Adhyaya 2
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
এই অধ্যায়ত সূতে সৃষ্টিৰ শাসন-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। চাক্ষুষ পৰিপ্ৰেক্ষিতত প্ৰজাসৃষ্টিৰ পাছত স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই দক্ষক ‘প্ৰজাঃ সৃজ’ বুলি আদেশ দিয়ে। দক্ষে প্ৰথমে মানস সৰ্গে ঋষি, দেব, গন্ধৰ্ব, মানুহ, নাগ, ৰাক্ষস, যক্ষ, ভূত-পিশাচ, পক্ষী আৰু পশু আদি বহু শ্ৰেণীৰ সত্তা সৃষ্টি কৰে; কিন্তু এই মনোজাত প্ৰজা স্থিৰ হৈ বৃদ্ধি নাপায়। তেতিয়া মহাদেৱৰ প্ৰেৰণাত সংশোধন হয় আৰু দক্ষে তপস্বিনী তথা জগত্-ধাৰিণী অসিক্নী (বৈৰিণী)ক বিবাহ কৰি মৈথুনভাবৰ দ্বাৰা প্ৰজাবৃদ্ধি আৰম্ভ কৰে। তাৰ সহস্ৰ পুত্ৰ (হৰ্যশ্ব) জন্মে; ব্ৰহ্মপুত্ৰ নাৰদৰ উপদেশে সেই সৰল প্ৰজাবিস্তাৰ ব্যাহত কৰি পৰৱৰ্তী বংশপৰম্পৰাৰ এক মুখ্য মোড় স্থিৰ কৰে। মানস সৰ্গ ব্যৰ্থ হ’লে মৈথুনী সৰ্গ স্থাপিত হৈ বংশইতিহাস আৰম্ভ হয়—এই কথাই অধ্যায়টোৰ মূল।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদত ‘ঋষিসৰ্গবৰ্ণন’ নামৰ প্ৰথম অধ্যায়। সূত ক’লে— চাক্ষুষ মন্বন্তৰৰ ষষ্ঠ প্ৰজাসৰ্গ শেষ হোৱাৰ পাছত স্বয়ম্ভূয়ে স্বয়ং দক্ষক ‘প্ৰজা সৃষ্টি কৰ’ বুলি আদেশ দিলে।
Verse 2
ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः
সেই প্ৰভুৱে সকলো ভূত সৃষ্টি কৰিলে— গতি থকা আৰু ধ্ৰুৱ তথা স্থিৰো; আৰু প্ৰথমে তেওঁ মানসজাত ভূতসমূহ সৃষ্টি কৰিছিল।
Verse 3
ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् / यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा
ঋষি, দেৱ, গন্ধৰ্ব, মানুহ, উৰগ আৰু ৰাক্ষস; লগতে যক্ষ, ভূত, পিশাচ, পক্ষী, পশু আৰু মৃগো।
Verse 4
यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः / अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता
যেতিয়া তেওঁৰ মনসাৰে সৃষ্ট সেই প্ৰজাসকল বৃদ্ধি নাপালে, তেতিয়া ধীমন্ত ভগৱান মহাদেৱে তেওঁলোকৰ পৰা ধ্যান আঁতৰালে।
Verse 5
स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः / असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः
তাৰ পাছত মৈথুন-ভাবৰে নানা প্ৰজা সৃষ্টি কৰিব খুজি, তেওঁ প্ৰজাপতি বীৰণৰ পত্নী অসিক্ৰীক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 6
सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् / यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
সেই কন্যা মহাতপস্যাৰে যুক্ত, লোকধাৰিণী—যাৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ স্থাৱৰ-জংগম জগত ধাৰিত হৈছে।
Verse 7
अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति / दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा
ইয়াতো প্ৰাচেতসসকলৰ প্ৰতি এই দুটা শ্লোক উদাহৰণস্বৰূপে কোৱা হয়—পূৰ্বকালে যেতিয়া দক্ষে বৈৰণী অসিক্ৰীক পত্নী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 8
कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् / नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्
কৃপাণসকলৰ নিয়ুত আৰু অহংকাৰী সৰ্পসকলৰ মাজত দক্ষ নদী-পৰ্ব্বতত আসক্ত হৈও প্ৰভুক পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 9
तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः
তেওঁক দেখি ঋষিসকলে ক’লে—ই নিশ্চয় প্ৰজাসকলক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব; ইয়াত প্ৰথম তেওঁ, আৰু দ্বিতীয় দক্ষ, কিয়নো সেয়েই প্ৰজাপতি।
Verse 10
अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् / असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्
