Adhyaya 29
Jamadagni, Brahmasva, and Royal Coercion (धेनुहरण-प्रसङ्गः / ब्रह्मस्व-अपरिहार्यत्वम्)
এই অধ্যায়ত তপস্বীৰ ধৰ্মাধিকাৰ আৰু ৰজাৰ বলপ্ৰয়োগৰ সংঘাতৰ মাজেৰে এক ধৰ্ম-তৰ্ক উপস্থাপন কৰা হৈছে। বসিষ্ঠে কোৱা মতে, জমদগ্নি এজন ৰজা/ৰাজপুৰুষক (উদ্ধৃত শ্লোকত ‘চন্দ্ৰগুপ্ত’) গাই বলপূৰ্বক ল’বলৈ নিষেধ কৰে আৰু গাইক ‘ব্ৰহ্মস্ব’—ব্ৰাহ্মণৰ পবিত্ৰ সম্পত্তি—বুলি ঘোষণা কৰি ধৰ্মজ্ঞানীৰ বাবে অপহৰণীয় নহয় বুলি স্পষ্ট কৰে। বলাত্কাৰ হৰণে পাপ আৰু আয়ুক্ষয় ঘটাব বুলি জমদগ্নিয়ে আগতেই সতর্ক কৰে। কালচোদিত আৰু ক্ৰুদ্ধ শাসকে সৈন্যক ঋষিক উচ্ছেদ কৰি দড়িৰে গাই টানি লৈ যাবলৈ আদেশ দিয়ে। তপস্যাৰে মহৎ কৰ্ম কৰিব পৰা শক্তি থাকিলেও জমদগ্নি ক্ষমা ধাৰণ কৰে; গ্ৰন্থে ‘অক্ৰোধ’ক সজ্জনৰ পৰম ধন বুলি মহিমা কৰে। এই ঘটনাই দেখুৱায়—তপ আৰু ধৰ্মে হিংসা সংযত কৰে, কিন্তু সংযমহীন ৰাজত্ব বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ বিপৰীত শক্তি হৈ উঠে; লগতে ভৃগুবংশৰ পৰৱৰ্তী কাহিনিৰ (বিশেষকৈ ৰাম/পৰশুৰাম) ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः // २८// वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः / ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যভাগ, তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদৰ অষ্টাবিংশতম অধ্যায়। বসিষ্ঠে ক’লে— তেতিয়া ক্ৰোধান্বিত জমদগ্নিয়ে পুনৰ তাক ক’লে: জ্ঞানী পুৰুষে ব্ৰহ্মস্ব অপহৰণ কৰিব নালাগে।
Verse 2
प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते / आयुर्जाने परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति
দুৰ্মতে! মোৰ গাইখন বলপূৰ্বক নিলে তই পাপ পাবি; মই জানো, তোৰ আয়ু ক্ষীণ হৈছে— যদি তই এই কাম নাথামাস।
Verse 3
बलादिच्छसि यन्नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन / स्वयं वा यदि सायुच्येद्विनशिष्यति पार्थिवः
তই বলৰে যি নিবলৈ বিচাৰিছ, সেয়া কোনোপধ্যেই সম্ভৱ নহয়; আৰু ৰজা নিজে যদি তাত যোগ দিয়ে, তেন্তে সেই পাৰ্থিৱ বিনাশ হ’ব।
Verse 4
दानं विनापहरणं ब्राह्मणानां तपस्विनाम् / शतायुषोर्ऽजुनादन्यः को न्विच्छति जिजीविषुः
তপস্বী ব্ৰাহ্মণসকলৰ দান নিদিয়াকৈ তেওঁলোকৰ সম্পদ অপহৰণ কৰা উচিত নহয়। শতায়ু অৰ্জুনৰ বাহিৰে জীৱিব বিচৰা কোনে এনে কাম কৰিব?
