Adhyaya 60
Vaivasvata-vamsha-pravṛttiḥ (Origin and Issue of Vaivasvata Manu; Ilā–Sudyumna Episode)
এই অধ্যায় (কলফনত “বৈবস্বতোৎপত্তি”) চাক্ষুষ মন্বন্তৰ শেষ হোৱাৰ পাছত বৈবস্বত মন্বন্তৰৰ পৰিসৰত কাহিনী আগবঢ়ায়। সূত ক’লে—মন্বন্তৰ ক্ষয় হ’লে দেৱাধিকারীসকলে মহাত্মা বৈবস্বত মনুক পৃথিৱীৰ ৰাজত্ব অৰ্পণ কৰে। তাৰ পাছত মনুৰ দহ পুত্ৰ—ইক্ষ্বাকু, নৃগ, ধৃষ্ট, শৰ্যাতি, নৰিষ্যন্ত, প্ৰাংশু, নাভাগ, দিষ্ট, কৰূষ আৰু পৃষধ্ৰ—বংশাৱলী ৰূপে উল্লেখিত। তাৰপিছত ব্ৰহ্মাৰ প্ৰেৰণাত মনুৱে কাম্য যজ্ঞ কৰে; তাত অশ্বমেধৰ অভিপ্ৰায় আৰু পুত্ৰকামেষ্টিৰ ভাব সংযুক্ত। মিত্ৰ-বৰুণৰ ভাগৰ পৰা দিব্য বস্ত্ৰাভৰণধাৰিণী ইলা প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়। ইলাই মনু আৰু মিত্ৰ-বৰুণৰ সৈতে ধৰ্ম আৰু সত্যনিষ্ঠা বিষয়ে সংলাপ কৰি দেৱতাসকলক সন্তুষ্ট কৰে; দেৱতাসকলে কীৰ্তি আৰু বৰ দান কৰে, যাৰ ফলত লোকপ্ৰিয় বংশবৰ্ধক সুদ্যুম্ন প্ৰসিদ্ধ হয়, আৰু সুদ্যুম্নৰ স্ত্ৰীভাবপ্ৰাপ্তিৰ ৰূপান্তৰ-প্ৰসঙ্গ বংশধাৰাৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰি আগবঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते तृतीय उपोद्धातपादे वैवस्वतोत्पत्तिर्नामैकोनषष्टितमोध्यायः // ५९// सूत उवाच ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह / वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत्
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত, বায়ুপ্ৰোক্ত তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদৰ ‘বৈবস্বতোৎপত্তি’ নামৰ একোণষষ্ঠিতম অধ্যায়। সূত ক’লে—চাক্ষুষ মন্বন্তৰ অতীত হোৱাৰ পিছত দেৱতাসকলৰ সৈতে মহামতি বৈবস্বতক পৃথিৱীৰ ৰাজ্য দিয়া হ’ল।
Verse 2
तस्माद्वैवस्वतात्पुत्रा जज्ञिरे दश तत्समाः / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेवच
সেই বৈবস্বতৰ পৰা সমগুণসম্পন্ন দহ পুত্ৰ জন্মিল—ইক্ষ্বাকু, নৃগ, ধৃষ্ট আৰু শৰ্য্যাতিও।
Verse 3
नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः
নৰিষ্যন্ত, প্ৰাংশু, নাভাগ, দিষ্ট, কৰূষ আৰু পৃষধ্ৰ—এই নজনক ‘মানৱ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 4
ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु प्रबोधितम् / यष्टुं प्रजक्रमे कामं हयमेधेन भूपतिः
ব্ৰহ্মাই পূৰ্বে প্ৰেৰণা দি জাগ্ৰত কৰা মনু—সেই ভূপাতি—ইচ্ছামতে অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 5
अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः / मित्रावरुणयोरंशे अनलाहुतिमेव यत्
তাৰ পিছত পুত্ৰকামনাৰে প্ৰজাপতিয়ে পৰম ইষ্টি কৰিলে; যি মিত্ৰ-বৰুণৰ অংশৰ উদ্দেশ্যে অগ্নিত আহুতি দান আছিল।
Verse 6
तत्र दिव्यांबरधरा दिव्याभरणभूषिता / दिव्यासंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतम्
তাত দিৱ্য বস্ত্ৰধাৰিণী, দিৱ্য অলংকাৰৰে ভূষিতা, দিৱ্য দেহসৌষ্ঠৱযুক্ত ইলা জন্মিল—এনে শ্ৰুতি আছে।
Verse 7
तामिलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरस्ततः / अनुगच्छस्व भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह
তাৰ পাছত দণ্ডধাৰী মনুৱে তাক ‘ইলা’ বুলি মাতি ক’লে—“মোৰ পিছে আহা; তোমাৰ মঙ্গল হওক।” তেতিয়া তামিলাই উত্তৰ দিলে।
Verse 8
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् / मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर
এই বাক্য ধৰ্মযুক্ত। পুত্ৰকাম প্ৰজাপতিক উদ্দেশ কৰি—হে বাক্যত শ্ৰেষ্ঠ—মই মিত্ৰ আৰু বৰুণৰ অংশত জন্মিছোঁ।
Verse 9
तयोः सकाशं यास्यामि मातो धर्मो हतो वधीत् / एवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत्
“মা, মই সেই দুজনৰ ওচৰলৈ যাম; ধৰ্মহানি নহওক”—এনে কৈ দেৱী পুনৰ তেওঁলোকৰ নিকটলৈ গ’ল।
Verse 10
गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् / अंशे ऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम्
তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গৈ, সুন্দৰীজনী অঞ্জলি ধৰি ক’লে—“হে দেবদ্বয়, মই আপোনালোক দুজনৰ অংশত জন্মিছোঁ; আপোনালোকৰ বাবে কি কৰোঁ?”
