Adhyaya 52
Asamañjasa-tyāga (Abandoning Asamañjasa) — Sagara-carita Continuation
এই অধ্যায়ত মুনি-পরম্পৰাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত সগৰ-চৰিত আগবাঢ়ে। ধৰ্মাত্মা সগৰে পুত্ৰ অসমঞ্জসক ত্যাগ কৰি, বাল্যতেই ধৰ্মশীল অংশুমানৰ ওপৰত স্নেহ আৰু ৰাজবিশ্বাস স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত সুমতীৰ পুত্ৰসকল—সগৰৰ অসংখ্য বংশধৰ—কঠোৰদেহী, নিষ্ঠুৰ, নিৰ্লজ্জ আৰু অধাৰ্মিক হৈ দলবদ্ধভাৱে জীৱসমূহক উৎপীড়ন কৰে, অসুৰৰ দৰে আচৰণ কৰে; তেওঁলোকৰ হিংসাই যজ্ঞ-সন্মাৰ্গ ভাঙি পেলায় আৰু জগত স্বাধ্যায় আৰু বষট্কাৰ-শূন্য হৈ পৰে। দেৱ-অসুৰ-নাগ সকলেই বিচলিত হয়; পৃথিৱী আচ্ছন্ন হয়; তপস্বীৰ তপস্যা আৰু সমাধি ভঙ্গ হয়। হব্য-কব্য অৰ্ঘ্য নাপাই দেৱ আৰু পিতৃসকলে বিরিঞ্চি ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ সগৰপুত্ৰসকলৰ দুষ্কৃত্য নিবেদন কৰে। ব্ৰহ্মাই কালৰ অধীন ধৈৰ্য ধৰিবলৈ ক’লে আৰু তেওঁলোকৰ শীঘ্ৰ বিনাশৰ কথা ক’লে; লগতে প্ৰকাশ কৰিলে যে বিষ্ণুৰ অংশৰূপ পৰমযোগী কপিল লোকহিতাৰ্থে প্ৰাদুৰ্ভূত, তেওঁৰ দ্বাৰাই অধৰ্মৰ নিগ্ৰহ হ’ব।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरिते ऽसमञ्जसत्यागो नामैकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५१// जैमिनिरुवाच त्यक्त्वा पुत्रं स धर्मात्मा सगरः प्रेम तद्गतम् / धर्मशीले तदा वाले चकारांशुमति प्रभुः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যমভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদৰ সগৰচৰিতত ‘অসমঞ্জসত্যাগ’ নামৰ একপঞ্চাশত্তম অধ্যায়। জৈমিনি ক’লে—পুত্ৰক ত্যাগ কৰি ধৰ্মাত্মা সগৰে তাতেই নিজৰ প্ৰেম স্থাপন কৰিলে; তেতিয়া প্ৰভুৱে ধৰ্মশীল বালক অংশুমতিত স্নেহ কৰিলে।
Verse 2
एतस्मिन्नेव काले तु सुमत्यास्तनया नृप / ववृधुः सघशः सर्वे परस्परमनुव्रताः
সেই সময়তেই, হে নৃপ, সুমতীৰ পুত্ৰসকল সকলোৱে দলবদ্ধ হৈ, পৰস্পৰক অনুৱৰ্তি কৰি বৃদ্ধি পালে।
Verse 3
वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः / अधर्मशीला नितरामेकघर्माण एव च
তেওঁলোক বজ্ৰসম কঠোৰ, ক্ৰূৰ, নিৰ্দয় আৰু নিৰ্লজ্জ আছিল। তেওঁলোক অধৰ্মশীল আৰু অত্যন্ত একগুঁয়া হঠত স্থিৰ আছিল।
Verse 4
एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः / अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः
তেওঁলোক একেটা কাৰ্যত নিমগ্ন, ক্ৰোধী আৰু মূঢ়চিত্ত আছিল; সকলো ভূতৰ বাবে অদম্য, আৰু জনসাধাৰণক উপদ্ৰৱ কৰা লোক আছিল।
Verse 5
विनयाचा रसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः / बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः
বিনয়, আচাৰ আৰু সৎমাৰ্গৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ উদাসীন হৈ, তেওঁলোকে চাৰিওফালে নিজৰ কামনা অনুসাৰে অসুৰৰ দৰে সমগ্ৰ জগতক পীড়া দিলে।
Verse 6
विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम् / निःस्वाध्याय वषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः
তেওঁলোকৰ উপদ্ৰৱত যজ্ঞৰ সৎমাৰ্গ বিধ্বস্ত হ’ল; সমগ্ৰ ভুবন পীড়িত হ’ল, স্বাধ্যায় আৰু ‘বষট্’কাৰ বিহীন হৈ বিশেষকৈ আৰ্ত হৈ উঠিল।
Verse 7
विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः / प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः
বৰদানে দম্ভিত সাগৰবোৰে যেতিয়া ভীষণ ধ্বংস চলাইছিল, তেতিয়া দেৱ, অসুৰ আৰু মহোৰগ—সকলেই পৰম অস্থিৰতালৈ গ’ল।
Verse 8
धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला / तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम्
