Shloka 2
Daṇḍanātha-Śyāmalā Senāyātrā (The Marshal Śyāmalā’s Military Procession) / दण्डनाथश्यामला सेनायात्रा
Devanagari script
उदयत्सहत्स्रमहसा सहस्रतो ऽप्यतिपाटलं निजवपुः प्रभाझरम् / किरती दिशासु वदनस्य कान्तिभिः सृजतीव चन्द्रमयमभ्रमण्डलम्
Transliteration
udayatsahatsramahasā sahasrato 'pyatipāṭalaṃ nijavapuḥ prabhājharam / kiratī diśāsu vadanasya kāntibhiḥ sṛjatīva candramayamabhramaṇḍalam
Translation
উদিত সহস্ৰ সূৰ্যৰ মহিমাকো অতিক্ৰম কৰা অতি পাটল-অৰুণ তাৰ নিজ দেহ আছিল জ্যোতিৰ ঝৰনা; মুখকান্তি দিশে দিশে ছটিয়াই যেন চন্দ্ৰময় মেঘমণ্ডল সৃষ্টি কৰিছিল।
Word by Word
उदयत्rising
उदयत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√इ (धातु; इण् गतौ) / √उद्+√इ (उद्-उपसर्ग)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-प्रयोग; यहाँ ‘उदयत्’ = ‘rising’ (विशेषण)
सहस्र-तमहसाwith thousandfold radiance
सहस्र-तमहसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + तम (प्रातिपदिक) + हस्/महस् (प्रातिपदिक; महस् = तेजस्)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: सहस्रं तमः इव महः यस्य (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय); करणार्थे instrumental
सहस्रतःa thousandfold
सहस्रतः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसहस्रतः (अव्यय)
Formअव्यय; दिशावाचक/परिमाणवाचक (adverb) = ‘a thousandfold/from thousands of sides’
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/समुच्चय (particle) = ‘even/also’
अति-पाटलम्very rosy/reddish
अति-पाटलम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअति (अव्यय/उपसर्ग) + पाटल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभावः: अति + पाटल (very reddish)
निज-वपुःher own body/form
निज-वपुः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनिज (प्रातिपदिक) + वपुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: निजं वपुः
प्रभा-झरम्a cascade of splendor
प्रभा-झरम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रभा (प्रातिपदिक) + झर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: प्रभायाः झरः इव (light-cascade)
किरतीshe scatters/sheds
किरती:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कॄ/किर् (धातु; किरँ विक्षेपे/प्रकीर्णे)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
दिशासुin the directions
दिशासु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन
वदनस्यof (her) face
वदनस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवदन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
कान्तिभिःwith radiances
कान्तिभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootकान्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
सृजतीcreating
सृजती:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√सृज् (धातु; सृजँ विसर्गे)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘creating’
इवas if
इव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमा-सूचक (simile particle)
चन्द्र-मयम्made of moon(-like) light
चन्द्र-मयम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: चन्द्रेण मयम् (instrumental-tatpurusha sense) = ‘made of moonlight’
अभ्र-मण्डलम्a circle of clouds
अभ्र-मण्डलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअभ्र (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: अभ्रस्य मण्डलम् (षष्ठी-तत्पुरुष)