Verse 11
मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति / तथा तु ब्रुवतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ
মনুৱে মোক কৈছিল— ‘মোৰ পিছে আহা।’ তেনেকৈ কোৱা সাধ্বী ইড়াৰ আশ্ৰয় লৈ তেওঁলোক দুয়ো একেলগে থাকিল।
Verse 12
देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः / अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयोण दमेन च
তেতিয়া দেৱ মিত্ৰ আৰু বৰুণে এই বাক্য ক’লে— ‘হে ধৰ্মজ্ঞে, তোমাৰ এই বিনয় আৰু সংযমৰ দ্বাৰা।’
Verse 13
सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वौ वरवर्णिनि / आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्ये प्रयास्यसि
হে সুশ্ৰোণি, হে শ্ৰেষ্ঠবৰ্ণিনী! তোমাৰ সত্যৰ দ্বাৰা আমি দুয়ো প্ৰসন্ন। হে মহাভাগ্যা কন্যা, আমাৰ দ্বাৰাই তুমি খ্যাতি লাভ কৰিবা।
Verse 14
सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः / जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्द्धनः
সেই ‘সুদ্যুম্ন’ নামে বিখ্যাত হ’ব, ত্ৰিলোকত পূজিত হ’ব; জগতৰ প্ৰিয়, ধৰ্মশীল আৰু মনুৰ বংশবৃদ্ধিকাৰী হ’ব।
Verse 15
मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्प्रभुः / सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति
সেই প্ৰভু মানৱ সুদ্যুম্নে স্ত্ৰীভাব লাভ কৰিলে। আৰু সেই দেৱীয়ে বৰ পাই পিতাৰ ওচৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 16
बुधेनोत्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता / सोमपुत्राद्बुधाच्चास्यामैलो जज्ञे पुरूखाः
বুধৰ ওচৰলৈ উত্তৰ দিশে গৈ তেওঁ মিলনৰ বাবে আহ্বানিত হ’ল। সোমপুত্ৰ বুধৰ দ্বাৰা তেওঁৰ গৰ্ভত ‘ঐল’ পুৰূৰবা জন্মিল।
Verse 17
बुधात्सा जनयित्वा तु सुद्युम्नत्वं पुनर्गताः / सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः
বুধৰ দ্বাৰা সন্তান জন্ম দি তেওঁ পুনৰ সুদ্যুম্নত্বলৈ ঘূৰি আহিল। সুদ্যুম্নৰ তিনিজন পৰমধাৰ্মিক দায়াদ আছিল।
Verse 18
उत्कलश्च गयश्चैव विनतश्च तथैव च / उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनतस्यापि पश्चिमम्
উৎকল, গয় আৰু বিনত—এই তিনিজন। উৎকলৰ ৰাজ্য ‘উৎকল’ নামে পৰিচিত হ’ল, আৰু বিনতৰ ৰাজ্য পশ্চিম দেশত আছিল।
Verse 19
दिक्पूर्वा तस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी / प्रविष्टेतु मनौ तस्मिन्प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरम्
সেই ৰাজর্ষি গয়ৰ পূব দিশত ‘গয়া’ নামৰ নগৰী আছিল। আৰু তেওঁ মনুত প্ৰৱিষ্ট হ’লে, প্ৰজাসৃষ্টি কৰি দিবাকৰ (সূৰ্য)ক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 20
दशधा तदधात्क्षत्त्रमकरोत्पृथिवीमिमाम् / इक्ष्वाकुरेव दायादो भागं दशममाप्तवान्
তেওঁ এই পৃথিৱীত ক্ষত্ৰশাসনক দহ ভাগত বিভক্ত কৰিলে। ইক্ষ্বাকুৰ বংশধৰেই দহম ভাগ লাভ কৰিলে।
Verse 21
कन्याभावत्तु सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् / वसिष्ठवचनाच्चासीत्प्रतिष्ठाने महाद्युतिः
কন্যাভাব লাভ কৰাত সুদ্যুম্নে কোনো ভাগ নাপালে; বসিষ্ঠৰ বাক্যত তেওঁ প্ৰতিষ্ঠানত মহাতেজস্বী হৈ স্থিত হ’ল।
Verse 22
प्रतिष्ठां धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः / एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुः सूतजं प्रति / मानवः स तु सुद्यम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम्
ধৰ্মৰাজ মহাত্মা সুদ্যুম্নৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ কথা শুনি ঋষিসকলে সূতপুত্ৰক সুধিলে—সেই মানব সুদ্যুম্ন কেনেকৈ স্ত্ৰীভাবলৈ গ’ল?
