Shloka 97
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
गणनाथमुखोद्भूता गजवक्राः सहस्रशः / धूलीशेषं समस्तं तत्सैन्यं चक्रुर्महोद्यताः
Transliteration
gaṇanāthamukhodbhūtā gajavakrāḥ sahasraśaḥ / dhūlīśeṣaṃ samastaṃ tatsainyaṃ cakrurmahodyatāḥ
Translation
গণনাথৰ মুখৰ পৰা সহস্ৰ সহস্ৰ গজমুখ গণ উদ্ভূত হ’ল। তেওঁলোকে মহোৎসাহে সেই ধূলি-অৱশেষসমূহক একেলগে সৈন্যৰূপে গঢ়িলে।
Word by Word
गणनाथ-मुख-उद्भूताःarisen from the face of Gaṇanātha
गणनाथ-मुख-उद्भूताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootगणनाथ (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक) + उद्भूत (कृदन्त, √भू धातु)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) बहुवचनम्; कृदन्तः—भूतकृदन्त (क्त) ‘उद्भूत’; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (गणनाथस्य मुखात् उद्भूताः)
गज-वक्राःelephant-faced
गज-वक्राः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootगज (प्रातिपदिक) + वक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) बहुवचनम्; कर्मधारयः (गज इव वक्राः / गजवक्राः)
सहस्रशःby the thousands
सहस्रशः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसहस्रशस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्ययम्; प्रकारवाचक-अव्ययम् (adverb of manner/number)
धूली-शेषम्remaining as dust / reduced to dust
धूली-शेषम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootधूली (प्रातिपदिक) + शेष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया) एकवचनम्; तत्पुरुषः (धूलेः शेषम्)
समस्तम्entire
समस्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसमस्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया) एकवचनम्; विशेषणम्
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया) एकवचनम्; सर्वनाम; ‘समस्तं … सैन्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्
सैन्यम्army
सैन्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसैन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया) एकवचनम्
चक्रुःthey made
चक्रुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्) परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः (3rd) बहुवचनम्
महा-उद्यताःgreatly prepared / highly roused
महा-उद्यताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + उद्यत (कृदन्त, √यत्/√उद्-यम् धातु)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) बहुवचनम्; कृदन्तः—क्त ‘उद्यत’; कर्मधारयः (महान्तः उद्यताः)