Verse 5
इत्युक्तस्तेन संक्रुद्धः स मन्त्रीकालचोदितः / बद्ध्वा तां गां दृढैः पाशैर्विचकर्ष बलान्वितः
এই কথা শুনি সেই মন্ত্ৰী, কালৰ প্ৰেৰণা পাই, ক্ৰোধত জ্বলি উঠিল। সি গাইখনক দৃঢ় পাঁশেৰে বান্ধি বলপূৰ্বক টানি লৈ গ’ল।
Verse 6
जमदग्निरथ क्रोधाद्भाविकर्मप्रचोदितः / रुरोध तं यथाशक्ति विकर्षन्तं पायस्विनीम्
তেতিয়া জমদগ্নিও ক্ৰোধত, ভবিতব্য কৰ্মৰ প্ৰেৰণা পাই, দুধীয়া গাইখন টানি নিয়া তাক যথাশক্তি ৰোধ কৰিলে।
Verse 7
जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमर्षितः / जग्राह सुदृढं कण्ठे वाहुभ्यां तां महामुनिः
মহামুনিয়ে ক্ৰোধে ক’লে—“মই জীয়াই থাকোঁতে এই গাইখন নাছাড়োঁ।” তাৰপিছত তেওঁ দুয়ো বাহুৰে তাৰ ডিঙিটো অতি দৃঢ়ভাৱে ধৰি ল’লে।
Verse 8
ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तो ऽतिनिर्घृणः / उत्सारयध्वमित्येनमादिदेश स्वसैनिकान्
তাৰপিছত ক্ৰোধে আচ্ছন্ন, অতি নিৰ্দয় চন্দ্ৰগুপ্তে নিজৰ সৈনিকসকলক আদেশ দিলে—“ইয়াক বাহিৰ কৰি দিয়া।”
Verse 9
अप्रधृष्यतमं लोके तमृषिं राजकिङ्कराः / भर्त्राज्ञया प्रसह्यैनं परिवव्रुः समन्ततः
জগতত অদম্য সেই ঋষিক ৰাজদাসসকলে। স্বামীৰ আজ্ঞাত বলপূৰ্বক চাৰিওফালে ঘেৰিলে॥
Verse 10
दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्विनिघ्नन्तश्च मुष्टिभिः / ते समुत्सारयन् धेनोः सुदूरतरमन्तिकात्
দণ্ড, কশা, লাকুড আৰু মুষ্টিৰে মাৰি মাৰি। ধেনুৰ ওচৰৰ পৰা তেওঁক অতি দূৰলৈ খেদাই নিলে॥
Verse 11
स तथा हन्यमोनो ऽपि व्यथितःक्षमयान्वितः / न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्
এদৰে প্ৰহাৰ খাইও, ব্যথিত হৈও, তেওঁ ক্ষমাৰে যুক্ত ৰ’ল। তেওঁ ক্ৰোধ নকৰিলে; কিয়নো সজ্জনৰ পৰম ধন অক্রোধ।
Verse 12
स च शक्तः स्वतपसा संहर्त्तुमपि रक्षितुम् / जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे
নিজ তপস্যাৰে তেওঁ সক্ষম আছিল—সমগ্ৰ জগত সংহাৰো কৰিব পাৰে, ৰক্ষাও। তথাপি তেওঁলোকৰ বিনাশ চিন্তিলেও তেওঁ ক্ৰোধ নকৰিলে।
Verse 13
सपूर्वं क्रोधनो ऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः / रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः
সেই মহাতপস্বী আগতে অতি ক্ৰোধী আছিল; মাতৃৰ কাৰণে ৰামে তেওঁক প্ৰসন্ন কৰিলে। তেতিয়াৰ পৰা তেওঁ সদায় শান্ত হৈ ৰ’ল।
Verse 14
स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः / निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः
প্ৰচণ্ড প্ৰহাৰৰ ফলত যাৰ অংগ-প্ৰত্যংগ আৰু হাড়ৰ জোৰা চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ গৈছিল, সেই মহাতেজস্বী ঋষিজন অচেতন হৈ মাটিত ঢলি পৰিল।
Verse 15
तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः / किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्
সেই মুনিজন ঢলি পৰাত, সেই দুৰাত্মা ৰজাই শংকিত হৈ লগে লগে তেওঁৰ সেৱকসকলক বলপূৰ্বক গাইজনী লৈ আহিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 16
ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः / कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