Verse 23
सूत उवाच पुरा महेश्वरं द्रष्टुं कुमारास्सनकादयः / इलावृतं समाजग्मुर्ददृशुर्वृषभध्वजम्
সূতে ক’লে—পূৰ্বকালে সনক আদি কুমাৰসকলে মহেশ্বৰক দৰ্শন কৰিবলৈ ইলাবৃতলৈ গৈ বৃষভধ্বজ শিৱক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 24
उमया रममाणं तं विलोक्य पिहितेस्थले / प्रतिजग्मुस्ततः सर्वे व्रीडिताभूच्छिवाप्यथ
উমাৰ সৈতে ৰমণৰত শিৱক সেই গোপন স্থলত দেখি তেওঁলোক সকলোৱে উভতি গ’ল; তেতিয়া শিৱো লজ্জিত হ’ল।
Verse 25
प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया / इमं ममाश्रमं देव यः पुमान्सं प्रवेक्ष्यति
প্ৰিয় হেতুৰে প্ৰিয়া দেৱীয়ে প্ৰিয় বাক্য ক’লে—হে দেৱ! যি কোনো পুৰুষ মোৰ এই আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিব…
Verse 26
भविष्यति ध्रुवं नारी स तुल्याप्सरसां शुभा / तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये
সেই নাৰী নিশ্চয়েই শুভা হ’ব, অপ্সৰাসমূহৰ সমান ৰূপৱতী। তাত যিমান ভূত, পিশাচ আৰু পশু আছে—সকলো উপস্থিত থাকিব।
Verse 27
स्त्रीभूताः सहरुद्रेण क्रोडन्त्यप्सरसो यथा / उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः
ৰুদ্ৰৰ সৈতে তেওঁলোকে স্ত্ৰীৰূপ ধৰি অপ্সৰাসকলৰ দৰে ক্ৰীড়া কৰিলে। সেই ৰজা মৃগয়া কৰিবলৈ গৈ উমাৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 28
पिशाचैः सह भूतैस्तु रुद्रे स्त्रीभावमास्थिते / तस्मात्सराजा सुद्युम्नः स्त्रीभावं लब्धवान्पुनः / महादेवप्रसादाच्च मानवत्वमवाप्तवान्
ৰুদ্ৰে স্ত্ৰীভাব গ্ৰহণ কৰি ভূত-পিশাচৰ সৈতে থাকোঁতে, সেই কাৰণেই ৰজা সুদ্যুম্নে পুনৰ স্ত্ৰীভাব লাভ কৰিলে; আৰু মহাদেৱৰ প্ৰসাদে পুনৰ মানৱত্বো প্ৰাপ্ত কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It catalogs the Vaivasvata Manu lineage by listing his sons—prominently including Ikṣvāku (key to the Solar dynasty traditions) alongside Nṛga, Dhṛṣṭa, Śaryāti, Nariṣyanta, Prāṃśu, Nābhāga, Diṣṭa, Karūṣa, and Pṛṣadhra.
Manu’s desire for progeny is framed through a sacrifice (with putrakāma intent and aśvamedha aspiration), from which Ilā arises; the narrative treats yajña, divine shares (Mitra–Varuṇa), and boons as causal instruments for dynastic continuation.
Ilā functions as a divinely produced lineage-node whose dharmic compliance earns a boon; Sudyumna becomes the renowned figure through whom the narrative explores sex-transformation while still safeguarding the continuity and expansion of Manu’s line.