Adhyaya 17
Kiṃpuruṣa–Harivarṣa–Ilāvṛta-varṣa-varṇanam (Description of the Varṣas: Kiṃpuruṣa, Hari, and Ilāvṛta)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰ ধাৰাত গঢ়া। ঋষিসকলে আগতে উল্লিখিত ভাৰতৰ ওচৰৰ অঞ্চল—কিম্পুৰুষ-বৰ্ষ আৰু হৰিবৰ্ষ, তাৰ পিছত মধ্যস্থ ইলাবৃত-বৰ্ষ—বিষয়ে স্পষ্ট বৰ্ণনা বিচাৰে। সূতে পুৰাণীয় ভূবিন্যাস অনুসৰি প্ৰতিটো বৰ্ষৰ সৌন্দৰ্য-সমৃদ্ধি, বাসিন্দাসকলৰ দেহগুণ, আহাৰ-ৰস, অদ্ভুত দীঘলীয়া আয়ু আৰু ৰোগ-শোকহীন জীৱনৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত মেরুকেন্দ্ৰিত জগত্-ৰচনাত ‘মধ্য’ ইলাবৃত-বৰ্ষৰ বিশেষ দীপ্তিময় অৱস্থা কোৱা হয়; সাধাৰণ সূৰ্যতাপ/পোহৰৰ অনুপস্থিতিৰ কথাও উল্লেখ থাকে আৰু মানৱগুণ আদৰ্শ ৰূপে দেখুওৱা হয়। শেষত মেরুৰ দিশাগত বিস্তাৰ আৰু যোজনামাপে পৰিমিতি আদি কাৰিকৰী বিৱৰণেৰে অধ্যায়টো শিক্ষামূলক ক্ষুদ্ৰ-মানচিত্ৰৰ দৰে সম্পূৰ্ণ হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रदृमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे भारतवर्मतं नाम षोडशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः यच्च किंपुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च / आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ দ্বিতীয় অনুষঙ্গপাদত ‘ভাৰতৱৰ্মত’ নাম ষোড়শ অধ্যায়। ঋষিসকলে ক’লে— কিম্পুৰুষবৰ্ষ আৰু হৰিবৰ্ষৰ তত্ত্বও আমাক যথাৰ্থকৈ কওক; আপুনি ভাৰতবৰ্ষৰ কীৰ্তন কৰিছে।
Verse 2
सूत उवाच शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः / प्लक्षखण्डः किंपुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः
সূতে ক’লে— হে বিপ্ৰসকল! তোমালোকে যি শুনিব খোজা, সেয়া অলসতা নকৰাকৈ মনোযোগেৰে শুনা। কিম্পুৰুষবৰ্ষত প্লক্ষখণ্ড অতি মহান, নন্দনবনৰ সদৃশ।
Verse 3
दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे स्मृता / सुवर्णवर्णाः पुरुषाः स्त्रियश्चाप्सरसो पमाः
কিম্পুৰুষবৰ্ষত দহ হাজাৰ বছৰৰ আয়ু স্মৃত হৈছে। তাত পুৰুষসকল স্বৰ্ণবৰ্ণ, আৰু নাৰীসকল অপ্সৰাৰ সদৃশ।
Verse 4
अनामया अशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः / जायन्ते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः
তাত মানুহ ৰোগহীন, শোকহীন আৰু সদায় আনন্দচিত্ত। তাত জন্ম লোৱা লোক তপ্ত স্বৰ্ণৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 5
वर्षे किंपुरुषे पुण्ये वृक्षो मधुवहः शुभः / तस्य किंपुरुषाः सर्वे ऽपिबन् हि रसमुत्तमम्
পুণ্য কিম্পুৰুষবৰ্ষত ‘মধুবহ’ নামৰ এক শুভ গছ আছে। তাত থকা সকলো কিম্পুৰুষে তাৰ উত্তম ৰস পান কৰে।
Verse 6
ततः परं किंपुरुषो हरिवर्षः प्रचक्षते / महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवाः
তাৰ পিছত কিম্পুৰুষ-দেশৰ ওপৰে ‘হৰিবৰ্ষ’ বুলি কোৱা হয়; তাত মানুহ মহাৰজতৰ দৰে উজ্জ্বল বৰ্ণে জন্ম লয়।
Verse 7
देवलोकच्युताः सर्वे देवानूकाश्च सर्वेशः / हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुफम्
