Adhyaya 61
Vaivasvata-Manuputra Vamsha and the Marutta–Samvarta Episode (Genealogical Catalogue)
এই অধ্যায়ত সূতে বৈৱস্বত মনুৰ সন্তানসন্ততি আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজবংশসমূহৰ বংশানুক্ৰম আগবঢ়াইছে। মনুপুত্ৰসকলৰ ‘বিসৰ্গ’ৰ উল্লেখে নৈতিক ভ্ৰষ্টতাৰ ফল দেখুৱায়—গুৰুৰ গাইত আঘাত কৰাত পৃষধ্ৰ শাপগ্ৰস্ত হৈ বৰ্ণস্থিতিত পতিত হয়। তাৰ পাছত একেধাৰে কাহিনি নহয়, বংশ-সূচীৰ দৰে সংক্ষিপ্তভাৱে বংশধৰ আৰু উত্তৰাধিকাৰী ৰজাসকলৰ নাম কোৱা হয়। মাজত মাৰুত্ত উপাখ্যান: সংৱৰ্তে কৰোৱা মহাযজ্ঞৰ সৈতে মাৰুত্তৰ চক্ৰৱৰ্তী মহিমা জড়িত, আৰু বৃহস্পতিৰ সৈতে ঋত্বিজ-অধিকাৰক লৈ হোৱা বিবাদে পুৰোহিত-অধিকাৰ, প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা আৰু যজ্ঞসমৃদ্ধিৰ বিশ্বগত তাৎপৰ্য প্ৰকাশ কৰে। পিছত নৰিষ্যন্ত→দম→ৰাষ্ট্ৰবৰ্ধন আদি ধাৰা, বুধ আৰু তৃণবিন্দুৰ উল্লেখ, আৰু ৰজা বিশালে ‘বিশালা’ নগৰ স্থাপন কৰাৰ কথা আহে। ত্ৰেতাযুগ-স্মৰণ আৰু যজ্ঞ-কর্ম কাৰণতাৰ আধাৰত ই এক গঠিত বংশ-তথ্য অধ্যায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ মধ্যমভাগত বায়ুপ্ৰোক্ত ‘বৈৱস্বত মনোৰ সৃষ্টি’ নাম ষষ্ঠিতম অধ্যায় (৬০)। সূত ক’লে—মনুপুত্ৰসকলৰ বিসৰ্গ (বংশবিস্তাৰ) বিস্তাৰে জানিবা। পৃষধ্ৰে নিশাত গুৰুৰ গাই হিংসা কৰি, সেই ক্ষণতেই…
Verse 2
शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः
মহাত্মা চ্যৱনৰ শাপত সি শূদ্ৰত্ব লাভ কৰিলে। আৰু কৰূষৰ বংশধৰ কাৰূষ ক্ষত্ৰিয়সকল যুদ্ধত দৰ্পে উন্মত্ত আছিল।
Verse 3
सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः
সহস্ৰ ক্ষত্ৰিয়ৰ এক পৰাক্ৰমী দল উদ্ভৱ হ’ল। আৰু দিষ্টৰ পুত্ৰ নাভাগ, যি ভলন্দন নামে খ্যাত, তেওঁ আছিল বিদ্বান।
Verse 4
भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः
ভলন্দনৰ পুত্ৰ প্ৰাংশু নামৰ মহাবলী আছিল। প্ৰাংশুৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ জন্মিল, যি প্ৰজাপতি-সম মহান নৃপ আছিল।
Verse 5
संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः
সংৱৰ্তে তেওঁক বন্ধু আৰু আত্মীয়সহ স্বৰ্গলৈ নিলে। ইয়াত সংৱৰ্ত আৰু বৃহস্পতিৰ মাজত মহাবিবাদ হৈছিল।
Verse 6
ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा
যজ্ঞৰ ঋদ্ধি দেখি বৃহস্পতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল। সংৱৰ্তে অনুষ্ঠিত সেই যজ্ঞত তেওঁ তেতিয়া ভীষণ ৰোষে উঠিল।
Verse 7
लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्
লোকসমূহৰ বিনাশাৰ্থে দেৱতাই প্ৰসন্ন কৰা সেই চক্ৰৱৰ্তী মৰুত্ত, ইন্দ্ৰবিহীন (অবাসৱান) নৰিষ্যন্তৰ আশ্ৰয় হ’ল।
Verse 8
नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः
নৰিষ্যন্তৰ উত্তৰাধিকাৰী দণ্ডধাৰী ৰজা ‘দম’ আছিল; তেওঁৰ পুত্ৰ আছিল প্ৰসিদ্ধ ৰজা ‘ৰাষ্ট্ৰবৰ্ধন’।
Verse 9
सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः
তেওঁৰ পুত্ৰ ‘সুধৃতি’; সুধৃতিৰ পৰা পুনৰ ‘নৰ’ জন্মিল। ‘কেবল’ৰ পুত্ৰ ‘বন্ধুমান’—কেবলাত্মজ।
Verse 10
अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः
তাৰ পাছত বন্ধুমানৰ পুত্ৰ ধৰ্মাত্মা ৰজা ‘বেগবান’ হ’ল। বেগবানৰ পুত্ৰ ‘বুধ’ আৰু বুধৰ আত্মজ ‘তৃণবিন্দু’।
Verse 11
त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा
ত্রেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে তৃতীয় ক্ৰমে সেই ৰজা জন্মিল। তেওঁৰ কন্যা ‘ইডবিদা’; তেওঁয়েই বিশ্ৰৱাৰ মাতৃ।
Verse 12
पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता
তেওঁৰ পুত্ৰ ‘বিশাল’ পৰমধাৰ্মিক ৰজা আছিল—দানশীল, খ্যাত বীৰ্য আৰু ঔজস্যে সমৃদ্ধ; তেওঁৰ দ্বাৰাই ‘বিশালা’ নগৰী নিৰ্মিত হৈছিল।
Verse 13
विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः
বিশালৰ পুত্ৰ মহাবলী ৰজা হেমচন্দ্ৰ আছিল। হেমচন্দ্ৰৰ পাছত ‘সুচন্দ্ৰ’ নামে বিখ্যাত ৰজা হ’ল।
Verse 14
सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत
সুচন্দ্ৰৰ পুত্ৰ ‘ধূম্ৰাশ্ব’ নামে বিখ্যাত ৰজা আছিল। ধূম্ৰাশ্বৰ পুত্ৰ বিদ্বান সৃঞ্জয় জন্ম ল’লে।
Verse 15
सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः
সৃঞ্জয়ৰ পুত্ৰ শ্ৰীমান আৰু প্ৰতাপৱান সহদেৱ আছিল। সহদেৱৰ পুত্ৰ পৰমধাৰ্মিক কৃশাশ্ব আছিল।
Verse 16
कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः
কৃশাশ্বৰ পুত্ৰ মহাতেজস্বী আৰু প্ৰতাপৱান সোমদত্ত আছিল। ৰাজর্ষি সোমদত্তৰ পুত্ৰ জনমেজয় হ’ল।
Verse 17
जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः
জনমেজয়ৰ পুত্ৰো ‘প্ৰমতি’ নামে বিখ্যাত আছিল। তৃণবিন্দুৰ প্ৰভাৱত বৈশালক বংশৰ সকলো নৃপতি প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 18
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः
তেওঁলোক দীঘলীয়া আয়ুসীয়া, মহাত্মা, বীৰ্যৱান আৰু সুধাৰ্মিক আছিল। শৰ্য্যাতিৰ বংশত ‘আনর্ত’ নামে এজন প্ৰসিদ্ধ সন্তান জন্মিল।
Verse 19
पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्
সুকন্যা নামে এজনী কন্যা আছিল; তেওঁ চ্যৱন ঋষিৰ পত্নী হৈছিল। আৰু আনর্তৰ উত্তৰাধিকাৰী ‘ৰেৱ’ নামে অতি বীৰ্যৱান আছিল।
Verse 20
आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः
যাৰ দেশ ‘আনর্ত’ আৰু ৰাজধানী কুশস্থলী আছিল—ৰেৱৰ পুত্ৰ ‘ৰৈৱত’; আৰু ৰৈৱতৰ ধাৰ্মিক পুত্ৰ ‘ককুদ্মী’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 21
ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके
সেই শত ভ্ৰাতাৰ মাজত জ্যেষ্ঠ আছিল; কুশস্থলীৰ ৰাজ্য লাভ কৰি, কন্যাসহ ব্ৰহ্মাৰ সন্নিধিত গন্ধৰ্বগান শুনিলে।
Verse 22
मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्
হে বিভো! দেৱদেৱৰ বাবে যি মাত্ৰ এক মুহূৰ্ত আছিল, সেয়া মর্ত্যলোকত বহু যুগ হৈ পৰিল। তেওঁ যুবকেই থাকি নিজৰ নগৰলৈ উভতি আহিল; সেই নগৰ যাদৱেৰে পৰিবেষ্টিত আছিল।
Verse 23
कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः
দ্বাৰৱতী নামে বহু দুৱাৰযুক্ত মনোৰম নগৰী নিৰ্মিত হ’ল; বসুদেৱৰ নেতৃত্বত ভোজ, বৃষ্ণি আৰু অন্ধকসকলে তাক ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 24
तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः
ৰেৱতৰ সেই কাহিনী যথাতত্ত্ব শুনি, শত্রুদমন ৰজাই ‘সুব্ৰতা’ নামৰ নিজৰ কন্যা ৰেৱতীক বলদেৱক দান কৰিলে; তাৰপিছত তপস্যাত স্থিত হৈ মেৰুৰ শিখৰলৈ গ’ল।
Verse 25
रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्
ধৰ্মাত্মা ৰাম (বলৰাম) ৰেৱতীৰ সৈতে নিশ্চয় আনন্দে ৰমণ কৰিলে। সেই কাহিনী শুনি ঋষিসকলে তাৰপিছত প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 26
ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि
ঋষিসকলে ক’লে—হে মহামতি! বহু যুগ পাৰ হৈ গ’লেও ৰেৱতী বা ককুদ্মিন ৰৈৱতৰ বুঢ়া বয়স কেনেকৈ নাহিল? আমি এই কথা শুনিব বিচাৰোঁ; সেয়ে গান্ধৰ্ব-বৃত্তান্তো কোৱা।
Verse 27
सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह
সূতে ক’লে—ব্ৰহ্মলোকলৈ যোৱা জনৰ ন জৰা থাকে, ন ক্ষুধা-তৃষ্ণা, ন মৃত্যুভয়; আৰু তাত ৰোগো উদ্ভৱ নহয়।
Verse 28
गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, গান্ধৰ্ব বিষয়ত তোমালোকে যি সুধিছা, সেয়া মই এতিয়া, হে সুব্ৰতসকল, যথাযথ সত্যৰূপে ক’ম।
Verse 29
सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्
সাতটা স্বৰ, তিনটা গ্ৰাম, একুশটা মূৰ্ছনা, আৰু ঊনপঞ্চাশটা তান—এইয়েই স্বৰ-মণ্ডল।
Verse 30
षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः
ষড়্জ, ঋষভ, গান্ধাৰ, মধ্যম, পঞ্চম, ধৈৱত আৰু নিষাদ—এই স্বৰসমূহ জ্ঞাতব্য।
Verse 31
सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च
সৌবীৰা, মধ্যমা আৰু হৰিণা—এইবোৰো (তিন) গ্ৰাম।
Verse 32
तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः
তাৰ ভিতৰত কালোয়ন-যুক্ত চতুৰ্থা আৰু শুদ্ধ-মধ্যম (মূৰ্ছনা) আছে; আৰু ক্ৰমে ‘নগ্নি’, ‘পৌষা’, ‘দেৱ’, ‘দৃষ্ট্বা’ আৰু ‘কাঞ্চ’ নামেও মূৰ্ছনা আছে।
Verse 33
मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः
মধ্যম-গ্ৰামিকা নামে ষড়জ-গ্ৰামক জানিবা; উত্তৰ, মন্দ্ৰা, ৰজনী আৰু বাচোন্নৰায়তা—এইবোৰ তাৰ ভেদ।