তেতিয়া পৃথিৱী সাগৰে আচ্ছন্ন হ’লেও একেবাৰে নচলিল; কিন্তু তপস্বীসকলৰ তপস্যা আৰু সমাধি বিশেষকৈ ভঙ্গ হ’বলৈ ধৰিলে।
Verse 9
हव्यकव्यपरिभ्रष्टास्त्रिदशाः पितृभिः सह / दुःशेन महाताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः
হব্য-কব্যৰ পৰা বঞ্চিত ত্ৰিদশ দেৱসকল পিতৃসকলৰ সৈতে, দুঃশাই অতি ব্যাকুল কৰি তুলিলে আৰু বিৰিঞ্চি (ব্ৰহ্মা)ৰ ভৱনলৈ গ’ল।
Verse 10
तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः / शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम्
তাত গৈ, শৰ্ব (শিৱ) অগ্ৰগামী দেৱসকলে বিধি অনুসাৰে তেওঁক সাগৰসমূহৰ সকলো বিচিত্ৰ আচৰণ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 11
तच्छ्रत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः / क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः
তেওঁলোকৰ কথা শুনি লোকপিতামহ ব্ৰহ্মা ক্ষণকাল অন্তৰ্মুখ হ’ল; তাৰ পিছত সুৰশ্ৰেষ্ঠে ক’লে।
Verse 12
देवाःशृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम / विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेमैव सागरा नात्र संशयः
হে দেৱসকল, তোমালোকৰ মঙ্গল হওক—মোৰ বাণী মনোযোগে শুনা; অচিৰেই সাগৰসমূহ বিনাশ পাব, ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 13
कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते / निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता
কিছু কাল অপেক্ষা কৰা; কালেই সকলো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। আন সকলো কেৱল নিমিত্তমাত্ৰ—সেই-ই সৰ্বেশ্বৰ।
Verse 14
तस्माद्युष्मद्धितार्थाय यद्वक्ष्यामि सुरोत्तमाः / सर्वैर्भवद्भिरधुना तत्कर्त्तव्यमतं द्रितैः
সেয়েহে, হে দেৱোত্তমসকল, তোমালোকৰ হিতৰ বাবে মই যি ক’ম, সেয়া তোমালোকে সকলোৱে এতিয়াই অলসতা ত্যাগ কৰি কৰ্তব্য বুলি কৰি লোৱা।
Verse 15
विष्णोरंशेन भगवान्कपिलो जयतां वरः / जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरो भुवि
বিষ্ণুৰ অংশৰূপে ভগৱান কপিল—বিজয়ীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—পৃথিৱীত জগতৰ মঙ্গলৰ বাবে, যোগীন্দ্ৰসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য হৈ জন্ম লৈছে।
Verse 16
अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि / ध्यायन्नास्ते ऽधुनांऽभोधावेकान्ते तत्र कुत्र चित्
অগস্ত্যই সাগৰৰ জল পান কৰাৰ পাছতো, তেওঁ এতিয়াও দিব্য শতবছৰ ধ্যানত লীন হৈ সাগৰৰ কোনো একান্ত ঠাইত ক’তবাত অৱস্থান কৰি আছে।
Verse 17
गत्वा यूयं ममादेशात्कपिलं मुनिपुङ्गवम् / ध्यानाव सानमिच्छन्तस्तिष्ठध्वं तदुपह्वरे
মোৰ আদেশ অনুসাৰে তোমালোক গৈ মুনিপুঙ্গৱ কপিলৰ ওচৰত, তেওঁৰ ধ্যান শেষ হ’বলৈ অপেক্ষা কৰি, সেই ওচৰৰ ঠাইত থিয় হৈ থাকক।
Verse 18
समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायमशेषतः / नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति
যেতিয়া তেওঁ সমাধিৰ পৰা বিৰত হ’ব, তেতিয়া তেওঁৰ সমগ্ৰ অভিপ্ৰায় জানি, তেওঁক প্ৰণাম কৰি নিবেদন কৰা; তেওঁ তোমালোকৰ শ্ৰেয় সাধন কৰিব।
Verse 19
समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात्सागरैः कृतः / कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः
হে দেবশ্ৰেষ্ঠসকল! সাগৰসমূহে যেনেকৈ মুনিৰ সমাধিভংগ কৰিলে, তেনেকৈ তোমালোকেও তদ্ৰূপ কাৰ্যপ্ৰবৃত্তি কৰা।
Verse 20
जैमिनिरुवाच इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम् / गत्वा तं विबुधश्रेष्टं ते कृताञ्जलयो ऽब्रुवन्
জৈমিনিয়ে ক’লে— এইদৰে কোৱা হ’লে দেবসকলে সেই বিতামহক প্ৰণাম কৰি, দেবশ্ৰেষ্ঠৰ ওচৰলৈ গৈ কৃতাঞ্জলি হৈ ক’লে।
Verse 21