হে সৰ্বেশ্বৰ! তাত সকলেই দেৱলোকৰ পৰা চ্যুত আৰু দেৱসকলৰ অনুচৰ; হৰিবৰ্ষত সকলো নৰে শুদ্ধ ইক্ষুৰস পান কৰে।
Verse 8
एकादश सहस्राणि वर्षाणां तु निरामयाः / हरिवर्षे तु जीवन्ति सर्वे मुदितमानसाः
হৰিবৰ্ষত সকলেই নিৰাময় হৈ একাদশ সহস্ৰ বছৰ আনন্দিত মনে জীৱন যাপন কৰে।
Verse 9
न जरा बाधते तत्र न म्रियन्ते च ते ऽचिरात् / मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्
তাত জৰা তেওঁলোকক বাধা নিদিয়ে, আৰু তেওঁলোকে অচিৰে মৃত্যুও নাপায়। মই যি মধ্যৱৰ্তী বৰ্ষ ক’লোঁ, তাৰ নাম ‘ইলাবৃত’।
Verse 10
न तत्र सूर्यस्तपति न तु जीर्यन्ति मानवाः / चन्द्रसूर्यै सनक्षत्रौ न प्रकाशाविला वृते
তাত সূৰ্য তাপ নিদিয়ে, আৰু মানুহ জীৰ্ণ নহয়; ইলাবৃতত চন্দ্ৰ-সূৰ্য আৰু নক্ষত্ৰসহ কোনো পোহৰ নাই।
Verse 11
पद्मप्रभाः पद्बवर्णास्तथा पद्बनिभेक्षणाः / पद्मपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः
তাত মানুহ পদ্মপ্ৰভাযুক্ত, পদ্মবৰ্ণ, পদ্মসদৃশ নয়নবিশিষ্ট আৰু পদ্মপত্ৰৰ সুগন্ধে সুগন্ধিত হৈ জন্ম লয়।
Verse 12
जंबूफलरसाहारा अनिष्यन्दाः सुगन्धिनः / मनस्विनो भुक्तभोगाः सत्कर्मफलभोगिनः
তেওঁলোকে জাম্বুফলৰ ৰসক আহাৰ কৰে, ক্ষয়ৰহিত, সুগন্ধিত, মনস্বী, ভোগভুক্ত আৰু সৎকৰ্মফলভোগী হয়।
Verse 13
देवलोकच्यताश्चैव महारजतवाससः / त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः
তেওঁলোকে দেৱলোকৰ পৰা চ্যুত হলেও মহাৰজতবস্ত্ৰধাৰী; সেই নৰোত্তমসকলে তেৰ হাজাৰ বছৰ (জীয়াই থাকে)।
Verse 14
आयुः प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते / मेरोः प्रतिदिशं यच्च नवसाहस्रविस्तृतम्
ইলাবৃত-বৰ্ষত বাস কৰা সকলোৱে পূৰ্ণ আয়ুষ্প্ৰমাণলৈকে জীয়াই থাকে; আৰু মেরুৰ প্ৰতি দিশে তাৰ বিস্তাৰ ন’ হাজাৰ (যোজন)।
Verse 15
योजनानां सहस्राणि षट्त्रिंशत्तस्य विस्तरः / यतुरस्रं समन्ताच्च शरावाकारसंस्थितम्
তাৰ বিস্তাৰ ছত্রিশ হাজাৰ যোজন; ই চাৰিওফালে চতুৰস্ৰ আৰু শৰাৱ (পাত্ৰ) আকৃতিত স্থিত।
Verse 16
मेरोः पश्चिमभागे तु नवसाहस्रसम्मिते / चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः
মেৰুৰ পশ্চিম ভাগত, নৱ সহস্ৰ যোজন পৰিমিত স্থানত, গন্ধমাদন পৰ্বত বত্ৰিশ সহস্ৰ যোজন বিস্তৃত।
Verse 17
उदग्दक्षिणतश्चैव आनीलनिषधायतः / चत्वारिंशत्सहस्राणि परिवृद्धो महीतलात्
উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত, আনীল আৰু নিষধ পৰ্বতমালাৰ আয়ত অনুসাৰে, ই মহীতলৰ পৰা চল্লিশ সহস্ৰ যোজন উচ্চ।
Verse 18
सहस्रमवगाढश्च तावदेव च विस्तृतः / पूर्वेण माल्यवाञ्छैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्त्तितः
ই এক সহস্ৰ যোজন অবগাঢ় (গভীৰ) আৰু ততটাই বিস্তৃত; পূৰ্বে মাল্যবান শৈলও সেই পৰিমাপৰ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 19
दक्षिणेन तु नीलश्च निषधश्चोत्तरेण तु / तेषां मध्ये महामेरुः स्वैः प्रमाणैः प्रतिष्ठितः
