠ ‘কলশসম্ভৱ’।
Verse 13
उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ पतीनां च पतिस्तथा / कृत्स्नवीतश्च धावंश्च सत्त्वानां पतिरेव च
উচ্চ স্বৰে ঘোষ আৰু ক্ৰন্দন কৰোৱা জন পতি-সকলৰো পতি; ‘কৃত্স্নবীত’ আৰু ‘ধাৱংশ’ সত্ত্বসমূহৰো অধিপতি।
Verse 14
एते द्वादश पत्रस्थाः पञ्चमावरणस्थिताः / सहमानश्च निर्व्याधिरव्याधीनां पतिस्तथा
এওঁলোক দ্বাদশ ‘পত্ৰস্থ’, পঞ্চম আৱৰণত স্থিত; ‘সহমান’ আৰু ‘নিৰ্ব্যাধি’ অব্যাধিসকলৰো অধিপতি।
Verse 15
ककुभश्च निषङ्गी च स्तेनानां च पतिस्तथा / निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः
ককুভ, নিষঙ্গী, লগতে চোৰসকলৰ অধিপতি আৰু নিচেৰু—এইসকলক ষষ্ঠ আৱৰণ-দেৱতা বুলি জানিব লাগে।
Verse 16
अधः परिचरो ऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः / जिघांसंतो मुष्णतां च पतयः कुंभसंभव
হে কুম্ভসম্ভৱ! অধঃ-পরিচৰ, অৰণ্য, আৰু সৃকাবিষ; লগতে হত্যা আৰু লুণ্ঠনত লিপ্তসকলৰ অধিপতিসকলো (আৱৰণ-দেৱতা)।
Verse 17
असीमन्तश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तञ्चरो मुने / प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः
হে মুনি! অসীমন্ত, সুপ্ৰাজ্ঞ, তথা নক্তঞ্চৰ; আৰু প্ৰকৃতিসকলৰ অধিপতি, উষ্ণীষী আৰু গিৰেশ্চৰ—এইসকলো (আৱৰণ-দেৱতা)।
Verse 18
कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव / धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वदधानकाः
হে কলশোদ্ভৱ! কুলুঞ্চসকলৰ অধিপতি ইষুমন্ত; লগতে ধন্বাবিদ, চাতন্বান আৰু প্ৰতিপূৰ্বদধানক—এইসকলো (আৱৰণ-দেৱতা)।
Verse 19
आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः / विसृजन्तस्तथास्यन्तो विध्यन्तश्चापि सिंधुप
হে সিন্ধুপ! ষোড়শাৰত নিবাস কৰা এই ষোলজন—ৰোধ কৰা, মুক্ত কৰা, নিক্ষেপ কৰা আৰু বিধ কৰা লোকো বটে।
Verse 20
आसीनाश्च शयानाश्च यन्तो जाग्रत एव च / तिष्ठन्तश्चैव धावन्तः सभ्याश्चैव समाधिपाः
তেওঁলোক কোনোবাই বহি, কোনোবাই শুই, কোনোবাই চলি, আৰু কোনোবাই জাগ্ৰত অৱস্থাত; কোনোবাই থিয় হৈ, কোনোবাই দৌৰি, সভ্যজন আৰু সমাধিৰ পালনকাৰীও আছিল।
Verse 21
अश्वाश्चैवाश्वपतय अव्याधिन्यस्तथैव च / विविध्यन्तो गणाध्यक्षा बृहन्तो विन्ध्यमर्द्दन
ঘোঁৰা আৰু ঘোঁৰাৰ অধিপতিসকল, লগতে অব্যাধিনীও; নানা ধৰণে সজ্জিত গণাধ্যক্ষসকল, বৃহৎ—বিন্ধ্য-মৰ্দনকাৰী আছিল।
Verse 22
गृत्सश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ / अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा
অষ্টম আৱৃতিত অঠাৰ প্ৰকাৰ গৃত্স-দেৱতা আছিল; তাৰ পিছত গৃত্সাধিপতি, ব্ৰাত আৰু ব্ৰাতাধিপতিও আছিল।
Verse 23
गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरुपा विरूपकाः / महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे
গণ আৰু গণপো, বিশ্বৰূপ আৰু বিরূপকো; মহান আৰু ক্ষুল্লক, ৰথী আৰু আন অরথ (পদাতিক)ও আছিল।
Verse 24
रथाश्च रथपत्त्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च / क्षत्तारः संग्रही तारस्तक्षाणो रथकारकाः
ৰথ আৰু ‘ৰথপতি’ বুলি জনা লোক, সেনা আৰু সেনানায়কো; ক্ষত্তাৰ, সংগ্ৰহী, তাৰ, তক্ষাণ আৰু ৰথকাৰো আছিল।
Verse 25
कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृतिदेवताः / कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः
কুলাল, কৰ্মাৰ, পুঞ্জিষ্ঠ আৰু নিষাদ—যিসকল তীৰ নিৰ্মাতা গণ—তেওঁলোকক নবম আবৃত্তিৰ ৰুদ্ৰদেৱতা বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 26
धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च / अश्वाश्चैवश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव
ধন্বকাৰ, মৃগয়ৱ, শ্বনয় আৰু শ্বান, লগতে অশ্ব আৰু অশ্বপতি—তেওঁলোক ‘ভৱ’, ‘ৰুদ্ৰ’ আৰু ‘ঘটোদ্ভৱ’ নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 27
शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः / कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्रक्षस्तथापरः
শৰ্ব, পশুপতি, নীলগ্ৰীৱ, শিতিকণ্ঠ, কপৰ্দী, ব্যুপ্তকেশ আৰু সহস্ৰাক্ষ—এইবোৰ ৰুদ্ৰৰ অন্য নাম।
Verse 28
शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुंभज / मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रा दशमशालगाः
শতধন্বা, গিৰিশ, শিপিবিষ্ট, কুম্ভজ আৰু ‘মীঢুষ্টম’—তেওঁলোক দশম শালাত অৱস্থিত ৰুদ্ৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 29
अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः / बृहंश्च वर्षीयां श्चैव वृद्धः समृद्धिना सह
তাৰ পিছত একাদশ চক্ৰত অৱস্থিত ৰুদ্ৰ—ইষুমৎ, হ্ৰস্ব, বামন; আৰু বৃহ, বৰ্ষীয়ান, সমৃদ্ধিসহ বৃদ্ধ—বুলি কোৱা হয়।
Verse 30
अग्र्यः प्रथम आशुश्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ / उर्म्यावस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च
অগ্ৰ্য, প্ৰথম, আশু, অজিৰোণ্য, শীঘ্ৰ আৰু শিভ্যক—আৰু উৰ্ম্য, অৱস্বন্য, অৰুদ্ৰ, স্ৰোতস্য আৰু দিব্য—এইসকল পবিত্ৰ ৰুদ্ৰনাম বুলি কীৰ্তিত।
Verse 31
ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजौ तथा / मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव
জ্যেষ্ঠ আৰু কনিষ্ঠ, পূৰ্বজ আৰু অৱৰজ; লগতে মধ্যম, অৱগম্য, জঘন্য আৰু ঘটোদ্ভৱ—এইবোৰো পূজ্য নাম।
Verse 32
चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः / अथ बुध्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ
এইদৰে চৌব্বিশজন মহাবলী ৰুদ্ৰ কীৰ্তিত হ’ল। তাৰপিছত বুধ্ন্য, সোম্যৰুদ্ৰ, প্ৰতিসৰ্পক আৰু যাম্যক—এই নামসমূহো উল্লিখিত।
Verse 33