তাৰ পাছত দামুৰিৰ সৈতে সেই গাইজনীক জৰীৰে টানকৈ বান্ধি, চাবুকেৰে কোবাই কোবাই, লৈ যোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁলোকে টানি নিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि / हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी
বহুতো মানুহে টানি থকা আৰু চাবুক তথা লাঠিৰে নিৰ্মমভাৱে প্ৰহাৰ কৰাৰ ফলত, সেই খীৰতী গাইজনী ক্ৰোধাম্বিত হৈ পৰিল।
Verse 18
व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता / आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
চাবুকৰ প্ৰহাৰত যন্ত্ৰণাকাতৰ হৈ আৰু প্ৰচণ্ড ক্ৰোধত জ্বলি উঠি, তাই সেই শক্ত জৰীবোৰ টানি চিঙি পেলালে আৰু নিজকে মুক্ত কৰিলে।
Verse 19
विमुक्तपाशवन्धासा सर्वतो ऽभिवृता बलैः / हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा
সী পাশবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ, চাৰিওফালে বলসমূহে ঘেৰাও কৰিলেও, হুঁকাৰ ধ্বনি কৰি ক্ৰোধে সকলো দিশে ঝাঁপি পৰিল।
Verse 20
विषाणखुरपुच्छाग्रैरभिहत्य समन्ततः / राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता
সী শিং, খুৰ আৰু লেজৰ আগভাগেৰে চাৰিওফালে আঘাত কৰি, ক্ৰোধে ৰজা-মন্ত্ৰীৰ সমগ্ৰ সৈন্যবাহিনী ছত্ৰভংগ কৰি পেলালে।
Verse 21
विद्राव्य किङ्करान्सर्वांस्तरसैव पयस्विनी / पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत
পয়স্বিনীয়ে সকলো কিঙ্কৰক তৎক্ষণাৎ খেদাই দিলে, আৰু সকলো জীৱে চাই থাকোঁতেই আকাশৰ দিশে গ’ল।
Verse 22
ततस्ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः / प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः
তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ সংকল্প ভাঙিল, দেহ ক্ষত-বিক্ষত হ’ল; তথাপি সেই নিৰ্দয়সকলে জোৰ কৰি বাছুৰটোক বান্ধি লৈ গ’ল।
Verse 23
पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह / स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्
পয়স্বিনীক বাদ দি, বাছুৰটোক কিঙ্কৰসকলৰ সৈতে ধৰি, সেই পাপীয়ে তৎক্ষণাৎ ৰজাৰ সন্নিধিলৈ গৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 24
गत्वा समीपं नृपतेः प्रणम्यास्मै प्रशंसकृत् / तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः
সি ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম কৰি, প্ৰশংসা কৰি, ভয়সহিতে সেই সকলো বৃত্তান্ত বিস্তাৰে ক’লে।
Frequently Asked Questions
That brahmasva (sacral Brahmin property, here a cow) must not be taken by force; coercion against tapas and rightful possession generates pāpa and invites karmic decline.
Vasiṣṭha frames the account; Jamadagni represents tapas guided by forbearance; Candragupta and his soldiers represent unrestrained royal power that violates dharma and destabilizes order.
It encodes a governance-ethic that underwrites Vamsha legitimacy: kingship must align with dharma to remain cosmically sanctioned, and Bhṛgu-line sage authority (Jamadagni) becomes a key node for later lineage narratives.