देवा ऊचुः प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः / उपद्रुतं जगत्सर्वंसागरैः संप्रणश्यति
দেৱসকলে ক’লে— হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক; আমি আপোনাৰ শৰণাগত। সাগৰসমূহৰ উপদ্ৰৱত সমগ্ৰ জগত বিনষ্ট হৈ আছে।
Verse 22
त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः / विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः
আপুনি নিশ্চয়েই অখিল লোকৰ স্থিতি আৰু সংহাৰৰ কাৰণ; বিষ্ণুৰ অংশে যোগীন্দ্ৰ-স্বরূপ হৈ ভূৱিত স্থিত।
Verse 23
पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम् / स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः
ত্রিতাপত পীড়িত মানুহৰ আৰ্তি নাশ কৰিবলৈকে আপুনি স্বইচ্ছাৰে এই দেহ ধাৰণ কৰিছে; হে তপস্বিশ্ৰেষ্ঠ, আপুনি নিজে দগ্ধ নহয়।
Verse 24
मनसैव जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुमेव च / विधातुं स्वेच्छया ब्रह्मन्भवाञ्छक्रोत्यसंशयम्
হে ব্ৰহ্মন্! তুমি কেৱল মনৰ দ্বাৰাই সমগ্ৰ জগতৰ সৃষ্টি, সংহাৰ আৰু স্বেচ্ছাৰে বিধান কৰিবলৈ নিঃসন্দেহে সক্ষম।
Verse 25
त्वं नो धाता विधाता च त्वं गुरुस्त्वं परायणम् / परित्राता त्वमस्माकं विनिवर्त्तय चापदम्
তুমিয়েই আমাৰ ধাতা আৰু বিধাতা; তুমিয়েই গুৰু, তুমিয়েই পৰম আশ্ৰয়। তুমিয়েই আমাৰ ৰক্ষক; আমাৰ আপদ দূৰ কৰা।
Verse 26
शरणं भव विप्रेन्द्र विप्रेद्राणां विशेषतः / सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम्
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে আশ্ৰয় হোৱা; আৰু সাগৰদ্বাৰা দগ্ধ হোৱা লোকত্ৰয়বাসীসকলৰ বাবেও।
Verse 27
ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम् / त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत
নিশ্চয়েই তোমাৰ দৰে মহাত্মাসকলৰ এই সাত্ত্বিক চেষ্টাই স্বভাৱ; সেয়ে, হে সুব্ৰত, লোকসমূহ আৰু আমাক ৰক্ষা কৰিবলৈ তুমি অৰ্হ।
Verse 28
न चेदकाले भगवन्विनङ्क्ष्यत्यखिलं जगत् / जैमिनिरुवाच इत्युक्तः सकलैर्देवैरुन्मील्य नयने शनैः
হে ভগৱান! যদি তুমি অকালে এইটো নৰোধ কৰা, তেন্তে সমগ্ৰ জগত বিনষ্ট হ’ব। জৈমিনিয়ে ক’লে—সকলো দেৱতাই এনেদৰে কোৱাত তেওঁ ধীৰে ধীৰে চকু মেলিলে।
Verse 29
विलोक्य तानुवाचेदं कपिलः सूनृतं वचः / स्वकर्मणैव निर्दग्धाः प्रविनङ्क्ष्यन्ति सागराः
তেওঁলোকক দেখি কপিলে মধুৰ সত্য বাক্য ক’লে— নিজৰ কৰ্মতেই দগ্ধ হৈ এই সাগৰপুত্ৰসকল বিনষ্ট হ’ব।
Verse 30
काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत्परिपाल्यताम् / अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम्
সময় আহিলে তোমালোকে সত্যক ৰক্ষা কৰি থাকিবা; সেই দুষ্টাত্মাসকলৰ বিনাশৰ কাৰণ মই হ’ম।
Verse 31
भविष्यामि सुरश्रेष्ठा भवतामर्थसिद्धये / मम क्रोधाग्नि विप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः
হে সুৰশ্ৰেষ্ঠসকল! তোমালোকৰ কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে মই থাকিম; পাপচিত্ত সাগৰপুত্ৰসকল মোৰ ক্ৰোধাগ্নিত দগ্ধ হৈছে।
Verse 32
भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः / तस्माद्गतज्वरा देवा लोकाश्चैवाकुतोभयाः
কালৰ আঘাতে যাৰ বুদ্ধি ক্ষতিগ্ৰস্ত, সিহঁত বহু দেৰিতে (ফল) পাব; সেয়ে দেৱসকল জ্বৰমুক্ত হওক আৰু লোকসমূহো নিৰ্ভয়, নিৰাশঙ্ক হওক।
Verse 33
भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम् / तद्यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति
সেই দুষ্কৰ্মীসকল সোনকালে ক্ষয়লৈ যাব; সেয়ে তোমালোকে নিৰ্ভয় হৈ নিজৰ নগৰলৈ উভতি যোৱা।
Verse 34
कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं ततो ऽभीष्टमवाप्स्यथ / कपिलेनैवमुक्तास्ते देवाः सर्वे सवासवाः