क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ / वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततो ऽन्यस्तु प्रतिश्रवः
ক্ষেম্য, ভোচৱ আৰু খল্য; তাৰপিছত শ্লোক্য আৰু অৱসান্য; বন্য, কক্ষ্য আৰু শ্রৱ—আৰু তাৰপিছত প্ৰতিশ্ৰৱ নাম কোৱা হ’ল।
Verse 34
आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे / अवभिन्दश्च वर्मी च वरूथी बिल्मिना सह
হে তপস্যাৰ নিধি! আশুষেণ, আশুৰথ আৰু শূৰ; লগতে অৱভিন্দ, বৰ্মী, বৰূথী—বিল্মিসহ এই নামসমূহ কীৰ্তিত।
Verse 35
कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च / आहनन्यश्च धृष्णुश्च ते च षड्विंशतिः स्मृताः / द्वादशावरणस्थास्ते महाकाया महाबलाः
কবচী, শ্রুত, সেন, দুন্দুভি, আহনন্য আৰু ধৃষ্ণু—এইসকল মিলি ছাব্বিশ বুলি স্মৃত। তেওঁলোক দ্বাদশ আৱৰণত অৱস্থিত, মহাকায় আৰু মহাবলী।
Verse 36
प्रभृशाश्चैव दूताश्च प्रहिताश्च निपङ्गिणः / अन्यस्त्विषुधिमानन्यस्तक्ष्णेषुश्च तथा युधि
প্ৰভৃশ, দূত, প্ৰহিত আৰু নিপঙ্গিণ—আৰু এজন তূণীৰধাৰী; আন এজন যুঁজত তীক্ষ্ণ বাণসম্পন্ন।
Verse 37
स्वायुधश्च सुधन्वा च स्तुत्यः पथ्यश्च कुंभज / काप्यो नाढ्यस्तथा सूधः सरस्यो विन्ध्यमर्दन
স্বায়ুধ, সুধন্বা, স্তুত্য, পথ্য, কুম্ভজ, কাপ্য, নাঢ্য, সূধ, সরস্য আৰু বিন্ধ্যমৰ্দন—এই নামসমূহো প্ৰসিদ্ধ।
Verse 38
ततश्चान्यो नाधमानो वेशन्तः कुप्य एव च / अवधवर्ष्यो ऽवर्ष्यश्च मेध्यो विद्युत्य एव च
তাৰপিছত নাধমান, ৱেশন্ত আৰু কুপ্য; লগতে অৱধবৰ্ষ্য, অৱর্ষ্য, মেধ্য আৰু বিদ্যুত্য—এইসকলেও (মহাবলী)।
Verse 39
इध्र्यातप्यौ तथा वात्यौ रेष्म्यश्चैव तथापरः / वास्तव्यो वास्तुपश्चैव सोमश्चेति महाबलाः
ইধ্ৰ্য, আতপ্য, বাত্য, ৰেষ্ম্য আৰু আন এজন; লগতে বাস্তব্য, বাস্তুপ আৰু সোম—এইসকল সকলো মহাবলী।
Verse 40
त्रयोदशावरणगाञ्छृणु रुद्रांश्च तान्मुने / रुद्रस्ताम्रारुणः शङ्गस्तथा पशुपतिर्मुने
হে মুনি, ত্ৰয়োদশ আৱৰণস্থিত সেই ৰুদ্ৰসকলক শুনা—ৰুদ্ৰ, তাম্ৰাৰুণ, শংগ আৰু পশুপতি।
Verse 41
उग्रो भीमस्तथैवाग्रेवधदूरेवधावपि / हन्ता चैव हनीयांश्च वृषश्च हरिकेशकः
উগ্ৰ, ভীম, অগ্ৰেৱধ, দূৰেৱধ; লগতে হন্তা, হনীয়াংশ, বৃষ আৰু হৰিকেশক—এইসকলেও ৰুদ্ৰনাম।
Verse 42
तारः शंभुर्मयोभूश्च शङ्करश्च मयस्करः / शिवः शिवतरश्चैव तीर्थ्यः कुल्यस्तथैव च / पार्यो ऽपार्यः प्रतरणस्तथा चोत्तरणो मुने
তাৰ, শম্ভু, ময়োভূ, শংকৰ, ময়স্কৰ; শিৱ, শিৱতৰ, তীৰ্থ্য, কুল্য; আৰু পাৰ্য, অপাৰ্য, প্ৰতৰণ, উত্তৰণ—হে মুনি।
Verse 43
आतर्यश्च तथा लभ्यः षष्ठः फेन्यस्तथैव च / चतुर्दशावरणके कथिता रुद्रदेवताः
আতৰ্য, লভ্য, ষষ্ঠ আৰু ফেন্য—এইসকলেও; এইদৰে চতুৰ্দশ আৱৰণত ৰুদ্ৰদেৱতাসকল কোৱা হৈছে।
Verse 44
सिकत्यश्च प्रवाह्यश्च तथेरिण्यस्तपोनिधे / प्रपथ्यः किंशिलश्चैव क्षयणस्तदनन्तरम्