দক্ষিণে নীল পৰ্বত আৰু উত্তৰে নিষধ পৰ্বত; তেওঁলোকৰ মাজতে মহামেৰু নিজ নিজ প্ৰমাণে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 20
सर्वेषामेव शैलानामवगाढो यथा भवेत् / विस्तरस्तत्प्रमाणः स्यादायामो नियुतं स्मृतः
সকলো শৈলৰ ক্ষেত্ৰত যিমান অবগাঢ় (গভীৰতা) থাকে, বিস্তাৰো সিমানেই গণ্য; আৰু দৈৰ্ঘ্য ‘নিযুত’ বুলি স্মৃত।
Verse 21
वृत्तभावास्समुद्रस्य महीमण्डलभावतः / आयामाः परिहीयन्ते चतुरस्रसमाः स्मृताः
সমুদ্ৰৰ বৃত্তস্বভাৱ আৰু মহীমণ্ডলস্বভাৱৰ বাবে তাৰ আয়াম ক্ৰমে হ্ৰাস পায়; সেয়া চতুৰস্ৰসম বুলি স্মৃত।
Verse 22
इलावृतं चतुष्कोणं भिन्दन्ती मध्यभागतः / प्रभिन्नाञ्जनसंकाशा जम्बूरसवती नदी
মধ্যভাগৰ পৰা ইলাবৃত নামৰ চতুষ্কোণ দেশক ভেদি, ভঙা অঞ্জনশিলাৰ দৰে কৃষ্ণাভ দীপ্তিযুক্ত জম্বূৰসৱতী নদী বৈ যায়।
Verse 23
मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण च / सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः
মেৰুৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত আৰু নিষধ পৰ্বতৰ উত্তৰত ‘সুদৰ্শন’ নামৰ সনাতন মহাজম্বূবৃক্ষ অৱস্থিত।
Verse 24
नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः / तस्य नाम्ना समा ख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः
সেই বৃক্ষ নিত্য পুষ্প-ফলসমৃদ্ধ আৰু সিদ্ধ-চাৰণসকলে সেবা কৰে; সেই বনস্পতিৰ নামতেই এই ভূমিখণ্ড ‘জম্বূদ্বীপ’ বুলি খ্যাত।
Verse 25
योजनानां सहस्रं च शतं चान्यन्महात्मनः / उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवं स्पृशति सर्वतः
সেই মহাত্মা বৃক্ষৰাজৰ উচ্চতা এক সহস্ৰ আৰু আন এক শত যোজন; সি সকলো দিশে আকাশ স্পৰ্শ কৰে।
Verse 26
अरत्नीनां शतान्यष्टावेकषष्ट्यधिकानि तु / फलप्रमाणं संख्यातमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
তত্ত্বদৰ্শী ঋষিসকলে গণনা কৰি কৈছে—জম্বু ফলৰ পৰিমাণ আঠশ আটষট্টি অৰত্নি (হাত-মাপ) সমান।
Verse 27
पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् / तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदी भूत्वा प्रसर्प्पति
সেই ফলবোৰ পৃথিৱীত পৰিলে ডাঙৰ গম্ভীৰ শব্দ হয়; আৰু সেই জম্বুৰ ফলৰস নদী হৈ বোৱাই যায়।
Verse 28
मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलं विशत्यधः / तं पिबन्ति सदा त्दृष्टा जंबूरसमिलावृते
সেই নদী মেরুক প্ৰদক্ষিণ কৰি জম্বুৰ মূলত তললৈ প্ৰৱেশ কৰে; ইলাবৃতৰ বাসিন্দাসকলে তাক সদায় পান কৰে।
Verse 29
जंबूफलरसे पीते न जरा बाधते तु तान् / न क्षुधा न श्रमश्चापि न मृत्युर्न च तन्द्रि तम्
জম্বু ফলৰস পান কৰিলে তেওঁলোকক জৰা নাবাধে; ন ক্ষুধা, ন শ্ৰম; ন মৃত্যু, ন তন্দ্ৰা।
Verse 30
तत्र जांबूनदं नाम कनकं देवभूषमम् / इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भास्वरं तु तत्
তাত ‘জাঁবূনদ’ নামৰ দেবভূষণ-যোগ্য সোণ উৎপন্ন হয়; ই ইন্দ্ৰগোপকৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 31
सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसः स्तुतः / स्कन्नं भवति तच्छुभ्रं कनकं देवभूषणम्
সকলো বৰ্ষবৃক্ষৰ শুভ ফলৰস প্ৰশংসিত; সি ঝৰি পৰি উজ্জ্বল সোণ হয়, যি দেৱতাৰ ভূষণ।
Verse 32
तेषां मूत्रं पुरीषं च दिक्षु सर्वासु सर्वशः / ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृताश्च ग्रसते तु तान्
তেওঁলোকৰ মূত্ৰ আৰু মল সকলো দিশতে সৰ্বত্র বিস্তাৰে; ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহে ভূমি আৰু মৃতসকলেও তেওঁলোকক গ্ৰাস কৰে।
Verse 33
रक्षःपिशाचयक्षाश्च सर्वे हैमवतः स्मृताः / हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः
ৰাক্ষস, পিশাচ আৰু যক্ষ—এই সকলোকে হৈমৱতত স্মৃত কৰা হৈছে; আৰু হেমকূটত অপ্সৰাগণসহ গন্ধৰ্বসকলক জানিব লাগে।
Verse 34
सर्वे नागस्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः / महामेरौ त्रयस्त्रिंशत्क्रीडन्ते यज्ञियाः सुराः
নিষধত শেষ, বাসুকি, তক্ষক আদি সকলো নাগ আছে; আৰু মহামেরুত যজ্ঞীয় ত্ৰয়স্ত্ৰিংশৎ দেৱতা ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 35
नीले तु वैदूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः / दैत्यानां दानवानां चर् श्वेतः पर्वत उच्यते
বৈদূৰ্যময় নীল পৰ্বতত নিৰ্মল সিদ্ধ আৰু ব্ৰহ্মৰ্ষিসকল বাস কৰে; আৰু দৈত্য-দানৱৰ নিবাস ‘শ্বেত’ পৰ্বত বুলি কোৱা হয়।
Verse 36
शृङ्गवान्पर्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः / नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागं स्थितेषु वै
শৃংগবান নামৰ পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ পিতৃলোকৰ গমন-পথ; আৰু সেই নৱ শ্বেত-বর্ষত তেওঁলোক নিজ নিজ ভাগ অনুসাৰে স্থিত।
Verse 37
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / तेषां विवृद्धिर्बहुधा दृश्यते दिव्यमानुषी / न संख्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषताम्
তাত নানাবিধ ভূত-প্ৰাণী উপনিবিষ্ট—কিছুমান গতিমন্ত, কিছুমান ধ্ৰুৱ; তেওঁলোকৰ বৃদ্ধি বহু প্ৰকাৰ, দিব্য আৰু মানৱ—উভয় ৰূপে দেখা যায়। তেওঁলোকৰ সংখ্যা সম্পূৰ্ণ গণনা কৰিব নোৱাৰি; জানিব খোজাসকলৰ বাবে ই শ্ৰদ্ধেয়।
Frequently Asked Questions
Kiṃpuruṣa-varṣa, Harivarṣa, and the central Ilāvṛta-varṣa are presented as adjacent/related zones within Jambūdvīpa’s Meru-centered arrangement, enabling a comparative cosmographic profile around Bhārata-varṣa.
The sample indicates Meru’s directional spread (prati-diśam) and yojana-based dimensions (including very large numerical extents and a described geometric form), reflecting the Purāṇic practice of mapping space via standardized units.
No. The provided verses are predominantly geographic and ethnographic (varṣa descriptions, lifespans, environmental features, Meru measurements) rather than dynastic catalogs or Śākta narrative cycles like Lalitopākhyāna.