Adhyaya 20
Brahmaṇa-parīkṣā (Examination/Doctrine of the Pitṛs in Śrāddha Context)
এই অধ্যায়ত শ্ৰাদ্ধ-কল্পৰ প্ৰসংগত বৃহস্পতিয়ে পিতৃসকলৰ তত্ত্বগত স্থিতি আৰু শ্ৰাদ্ধত তেওঁলোকৰ কেন্দ্ৰীয় গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰিছে। পিতৃসকল সাত ধামত নিত্যস্থিত আৰু ‘দেৱসকলৰো দেৱতা’ বুলি কোৱা হৈছে; সেয়ে ব্যৱহাৰত দেৱকাৰ্যতকৈ পিতৃকাৰ্যক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে। প্ৰজাপতিৰ সন্ততি-সম্পৰ্কীয় গণসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰি বৰ্ণ-আশ্ৰম অনুসাৰে পূজাৰ সমন্বয় দেখুওৱা হৈছে; মিশ্ৰ সমাজ আৰু ম্লেচ্ছসকলেও কোনো না কোনো ৰূপে পিতৃপূজা কৰে বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। নাম-গোত্ৰসহ মন্ত্রোচ্চাৰ কৰি দিয়া (বিশেষকৈ তিনিটা) পিণ্ড যথাযথ পিতৃসকললৈ পৌঁছে—যেনে বাছুৰে মাকক চিনে। কুশা-বিন্যাস, অপসব্য ভাৱ/দিশ, আৰু ৰূপৰ পাত্ৰৰ শুদ্ধিযোগ্যতা আদি আচাৰচিহ্ন উল্লেখ আছে। শেষত পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ স্থিৰ বিধানৰ আধাৰত তৃপ্তিৰ ফল বহু জন্মলৈকে অনুগামী হয় বুলি তত্ত্বগত উপসংহাৰ দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः // १९// बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः / सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত (বায়ুপ্ৰোক্ত) মধ্যভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদ, শ্ৰাদ্ধকল্পত ‘ব্ৰাহ্মণপৰীক্ষা’ নামৰ ঊনবিংশ অধ্যায়। বৃহস্পতি ক’লে—এই পিতৃসকল দেৱস্বৰূপ, দেৱসকলৰো অধিদেৱতা; অব্যয় পিতৃসকল সাত স্থানত নিত্য স্থিত।
Verse 2
प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् / आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः
এওঁ নিশ্চয় প্ৰজাপতিৰ পুত্ৰ আৰু সকলো মহাত্মাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; যোগগণসমূহৰ ভিতৰত এইটো প্ৰথম গণ, যি অনুয়োগ (অনুশীলন-ধাৰা) বৃদ্ধি কৰে।
Verse 3
द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् / शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः
দ্বিতীয় গণ দেৱতাসকলৰ, তৃতীয় গণ দানৱ আদি সকলৰ; বাকী গণসমূহ বৰ্ণসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি জানিব—এইদৰে সকলো কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 4
देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् / आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्
দেৱসকলেও সৰ্বজ্ঞানে অৱস্থিত এই পিতৃসকলক যজন কৰে; আৰু চাৰিওটা আশ্ৰমেও ক্ৰমে ক্ৰমে তেওঁলোকক পূজা কৰে।
Verse 5
सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् / तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै
সকলো বৰ্ণে আগম অনুসাৰে তেওঁলোকক যজন কৰে—চাৰিও ধৰণে যথাবিধি; তদুপৰি সংকৰজাতি আৰু ম্লেচ্ছসকলেও নিশ্চয় তেওঁলোকক পূজা কৰে।
Verse 6
पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते / पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः
যি ভক্তিভাৱে পিতৃসকলক যজ্ঞ কৰে, তাতে পিতৃসকল সন্তুষ্ট হয়। পুষ্টি বা সন্তান কামনা কৰোঁতাকো পিতৃসকলে ফল দিয়ে।
Verse 7
पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः / देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते
পিতামহসকলে পুষ্টি, সন্তান আৰু স্বৰ্গ দান কৰে। দেৱকাৰ্যতকৈও পিতৃকাৰ্য অধিক বিশেষ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 8
देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः / न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः
দেৱতাসকলৰো আগতে পিতৃসকলকেই পোষণৰ আধাৰ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। পিতৃসকলৰ সূক্ষ্ম যোগগতি মানুহে জানিব নোৱাৰে।
Verse 9
तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा / सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्
প্ৰসিদ্ধ তপস্যাৰে যি বুজা যায়, তেন্তে মাংসচক্ষেৰে কি? সকলোৰে বাবে ৰূপৰ পাত্ৰ, অথবা ৰূপযুক্ত পাত্ৰ (উচিত)।
Verse 10
पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह / येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः
দেৱতাসকলৰ সৈতে পিতৃসকলকো ধৰি এই কৰ্মক পৰম পৱিত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে। যিসকলৰ বান্ধৱে নাম-গোত্ৰসহ তিনিটা পিণ্ড অৰ্পণ কৰিব।
Verse 11
भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः / सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्
ভূমিত কুশা উত্তৰ দিশলৈ ৰাখি আৰু অপসব্য বিধান অনুসাৰে কৰা সেই পিণ্ডসমূহ সৰ্বত্ৰ থাকিলেও পিতৃসকলক নিশ্চয় তৃপ্ত কৰে।
Verse 12
यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते / यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्
যি জীৱৰ যেনে আহাৰ, তেনে আহাৰেই তাৰ বাবে হয়; যেনেকৈ গোশালাত হেৰাই যোৱা বাছুৰে নিজৰ মাকক বিচাৰি পায়।
Verse 13
तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति / नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्
তেনেকৈ মন্ত্রই সেই জীৱক য’ত সি অৱস্থিত, তাত লৈ যায়; নাম-গোত্ৰসহ মন্ত্র আৰু দত্ত অন্ন তাকলৈকে পৌঁছায়।
Verse 14
अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति / एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
সিহঁতে শত শত যোনি লাভ কৰিলেও তৃপ্তি সিহঁতক অনুসৰণ কৰে; এইদৰে পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ এই স্থিৰ বিধান স্থাপিত।
Verse 15
पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् / इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा
আদি সৃষ্টিত পিতৃসকলৰ বাবে, লোকসমূহৰ অক্ষয়তা কামনা কৰি—এইসকলেই পিতৰ, এইসকলেই লোক; আৰু তেনেদৰে ‘দুহিতৰ’ (কন্যা) বুলিও কথিত।
Verse 16
दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ / कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्
হে নিৰ্দোষ! মই দৌহিত্ৰ আৰু যজমানৰ কথাও কৈছোঁ; হে পুত্ৰ, তোমাৰ পিতৃসকল ক্ৰম অনুসাৰে কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 17
शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः / लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा
শংয়ু ক’লে—আহো তাত! তুমি পিতৃসৰ্গক দিব্যভাৱে কীৰ্তন কৰিলা; লোকসমূহ, কন্যাসকল আৰু দৌহিত্ৰসকলো তেনেদৰে শুনা গ’ল।
Verse 18
दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च / अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् / अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्
শৌচসহ দান আৰু তাৰ ফল কীৰ্তিত হৈছে; অক্ষয়ত্ব আৰু দ্বিজসকলৰ সন্মান—সকলো কোৱা হ’ল। আজিৰ পৰা মই এই সকলো যথাবিধি কৰিম।
Verse 19
बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः / पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि
বৃহস্পতি ক’লে—এইদৰে প্ৰভু অঙ্গিৰাই পূৰ্বে ঋষিসকলক কৈছিল; আৰু সকলো সন্দেহ সোধা হ’লে, নৰসভাত তেওঁ ঋষিসকলক উত্তৰ দিলে।
Verse 20
सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके / यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः
পূৰ্বে সহস্ৰ বছৰব্যাপী বিস্তৃত সত্রত, য’ত সদস্পতি-স্নাত ব্ৰহ্মা—দেৱতাসকলৰ প্ৰভু—আসীন আছিল।
Verse 21
गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै / श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः
তাত পাঁচশ পঞ্চাশ বছৰ অতিবাহিত হ’ল; আৰু তাতেই পূৰ্বে ব্ৰহ্মবাদী ঋষিসকলে শ্লোক গাইছিল।
Verse 22
दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः / तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् / लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना
পূৰ্বে পৰমাত্মা ব্ৰহ্মাৰ সত্রত দীক্ষিত হ’লে, তাতেই পিতৃসকলৰ অক্ষয় ফল কামনাৰে অন্নৰ প্ৰথম ভাগ দান কৰা হৈছিল; লোকহিতাৰ্থে পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই এই কৰ্ম কৰিছিল।
Verse 23
सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता / प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत
সূত ক’লে—এইদৰে বুদ্ধিমান পুত্ৰে সোধাত বृहস্পতিয়ে পূৰ্বে উল্লিখিত পিতৃসৰ্গৰ কথা ব্যাখ্যা কৰি ক’লে।
Frequently Asked Questions
They are described as eternal, established in seven stations, and treated as divinities even for the gods—supporting the claim that pitṛ-kārya can be ritually weightier than deva-kārya.
By emphasizing nāma-gotra and mantra: the offered food/piṇḍa is ‘guided’ through identificatory formulas, likened to a calf recognizing and finding its mother, ensuring correct recipient linkage.
Use of kuśa with specified placement, apasavya orientation, three piṇḍas offered by relatives, and the purificatory preference for silver vessels (or silver-adorned vessels).