হে তপোনিধি, সিকত্য, প্ৰবাহ্য আৰু এৰিণ্য; তাৰপিছত প্ৰপথ্য, কিংশিল আৰু তদনন্তৰ ক্ষয়ণ।
Verse 45
कपर्दी च पुलस्त्यंश्च गोष्ठ्यो गृह्यस्तथैव च / तल्पयो गेह्य स्तथा काट्यो गह्वरेष्ठोरुदीपकः
কপৰ্দী আৰু পুলস্ত্যাংশ, গোষ্ঠ্য আৰু গৃহ্যো; তদুপৰি তল্পয়, গেহ্য, কাট্য আৰু গহ্বৰস্থিত উৰুদীপক—এই নামসমূহো কোৱা হৈছে।
Verse 46
निवेष्ट्यश्चापि पान्तव्यो रथन्यः शुक्य एव च / हरीत्यलोथा लोप्याश्च उर्य्यसूर्म्यै तथा मुने
নিবেষ্ট্য, পান্তব্য, ৰথন্য আৰু শুক্য; লগতে হৰীত্যালোথা, লোপ্য আৰু উৰ্য্যসূৰ্ম্যৈ—হে মুনি, এই নামসমূহো আছে।
Verse 47
पयेयश्च पर्णशश्च तथा वगुरमाणकः / अभिघ्ननाशिदुश्चैव प्रखिदन किरिकास्तथा
পয়েয়, পৰ্ণশ আৰু বগুৰমাণক; লগতে অভিঘ্ননাশিদু, প্ৰখিদন আৰু কিৰিক—এইবোৰো পবিত্ৰ নাম।
Verse 48
देवानां हृदयश्चैव द्वात्रिंशद्रुद्रदेवताः / वर्तते सायुधाः प्राज्ञ नित्यं पञ्चादशावृतौ
দেৱসকলৰ হৃদয়স্বৰূপ সেই বত্ৰিশ ৰুদ্ৰদেৱতা, হে প্ৰাজ্ঞ, সদায় পঞ্চদশ আৱৰণত অস্ত্ৰসহ বিৰাজ কৰে।
Verse 49
षोडशे त्वावरणके पूर्वादिद्वारवर्तिनः / विक्षिणत्काविचिन्वत्कास्तथा निर्हतनामकाः
ষোড়শ আৱৰণত, পূৰ্ব আদি দ্বাৰত অৱস্থিত; বিক্ষিণত্ক, আবিচিন্বত্ক আৰু নিৰ্হত-নামক গণসকল থাকে।
Verse 50
आमीवक्ताश्च निष्टप्ता महारुद्रमुपासते / इति षोडशशालेषु स्थितै रुद्रैः सहस्रशः
ৰোগাক্ৰান্ত আৰু তপ্ত হোৱা সেই সহস্ৰ সহস্ৰ ৰুদ্ৰ ষোড়শ শালাত স্থিত হৈ মহাৰুদ্ৰৰ উপাসনা কৰে—এনেদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 51
सेवितस्तु महारुद्रो ललिताज्ञाप्रवर्तकः / वर्तते जगतामृद्ध्यै मुक्ताशालेशकोणके
ললিতাৰ আজ্ঞা প্ৰৱৰ্তন কৰোঁতা মহাৰুদ্ৰ সেবিত হয়; তেওঁ মুক্তাশালাৰ ঈশান কোণত জগতৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে বিরাজ কৰে।
Verse 52
शतरुद्रियसंख्याता एते रुद्रा महाबलाः / ललिताभक्तिमम्पन्नान्पालयन्ति दिवानिशम् / अभक्तांल्लरितादेव्याः प्रत्यूहैर्योजयन्त्यमी
শতৰুদ্ৰিয়সম সংখ্যাৰ এই মহাবলী ৰুদ্ৰসকলে ললিতাভক্তি প্ৰাপ্ত লোকক দিন-ৰাতি ৰক্ষা কৰে; আৰু ললিতাদেৱীৰ অভক্তক ইহঁতে প্ৰতিউহেৰে আবদ্ধ কৰে।
Verse 53
इत्थं शक्रादिदिक्पाला सुक्ताशालं समाश्रिताः / ललितापरमेश्वर्याः सेवामेव वितन्वते
এইদৰে শক্ৰ আদি দিকপালসকলে সুক্তাশালাত আশ্ৰয় লৈ ললিতা পৰমেশ্বৰীৰ সেৱাই বিস্তাৰ কৰে।
Verse 54
अथ मुक्ताख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / शालोमारकताभिख्यश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः
তাৰপিছত মুক্তাখ্য শালাৰ অন্তৰত, মাৰুত-যোজন প্ৰদেশত, ‘শালোমাৰকতা’ নামৰ (প্ৰাসাদ/স্তম্ভ) চাৰি যোজন উচ্চতাত উত্থিত।
Verse 55
पूर्ववद्गोपुरादीना संस्थानैश्च सुशोभितः / तत्र श्रीदण्डनाथाया दहनादिविदिग्गताः