Verse 34
मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत
মধ্যষড়জা আৰু অন্য অভিমুদ্গণা-ও জানিবা; গান্ধাৰ-গ্ৰামিকা, শ্যামা আৰু কীৰ্তিমানা—এইবোৰো বুজিবা।
Verse 35
अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्
অগ্নিষ্টোম প্ৰথম, দ্বিতীয়টো বাজপেয়িক; যৱৰাতসূয় আৰু ষষ্ঠৰ দৰে সুবর্মক—এইদৰে ক্ৰম কোৱা হৈছে।
Verse 36
सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च
সপ্তম ‘গৌসৱনা’ নামে, অষ্টম ‘মহাৱৃষ্টিকা’; নবম ‘ব্ৰহ্মদান’, তাৰ পিছত ‘প্ৰাজাপত্য’; আৰু বিদ্বানে ‘নাগযক্ষাশ্ৰয়’ আৰু ‘তদ্গোত্তৰ’কো তেনেদৰে জানে।
Verse 37
पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः
পদক্রান্ত, মৃগক্রান্ত আৰু মনোহৰ বিষ্ণুক্ৰান্ত; লগতে সূৰ্যকান্ত-ধৰেণী আৰু সন্ত-কোকিল-বিশ্ৰুত—এই নামবোৰো প্ৰসিদ্ধ।
Verse 38
तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च
তেওঁৰ প্ৰভাৱত নিত্য অপবিত্ৰ কৰা পিশাচ-ভয় আৰু ভয়ংকৰ অৰণ্য-ভয়ো শান্ত হয়; সাবিত্ৰী, অৰ্ধ-সাবিত্ৰী আৰু ‘সৰ্বতোভদ্ৰ’ মন্ত্ৰো জপ কৰা হয়।
Verse 39
मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ
যিজন ‘মনোহৰ’, ‘মধাত্ৰ্য’ আৰু ‘গন্ধৰ্বানুপত’ নামে পৰিচিত; আৰু ‘অলম্বুষা-সেষ্ট’ আৰু ‘বিষ্ণু-ৱৈণৱ-ৰাৱ’—এই দুজনো প্ৰসিদ্ধ।
Verse 40
सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च
‘সাগৰাবিজয়’ আৰু ‘সৰ্বভূতমনোহৰ’ নামো আছে; ‘হতোৎসৃষ্ট’ বুলিও জানিবা—আৰু স্কন্দ সদায় প্ৰিয়।
Verse 41
मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च
যিজন ‘মনোহৰ’, ‘মধাত্ৰ্য’ আৰু ‘গন্ধৰ্বানুপত’ নামে পৰিচিত; তেওঁ ‘অলম্বুষা-সেষ্ট’ৰ সৈতে সম্পৰ্কযুক্ত, আৰু ‘নাৰদপ্ৰিয়’ও।
Verse 42
कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः
ভীমসেনৰ দ্বাৰা কোৱা ‘নগৰাতানয়প্ৰিয়’ (নামধাৰী) আছে; আৰু ‘বিকলোপনীতবিনতাশ্ৰী’ নামে খ্যাত, যিজন ভাৰ্গৱৰ প্ৰিয়।
Verse 43
चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते
ইয়াত নাৰদে চতুৰ্দশ আৰু পঞ্চদশ স্বৰভেদো কামনা কৰে; ‘সসৌবীৰা’ আৰু ‘সুসৌবীৰা’ ব্ৰহ্মাই গায় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 44
उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत
উত্তৰাদি স্বৰৰ অধিষ্ঠাতা ব্ৰহ্মা আৰু তিন দেবতা; হৰিদেশত উৎপন্ন হৈ তেওঁলোকে হৰিৰ বাবে প্ৰকাশ পালে।
Verse 45
मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले
হৰিয়ে স্থাপন কৰা এই মূৰ্ছনাসমূহ চন্দ্ৰ-স্বৰৰ অধিদেৱতা; স্বৰমণ্ডলত ‘অনুদ্রি’ হাতে উঠাই বিস্তাৰে প্ৰকাশ পালে।
Verse 46
साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना
সেই ‘সাকলোপনত’ৰ পৰা মনুৰ অন্ন-দেৱতা নিৰ্ধাৰিত হ’ল; শুদ্ধ আত্মাৰ মূৰ্ছনাৰ পৰা ‘মনুদেশ’ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 47
तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्
সেই-সেইৰ পৰা ‘মৃগামৰ্গী’ উৎপন্ন হ’ল, যাৰ অধিদেৱতা মৃগেন্দ্ৰ; সি শ্ৰমসহ, আদ্যুম্ন তেজে যুক্ত হৈ বহু অপৌৰুষ নখ ধাৰণ কৰে।
Verse 48
मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः
এই মূৰ্ছনা ‘আয়োজনা’ বুলি কোৱা হয়; ই ৰজোগুণ আৰু ৰজনী-তত্ত্বৰ পৰা উৎপন্ন। পণ্ডিতসকলে ইয়াক উত্তৰ-মদ্ৰ, অংসপদ আৰু গদৈৱতক-সম্বন্ধীয় বুলি জানে।
Verse 49
तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च
সেয়েহে উত্তৰ দিশালৈ যোৱা প্ৰথম ক্ৰমক ‘স্বায়ম’ বুলি জানে। তমোগুণৰ উত্তৰ ভাগ ‘ঐদ্ৰ’; ইয়াৰ দেৱতা ধ্ৰুৱসহ নিৰ্ধাৰিত।
Verse 50
अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः
আপ্-তত্ত্বৰ উত্তৰত্বৰ সীমা-দেৱতা ‘উত্তৰায়ণ’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াক ‘ইজ-মূৰ্ছনা’ বুলিও কয়; পিতৃসকলেই ইয়াৰ শ্রাদ্ধ-দেৱতা বুলি স্মৃত।
Verse 51
शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा
যি শুদ্ধ ষড়জ-স্বৰ কৰি মহর্ষিসকলে অগ্নিৰ ওচৰলৈ গমন কৰে, তাৰ পৰা ‘নজানী’ নামৰ (মূৰ্ছনা) জনা যায়; আৰু তাক ‘শুদ্ধ-যচ্ছিকারাসভা’ বুলিও কোৱা হৈছে।
Verse 52
इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः
এইদৰে এই মূৰ্ছনাসমূহ কৰি যাৰ এনে ভাবনা হয়, সি পক্ষীৰ মূৰ্ছনা শুনি ‘পক্ষোকা’ নামৰ মূৰ্ছনাসমূহ স্মৰণ কৰে।
Verse 53
नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा
নাগদৃষ্টি, বিষগীত আদি অনুসাৰে মূৰ্ছনা ওচৰলৈ আহে; আৰু সেয়া নানাবিধ, অসাধাৰণ তথা ‘বডৱা’ ত্ৰিবিধ বুলিও কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
It indexes Vaivasvata Manu-related descent lines, moving through named successions (e.g., Nariṣyanta → Dama → Rāṣṭravardhana and onward) and extending into sub-lines featuring Budha, Tṛṇabindu, and kings associated with the founding of Viśālā.
It frames yajña-success as a site of cosmological power and priestly legitimacy: Saṃvarta’s conduct of Marutta’s rite generates prosperity and political supremacy, triggering Bṛhaspati’s rivalry and highlighting how ritual authority shapes worldly sovereignty.
No. The sampled material is predominantly genealogical and episodic (vamsha + yajña narrative), not bhuvana-kośa measurements, and it is not part of the Lalitopakhyana-focused Shakta esoterica.