তাৰপিছত সময়মতে যি নিয়ুত অৱশিষ্ট আছিল সেয়া আহিল; তাতে প্ৰাচেতস দক্ষে অসিক্নী নামৰ বৈৰণীক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 11
अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् / असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः
তাৰপিছত প্ৰভু প্ৰাচেতস দক্ষে অসিক্নীৰ গৰ্ভে বৈৰণীত অমিত তেজস্বী এক সহস্ৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 12
तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः / देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः
তেওঁলোকক দেখি, প্ৰজা বৃদ্ধি কৰিব বিচৰা মহাতেজস্বী, দেৱঋষিসকলৰ প্ৰিয় সংবাদক, ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ নাৰদ (তাত উপস্থিত হ’ল)।
Verse 13
नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् / यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत
সিহঁতৰ বিনাশৰ বাবে তেওঁ নিজৰ শাপৰূপ বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে; আৰু পৰমেষ্ঠী কশ্যপ-পুত্ৰৰ ঘৰত জন্মিল।
Verse 14
मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः / तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्
দক্ষৰ শাপৰ বশত তেওঁ পুনৰ কশ্যপৰ মানসপুত্ৰ হ’ল; সেয়েহে তেওঁ কাশ্যপৰ দ্বিতীয় মানসপুত্ৰ হ’ল।
Verse 15
स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः / तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः
সেই নাৰদ আগতে পৰমেষ্ঠীৰ পৰা উৎপন্ন হৈছিল; তেওঁৰ কাৰণেই বৃক্ষৰ পুত্ৰসকল ‘হৰ্যশ্ব’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 16
धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः / तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः
ধৰ্মাৰ্থে তেওঁলোক সকলো বিধিৰ দ্বাৰা নাশ হ’ল—ইয়াত সন্দেহ নাই; তেতিয়া উদ্যত প্ৰভু দক্ষ ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপ দিবলৈ সাজু হ’ল।
Verse 17
ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना / ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना
ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলক আগত ৰাখি পৰমেষ্ঠীয়ে অনুৰোধ কৰিলে; তাৰপিছত দক্ষেও পৰমেষ্ঠীৰ সৈতে সন্ধি কৰিলে।
Verse 18
कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति / ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने / तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः
কন্যাৰ বিষয়ে—“নাৰদ মোৰ পুত্ৰ হওক” বুলি বৰ দি, তাৰ পাছত দক্ষে পৰমেষ্ঠীক নিজৰ প্ৰিয় কন্যা দান কৰিলে। সেয়েহে নাৰদ পুনৰ জন্ম ল’লে, শাপভয়দৰ্শী ঋষি।
Verse 19
शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा / प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
শাংশপায়ন ক’লে—দেৱঋষি নাৰদে পূৰ্বে তেওঁলোকক কেনেকৈ নাশ কৰিলে? সেই প্ৰজাপতি-পুত্ৰসকল কেনেকৈ বিনষ্ট হ’ল—তত্ত্বত মই শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 20
सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः / समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह
সূত ক’লে—দক্ষৰ পুত্ৰ হৰ্যশ্বসকল প্ৰজা বৃদ্ধি কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ একত্ৰিত হ’ল। তেওঁলোক মহাবীৰ্যবান; তেতিয়া নাৰদে তেওঁলোকক ক’লে।
Verse 21
बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् / अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
হায়, তোমালোক তেনেই বালিশ; ভূতল তোমালোক নাজানো। ভিতৰ, ওপৰ আৰু তল—এইবোৰ নাজানি প্ৰজা কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিবা?