সেই স্থান পূৰ্বৱৎ গোপুৰ আদি নিৰ্মাণে অতি শোভিত আছিল। তাত শ্ৰীদণ্ডনাথাৰ নিমিত্তে দহন আদি বিধি দিশানুসাৰে সম্পন্ন হ’ল।
Verse 56
चत्वारो निलयाः प्रोक्ता मन्त्रिणीगृहविस्तराः / गीतिचक्ररथेन्द्रस्य याः पर्वाणि समाश्रिताः
চাৰিটা নিলয় কোৱা হৈছে, যি মন্ত্রিণীৰ গৃহবিস্তাৰৰ সদৃশ। সেয়া গীতিচক্রৰথেন্দ্ৰৰ পৰ্বসমূহক আশ্ৰয় কৰি স্থিত আছিল।
Verse 57
भण्डासुरमहायुद्धे ता देव्यस्तत्र जाग्रति / सर्वाः स्थल्यो मरकतश्रेणिभिः खचिताः शुभाः
ভণ্ডাসুৰৰ মহাযুদ্ধত সেই দেৱীসকল তাত জাগ্ৰত আছিল। সকলো শুভ স্থলী মৰকত-শ্ৰেণীৰে খচিত আছিল।
Verse 58
हेमतालवनाढ्याश्च सर्ववस्तुसमाकुलाः / तत्रदेव्यः समस्ताश्च दण्डनाथासमश्रियः
সেয়া হেমময় তালবনে সমৃদ্ধ আৰু সকলো বস্তুৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল। তাত থকা সকলো দেৱী দণ্ডনাথাক আশ্ৰয় কৰি আছিল।
Verse 59
हलोद्धर्णहलाद्धर्णमुसलाः सञ्चरन्त्यपि / संख्यातीतास्तालवृक्षा नवस्वर्णविचित्रिताः
হাল উঠোৱা, হাল ধাৰণ কৰা আৰু মুছল ধাৰণ কৰাসকলেও তাত সঞ্চৰণ কৰিছিল। গণনাতীত তালগছ নবসোণাৰে বিচিত্ৰভাৱে অলংকৃত আছিল।
Verse 60
योजनायतकाण्डाश्च दलैर्युक्ता विशङ्कटैः / हेमत्वचो ऽतिसुस्निग्धाः सच्छायाः फलभङ्गुराः
সিহঁতৰ কাণ্ড যোজন-দীঘল, বহল পাতৰে যুক্ত আছিল। বাকল সোণৰ দৰে অতি মসৃণ; ছাঁ মনোহৰ, কিন্তু ফল ভঙ্গুৰ আছিল।
Verse 61
आमूलाग्रं लम्बमानास्ताला हालाघटाकुलाः / वर्तन्ते दण्डनाथायाः प्रीत्यर्थं शिल्पिभिः कृताः
মূলৰ পৰা শীৰ্ষলৈ লম্বৰূপে ঝুলা তালগছবোৰ মদিৰাৰ ঘটৰে ভৰপূৰ আছিল। দণ্ডনাথা দেৱীৰ প্ৰীতিৰ বাবে শিল্পীয়ে এইবোৰ গঢ়িছিল।
Verse 62
तं च तालरसापूरं पीत्वापीत्वा मदाकुलाः / जृंभिण्याद्याश्चक्रदेव्यो हेतुकाद्याश्च भैरवाः
সেই তালৰসৰ প্ৰবাহ বাৰে বাৰে পান কৰি তেওঁলোক মদত আকুল হ’ল—জৃম্ভিণী আদি চক্ৰদেৱী আৰু হেতুক আদি ভৈৰৱসকল।
Verse 63
सप्तनिग्रहदेव्यश्च नृत्यन्ति मदविह्वलाः / चतुर्विदिक्षु दण्डिन्या यत्रयत्र महादृशः
সপ্ত নিগ্ৰহ দেৱীয়েও মদত বিহ্বল হৈ নৃত্য কৰে; দণ্ডিনী দেৱীৰ চাৰিও দিশত, য’তে য’তে সেই মহাদৃশা অৱস্থিত ত’তে ত’তে।
Verse 64
तत्र पूर्वादिदिग्भागे देवीसदृशवर्चसः / उन्मत्तभैरवी चव स्वप्नेशी सर्वतोदिशम्
তাত পূৰ্ব আদি দিশাভাগত দেৱীসদৃশ তেজস্বিনী উন্মত্ত-ভৈৰৱী আৰু স্বপ্নেশী—সৰ্বদিশে বিরাজমান আছিল।
Verse 65
निवासो दण्डनाथायाः केवलं त्वाभिमानिकः / तस्यास्तु सेवावासो ऽन्यो महापद्माटवीस्थले / तत्कक्षातिदवीयस्त्वान्सेवार्थं तत्र तद्गृहः
দণ্ডনাথাৰ নিবাস কেৱল তোমাৰ অভিমানজনিত বুলি গণ্য; কিন্তু দেৱীৰ সেৱানিবাস মহাপদ্ম অৰণ্যস্থলত। তেওঁৰ কক্ষৰ পৰা অতি দূৰত, সেৱাৰ্থে তাতেই তেওঁৰ গৃহ অৱস্থিত।
Verse 66
अथो मरकताकारे शाले तत्सप्तयोजने / प्राकारो विद्रुमाकारः प्रातरर्यमपाटलः