কিছু সময় অপেক্ষা কৰা; তাৰ পাছত তোমালোকে অভীষ্ট ফল লাভ কৰিবা। কপিলৰ এই বাক্য শুনি ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 35
तं प्रणम्य ततो जग्मुः प्रतीताग्निदिवं प्रति / एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः
তাঁক প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে সকলেই সন্তুষ্টচিত্তে স্বৰ্গলৈ গ’ল। এই অন্তৰত পৃথিৱীপতি ৰজা সগৰ (সেখানে উপস্থিত হ’ল)।
Verse 36
वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं चक्रे मनोरथम् / आहृत्य सर्वसंभारान्वसिष्ठानुमते तदा
তেতিয়া তেওঁ বাজিমেধ মহাযজ্ঞ কৰিবলৈ সংকল্প কৰিলে আৰু বসিষ্ঠৰ অনুমতিত সকলো সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰালে।
Verse 37
और्वाद्यैः सहितो विप्रैर्यथावद्दीक्षितो ऽभवत् / दीक्षां प्रविष्टो नृपतिर्हयसंचारणाय वै
ঔৰ্ব আদি বিপ্ৰসকলৰ সৈতে তেওঁ বিধিপূৰ্বক দীক্ষিত হ’ল। দীক্ষাত প্ৰৱেশ কৰি নৃপতি অশ্বৰ সঞ্চাৰ কৰাবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 38
पुत्रान्सर्वान्समाहूय संदिदेश महयशाः / संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले
মহাযশস্বী (সগৰ) এ সকলো পুত্ৰক মাতি আদেশ দিলে—অশ্বটোক পৃথিৱীতলত চাৰিওফালে সঞ্চাৰ কৰাই (ৰক্ষা কৰা)।
Verse 39
क्षिप्रं ममान्तिकं पुत्राः पुनराहर्तुमर्हथ / जैमिनिरुवाच ततस्ते पितुरादेशात्तमादाय तुरङ्गमम्
“পুত্ৰসকল, সোনকালে মোৰ ওচৰলৈ তাক পুনৰ আনিবা।” জৈমিনি ক’লে—তেতিয়া তেওঁলোকে পিতাৰ আদেশত সেই অশ্বক লৈ আগবাঢ়িল।
Verse 40
परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले / विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तिततः
তেওঁলোকে সমগ্ৰ ক্ষিতিমণ্ডলত তাক পৰিভ্ৰমণ কৰালে; বিধিৰ প্ৰেৰণাত সেই অশ্ব ভূমিত ঘূৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 41
न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च / पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता
ই দিগ্বিজয়ৰ বাবে নহয়, কেৱল কৰ আদায়ৰ বাবেও নহয়; সেই ভূভুজাই আগতেই পৃথিৱী জয় কৰিছিল।
Verse 42
नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः / ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणांबुधौ
উদাৰ বীৰ্যৰে নৃপসকলক সমৰত কৰদ কৰা হ’ল; তাৰপিছত সেই ৰাজতনয়সকলে নিস্তোয় লৱণাম্বুধিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 43
भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम्
তেওঁলোকে আনন্দিত হৈ অশ্বটোক ঘেৰি ভূতলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The Solar-royal Sagara cycle is advanced: Sagara’s rejection of Asamañjasa, elevation of Aṃśumān, and the collective behavior of Sagara’s numerous descendants (often called the Sāgaras) becomes the dynastic hinge that drives the next causal episode.
Ritual order is portrayed as a cosmological stabilizer: the ‘yajña-sanmārga’ is destroyed, svādhyāya and vaṣaṭkāra decline, devas and pitṛs lose havya-kavya shares, ascetics’ tapas/samādhi are disrupted, and multiple cosmic communities (devas/asuras/nāgas) experience agitation.
Kapila is introduced as a world-benefiting yogic authority, explicitly ‘born from a portion of Viṣṇu,’ to frame the impending resolution as divinely sanctioned correction: Time (Kāla) governs the outcome, but Kapila becomes the proximate instrument through which the Sāgaras’ adharma is checked.