Verse 22
ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् / अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः
সেই বাক্য শুনি তেওঁলোক সকলো দিশলৈ গ’ল। আজিও তেওঁলোক উভতি নাহে—সাগৰত মিলি যোৱা নদীৰ দৰে।
Verse 23
अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः / वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः
তেওঁলোক বিনষ্ট হোৱাত প্ৰাচেতস দক্ষে পুনৰ বৈৰণ্যাৰ পৰা সহস্ৰ পুত্ৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 24
प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते / पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह
শবলাশ্ব নামে তেওঁলোক প্ৰজা বৃদ্ধি কৰিবলৈ ইচ্ছুক আছিল; কিন্তু নাৰদে তেওঁলোকক পূৰ্বোক্ত বচন শুনালে।
Verse 25
अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् / भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः
তেওঁলোকে পৰস্পৰে ক’লে—ঋষিয়ে নিজেই যথার্থ কৈছে; ভ্ৰাতৃসকলৰ পথেই যাব লাগিব, সন্দেহ নাই।
Verse 26
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः / प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः
পৃথিৱীৰ প্ৰমাণ জানি আমি সুখে প্ৰজা সৃষ্টি কৰিম; নিৰ্মল আৰু স্থিৰ মনৰে, যথাযথ অনুশাসিত।
Verse 27
ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् / अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः
তেওঁলোকো সেই একে পথেই সকলো দিশলৈ গ’ল; বিস্তাৰৰ লোভে তেওঁলোক আজিও উভতি নাহে।
Verse 28
ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः / प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता
তাৰ পিছৰ পৰা সেই ভ্ৰাতা ভ্ৰাতাৰ অনুসন্ধানত ৰত হৈ থাকিল। যত্ন কৰিলেও সি শীঘ্ৰে বিনষ্ট হয়; জ্ঞানীয়ে এনে কাম নকৰা উচিত।
Verse 29
नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः / नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च
শবল অশ্ব নষ্ট হোৱাত বিভু দক্ষ ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপ দিলে— ‘হে নাৰদ, তুমি নাশ প্ৰাপ্ত হও; আৰু গৰ্ভবাসত বাস কৰা।’
Verse 30
तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल / षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः
তেতিয়া সেয়াও নষ্ট হোৱাত, সেই মহাত্মা প্ৰভু দক্ষে ষাঠি কন্যা সৃষ্টি কৰিলে; তেওঁলোক ‘বৈৰাণ্যা’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 31
तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः / धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः
তেতিয়া কশ্যপে তেওঁলোকক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে; ধৰ্ম, ভগৱান সোম আৰু অন্য মহর্ষিসকলেও (তেওঁলোকক) গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 32
इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत
যি দক্ষে এই সম্পূৰ্ণ সৃষ্টিক তত্ত্বত জানে, সি দীঘলীয়া, কীৰ্তিমান, ধন্য আৰু সন্তানৱান হয়।
Frequently Asked Questions
Dakṣa’s transition to maithunī-sarga through marriage with Asiknī (Vairaṇī) functions as the genealogical pivot, enabling stable progeny-lines and setting up later catalogues of descendants.
The chapter states the mind-created progenies do not ‘increase/flourish’ (na vyavarddhanta), prompting a shift to embodied, reproductive creation (maithuna-bhāva), a standard Purāṇic mechanism for stabilizing populations and lineages.
Nārada appears as a devarṣi whose counsel interrupts or redirects straightforward progeny-expansion, serving as a narrative hinge that prevents linear overpopulation and channels creation into alternative lineal or ascetic trajectories.