তাৰপিছত সাত যোজন বিস্তৃত, মণিময় মৰকত-সদৃশ শালাত—প্ৰাকাৰ বিদ্ৰুমৰ ন্যায় আছিল আৰু প্ৰভাতৰ অৰুণ ছটাযুক্ত পাটল ফুলৰ দৰে বৰ্ণময় আছিল।
Verse 67
तत्र स्थलास्तु सकला विद्रुमैरेव निर्मिताः / तद्वद्विद्रुमसंकाशो ब्रह्मा नलिनविष्टरः
সেই ঠাইৰ সকলো প্ৰাঙ্গণ বিদ্ৰুমেৰে নিৰ্মিত আছিল; তেনেদৰে পদ্মাসন ব্ৰহ্মাও বিদ্ৰুমসদৃশ দীপ্তিত উজ্জ্বল আছিল।
Verse 68
ब्रह्मलोकात्समागत्य सार्द्धं सर्वैर्मुनीश्वरैः / सदा श्रीललितादेव्याः सेवनार्थमतन्द्रितः
ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা আহি, সকলো মুনীশ্বৰসহ, তেওঁ সদায় শ্ৰীললিতা দেৱীৰ সেৱাৰ্থে অক্লান্তভাৱে তৎপৰ থাকে।
Verse 69
मरीच्याद्यैः प्रजासृग्भिर्वर्तते साकमब्धिप / चतुर्दशापि विद्यास्ता उपविद्याः सहस्रशः
হে অ’ব্ধিপ! মৰীচি আদি প্ৰজাসৃষ্টাসকলৰ সৈতে তেওঁ বৰ্তে; তাত চৌদটা বিদ্যা আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ উপবিদ্যাও বিদ্যমান।
Verse 70
चतुष्षष्टिकलाश्चैव शरीरिण्यो महत्तराः / प्राकारे विद्रुमाकारे ब्रह्मलोकसमाश्रिताः / वर्तन्ते जगतामृद्ध्यै ललिता देवताज्ञया
চৌষট্টি কলা—দেহধাৰী আৰু মহত্তৰা—বিদ্ৰুমাকাৰ প্ৰাকাৰত ব্ৰহ্মলোক আশ্ৰয় কৰি, জগতৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দেৱী ললিতাৰ আজ্ঞাত সদা প্ৰৱৰ্তিত থাকে।
Verse 71
अथ विद्रुमशालस्यानतरे मारुतयोजने / माणिक्यमण्डपस्थाने परीतः सर्वतोदिशम् / वर्तते विष्णुलोकस्तु ललितासेवनोत्सुकः
তাৰপিছত বিদ্ৰুমশালাৰ ওচৰত, এক মাৰুত-যোজন অন্তৰত, মাণিক্য-মণ্ডপস্থিত স্থানত, সৰ্বদিশে পৰিবেষ্টিত বিষ্ণুলোক অৱস্থিত; সি ললিতাসেৱাত সদা উৎসুক।
Verse 72
तत्र वैष्णवलोके तु विष्णुः साक्षात्सनातनः / चतुर्घा दशधा चैव तथा द्वादशधा पुनः / विभिन्नमूर्तिः सततं वर्तते माधवः सदा
সেই বৈষ্ণৱলোকে সাক্ষাৎ সনাতন বিষ্ণু বিৰাজমান; তেওঁ চতুৰ্ধা, দশধা আৰু পুনৰ দ্বাদশধা—এনে বিভিন্ন মূৰ্তিত মাধৱ সদা নিৰন্তৰ থাকে।
Verse 73
भण्डासुरमहायुद्धे ये श्रीदेवीनखोद्भवाः / दशावतारदेवास्तु ते ऽपि माणिक्यमण्डपे
ভণ্ডাসুৰৰ মহাযুদ্ধত শ্ৰীদেৱীৰ নখৰ পৰা যিসকল উদ্ভৱ হৈছিল, সেই দশাৱতাৰ দেৱসকলেও মাণিক্য-মণ্ডপত বিৰাজ কৰে।
Verse 74
पूर्वकक्षान्तरेभ्यस्तु तत्कक्षायां विशेषतः / उपर्याच्छादनामात्रं माणिक्यदृषदां गणैः
পূৰ্ব কক্ষান্তৰসমূহৰ তুলনাত, সেই কক্ষাত বিশেষকৈ, মাণিক্য শিলাৰ গোটেৰে ওপৰত কেৱল আচ্ছাদন-মাত্ৰ কৰা হৈছে।
Verse 75
तत्र कक्षान्तरे देवः शङ्खचक्रगदाधरः / भिन्नो द्वादशमूर्त्या च पूर्वाद्याशासुरक्षति
তাত সেই প্ৰাকাৰ-অন্তৰত শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী দেৱ বিরাজমান। তেওঁ দ্বাদশ মূৰ্তিত বিভক্ত হৈ পূৰ্ব আদি সকলো দিশা ৰক্ষা কৰে।
Verse 76
जाम्बूनदप्रभश्चक्री पूर्वस्यां दिशि केशवः / पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसंनिभः
পূৰ্ব দিশত চক্ৰধাৰী কেশৱ জাঁবূনদ-সোণৰ দৰে দীপ্তিমান। পশ্চিমত শঙ্খধাৰী নাৰায়ণ নীল মেঘৰ ন্যায় শ্যামবৰ্ণ।
Verse 77
इन्दीवरदलश्या मो मधुमान्माधवो ऽवति / गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्रप्रभो महान्
ইন্দীৱৰদল সদৃশ শ্যামবৰ্ণ, মধুময় মাধৱে ৰক্ষা কৰে। দক্ষিণ পাৰ্শ্বত গোবিন্দ মহা ধনুৰ্ধৰ, চন্দ্ৰসম প্ৰভাযুক্ত।
Verse 78
उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः / आग्नेय्यामरविन्दाभो मुसली मधुसूदनः
উত্তৰ দিশত হালধাৰী বিষ্ণু পদ্মকিঞ্চল্ক সদৃশ দীপ্তিমান। আগ্নেয় দিশত অৰবিন্দসম প্ৰভাযুক্ত, মুসলধাৰী মধুসূদন বিরাজমান।
Verse 79
त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्ये च्वलनप्रभः / वायव्यां वामनो वज्री तरुणादित्य दीप्तिमान्
নৈঋত্য দিশত খড়্গপাণি ত্ৰিবিক্ৰম অগ্নিৰ দৰে জ্বলন্ত প্ৰভাযুক্ত। বায়ব্য দিশত বজ্ৰধাৰী বামন নবোদিত সূৰ্যৰ ন্যায় দীপ্তিমান।
Verse 80
ईशान्यां पुण्डरीकाभः श्रीधरः पट्टिशायुधः / विद्युत्प्रभो हृषीकेशो ह्यवाच्यां दिशि मुद्गरी
ঈশান্য দিশাত পুণ্ডৰীকাভ শ্ৰীধৰ পট্টিশ অস্ত্ৰধাৰী হৈ অৱস্থিত। আৰু অবাচ্য দিশাত বিদ্যুৎপ্ৰভ হৃষীকেশ মুদ্গৰী (গদা) ধাৰণ কৰে॥
Verse 81
पद्मनाभः शार्ङ्गपाणिः सहस्रार्कसमप्रभः / माणिक्यमण्डपस्थानमनुलोम्येन वेष्टते
পদ্মনাভ, শাৰ্ঙ্গপাণি, সহস্ৰ সূৰ্যৰ সমান প্ৰভাৰে দীপ্তিমান। তেওঁ মাণিক্য-মণ্ডপৰ স্থানক অনুলোম (দক্ষিণাৱর্ত) ক্ৰমে পৰিক্ৰমা কৰে॥
Verse 82
सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः / इन्द्रगोपकसंकाशः पाशहस्तो ऽपराजितः
তেওঁ সৰ্বায়ুধধাৰী, সৰ্বশক্তিমান, সৰ্বজ্ঞ আৰু সৰ্বতোমুখ। ইন্দ্ৰগোপকৰ দৰে বৰ্ণযুক্ত, পাশহস্ত আৰু অপৰাজিত॥
Verse 83
दामोदरस्तु सर्वात्मा ललिताभक्तिनिर्भरः / माणिक्यमण्डपस्थानं विलोमेन विवेष्टते
দামোদৰ সৰ্বাত্মা আৰু ললিতা-ভক্তিত নিমজ্জিত; তেওঁ মাণিক্য-মণ্ডপৰ স্থানক বিলোম (বামাৱর্ত) ক্ৰমে পৰিক্ৰমা কৰে॥
Verse 84
इति द्वादशभिर्देहैर्भगवानम्बुजेक्षणः / माणिक्यमण्डपगतो विष्णुलोके विराजते
এইদৰে দ্বাদশ দেহৰূপে যুক্ত কমলনয়ন ভগৱান মাণিক্য-মণ্ডপলৈ গৈ বিষ্ণুলোকত বিরাজ কৰে॥
Verse 85
अथ नानारत्नशालान्तरे मारुतयोजने / सहस्रस्तम्भकं नाम मण्डपं सुमनोहरम्
তাৰ পিছত নানাৰত্নশালাৰ অন্তৰত, বায়ু-যোজন পৰিমাণ বিস্তাৰত, ‘সহস্ৰস্তম্ভক’ নামৰ অতি মনোহৰ মণ্ডপ দেখা যায়।
Verse 86
नानारत्नैस्तु खचितं नानारत्नैरलङ्कृतम् / नानारत्नकृतश्शालस्तुङ्गस्तत्राभिवर्तते
সেয়া নানাৰত্নে খচিত আৰু নানাৰত্নে অলংকৃত; তাত নানাৰত্নে নিৰ্মিত উচ্চ শিখৰযুক্ত প্ৰাসাদ শোভা পায়।
Verse 87
एका पङ्क्तिः सहस्रैस्तु स्तम्भस्तियक्प्रवर्तते / तादृशाः पङ्क्तयो बह्व्यः स्तम्भानां तु चतुर्दिशम्
এটা শাৰীত সহস্ৰ স্তম্ভ তিৰ্যকভাৱে বিস্তৃত; তেনে বহু শাৰী চাৰিওফালে স্তম্ভসমূহৰ বিন্যাস গঢ়ে।
Verse 88
उपर्याच्छादनं चापि पूर्ववद्रत्नदारुभिः / शिवलोकस्तत्र महाञ्जागर्ति स्फुरितद्युतिः
ওপৰৰ আচ্ছাদনো পূৰ্ববৎ ৰত্নময় কাঠে নিৰ্মিত; তাত মহৎ শিৱলোক স্ফুৰিত জ্যোতিতে জাগ্ৰত হৈ দীপ্তিমান।
Verse 89
शैवागमा मूर्तिमन्तस्तत्राष्टाविंशतिः स्मृताः / नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखास्तत्र चोत्तमाः
তাত মূৰ্তিমান শৈৱাগম আঠাইশটা বুলি স্মৃত; লগতে নন্দী, ভৃঙ্গী, মহাকাল আদি প্ৰধান উত্তম গণো তাত বিদ্যমান।
Verse 90
षड्विंशत्तत्त्वदेवाश्च गजवक्त्राः सहस्रशः / शिवलोकोत्तमे तस्मिन्सहस्रस्तम्भमण्डपे
সেই উত্তম শিৱলোকৰ সহস্ৰস্তম্ভমণ্ডপত ষড়্বিংশতি তত্ত্বদেৱসকল গজমুখৰূপে সহস্ৰ সহস্ৰ সংখ্যাত অৱস্থিত আছিল।
Verse 91
ईशानः सर्वविद्यानामधिपश्चन्द्रशेखरः / ललिताज्ञापालकश्च ललिताज्ञाप्रवर्तकः
ঈশান চন্দ্ৰশেখৰ সৰ্ববিদ্যাৰ অধিপতি; তেওঁ ললিতাৰ আজ্ঞাৰ পালনকাৰী আৰু সেই আজ্ঞাৰ প্ৰৱৰ্তকো।
Verse 92
ललितामन्त्र जापी च नित्यमानन्दमानसः / शैव्या दृष्ट्या स्वभक्तानां ललितामन्त्रसिद्धये
তেওঁ ললিতামন্ত্ৰ জপকাৰী, নিত্য আনন্দময় মনৰ অধিকারী; শৈৱ দৃষ্টিৰে স্বভক্তসকলৰ বাবে ললিতামন্ত্ৰসিদ্ধি দান কৰে।
Verse 93
अन्तर्बहिस्तमः पुञ्जनिर्भेदनपटी यसीम् / महाप्रकाशरूपां तां मेधाशक्ति प्रकाशयन्
যি অন্তৰ-বাহিৰৰ তমঃপুঞ্জ ভেদ কৰিবলৈ সক্ষম, সেই মহাপ্ৰকাশৰূপা মেধাশক্তিক তেওঁ প্ৰকাশিত কৰে।
Verse 94
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सहस्रस्तम्भमण्डपे / वर्तमानो महादेव देवीः श्रीभक्तिनिर्भरः / तत्तच्छालान्समाश्रित्य वर्तते कुम्भसंभवः
সহস্ৰস্তম্ভমণ্ডপত বৰ্তমান মহাদেৱ সৰ্বজ্ঞ আৰু সৰ্বকৰ্তা; দেৱীসকলৰ প্ৰতি শ্ৰীভক্তিত পৰিপূৰ্ণ। আৰু সেই সেই শালাৰ আশ্ৰয় লৈ কুম্ভসম্ভৱ (অগস্ত্য)ও তাতেই অৱস্থান কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter places Mahārudra on the madhya-pīṭha (central seat), characterized as three-eyed and blazing with wrath (jvalan-manyus trilocanaḥ), indicating central presidency over the enclosure system.
It is primarily ritual mapping (cosmographic-yantric indexing): Rudra-epithets are assigned to specific geometric/petaled āvaraṇas (triangle/hexagon/octagon/ten- and twelve-petaled layers), creating a locational directory rather than a lineage list.
The request implies dual registers of identification: a contemplative/interpretive (yaugika) naming suited to yogic visualization and meaning, and a fierce/operative (rauḍhika/rauḍrika) naming suited to liturgical, protective, or power-oriented deployment within the āvaraṇa framework.